Xoja Is'hoq Vali asarlarida bag‘rikenglik g‘oyasi
Islom dini tarixida naqshbandiya tariqati alohida o‘rin egallaydi. Bu tariqat islomning ma’rifiy yo‘nalishini rivojlantirishda yetakchilik qilgan va o‘zining insonparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalari bilan bugungi kunda ham dunyo jamoatchiligini hayratga solmoqda.
Naqshbandiya tariqatining xojagon talqinidagi yo‘lini takomillash-tirish bilan butun Markaziy Osiyo, Movarounnahr va Xurosonda mashhur bo‘lgan mutafakkir Sayyid Ahmad ibn Mavlono Jaloliddin Xojagi Kosoniy – Maxdumi A’zamning to‘rtinchi xotini Bibi Ruhiya(Bibichai Qashg‘ariy)[1]dan tug‘ilgan o‘g‘li Xoja Is'hoq Vali haqida gap borganda tadqiqotchilar uni favqulodiy qobiliyatlar sohibi, Naqshbandiya tariqatining izchil himoyachisi, islom dini taraqqiyotiga, islom sivilizatsiyasi taraqqiyotiga benazir hissa qo‘shgan yirik jamoat va siyosiy arbob sifatida tilga olishadi.
Bu mutafakkirning vafot etgan vaqti manbalarda aniq ko‘rsatiladi melodiy 1599 yil. Ammo ba’zi manbalarda Xoja Isxoq Vali 69 yoshida vafot etgan deb ko‘rsatilsa[2], ayrim manbalarda esa 94 yil umr ko‘rgan[3] deb qayd etiladi. (Bu raqam Xoja Is'hoq Valining shogirdlari bo‘lgan Muhammad Avaz Samarqandiy va Shoh Muhammad Payraviy tomonidan 1603 yili yozilgan “Ziyou-l-qulub” va 1599 yilda yozilgan “Jalisu-l-Mushtoqin” nomli asarlarda ham qayd etilgan). Mutafakkirning yoshi haqidagi bu ikki xil manbalarni mantiqan solishtirib ko‘rsak, birinchi manbaning xatoligi ko‘zga tashlanadi, chunki, Maxdumi A’zam 1461yil tug‘ilgan bo‘lib, Xoja Isxoq Vali tug‘ilgan paytda qariyib yetmish yoshga yetgan bo‘ladi. 70 yoshli kishining farzand ko‘rishi mantiqan to‘g‘ri kelmaydi. Shuningdek, ko‘pgina manbalarda Xoja Isxoq Valining ko‘p yil umr ko‘rganligi, Sharqiy Turkistonda juda keksayib qolgan paytlari ham naqshbandiya tariqatining targ‘ibotchisi, yalovbardori bo‘lib xalqni ilmu-ma’rifatga chorlab yurganligi haqidagi ma’lumotlar ham uchraydi. Bu fikrlar, ikkinchi manbaning to‘g‘riligiga dalil bo‘lib kelishi mumkin. Shunga va mutafakkirning bevosita zamondoshlari bo‘lgan mualliflarning yozgan manbalariga asoslansak, Xoja Is'hoq Vali 94 yoshda vafot etgan degan fikr haqiqat bo‘lib chiqadi. Bundan Xoja Is'hoqning tug‘ilgan yili 1599 – 94 = 1505 yil kelib chiqadi.
Xoja Is'hoq Vali xotirasi o‘tkir, ko‘p tillarni biluvchi, kuchli ruhiy ta’sir quvvatiga ega inson edi.
Xoja Is'hoq bir necha bor Sharqiy Turkistonga boradi. Shuningdek, uning Tibet, Hindiston, Turkiya, Eron, Arabiston, Misr va Xitoyning ko‘pgina shaharlarida bo‘lganligi, islomning bag‘rikenglik g‘oyalariga tayanib, turli din vakillarining o‘zaro bir-birini to‘g‘ri tushunishi muhimligini ta’kid-laganligi, buddistlar, konfussiyachilar bilan muloqatlar olib borganligi haqida ko‘plab manbalarda hikoya qilinadi. Hatto uning Konfutsiy hikmatlarini ham turkiy va forsiy tillarga tarjima qilganligi haqidagi ma’lumotlar mavjud. Xoja Is'hoq Vali o‘z ona tilidan tashqari fors, arab, hind, xitoy va uyg‘ur tillarini ham yaxshi bilgan, hindlar va xitoyliklar bilan tarjimonsiz muloqat qilishga uringan. Har safar suhbatdoshlari uni yaxshi tushunganligini ta’kidlashar edi. Xoja Is'hoq o‘z otasi Maxdumi A’zam izidan borib, diniy va milliy kamsitishlarga yo‘l qo‘ymagan. Manbalarning shohidlik berishicha, uning muxlislari orasida budparastlar va yahudiylar ham bo‘lgan. Ko‘pgina budparast va dinsiz faqirlar musulmonchilik udumlarini qabul qilishgan[4].
Xoja Is'hoq Vali otasi Maxdumi A’zamning “Din va muqaddas kitoblar inson uchun, uni odob-ahloqda kamolga yetkazish uchun berilgandir. Inson din uchun emas din inson uchun yaratilgandir” – degan o‘gitlariga qat’iy amal qilgan holda, naqshbandiya arkonlariga sadoqatli pir-murshid sifatida yurtda tinchlik va osoyishtalikni, dinlar orasida bag‘rikenglikni saqlashga vijdonan xizmat qilgan.
U turli din vakillari orasida muloqatlar olib borgan, hindular, tibetliklar, olovparastlar, budparastlar va hatto konfussiyachilar bilan ham muloqatda bo‘lib, ularning diniy qarashlaridagi umuminsoniy g‘oyalarni o‘rganish lozim deb hisoblaydi. Konfutsiyning hikmatlari inson kamolatida muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi va konfutsiya ta’limoti dindan ko‘ra katta ilm va falsafa ekanligini qayd etgan.
Xoja Is'hoq Vali yoshligidan kuchli mantiq egasi bo‘lgan, dastlab mantiqni o‘z otasi Maxdumi A’zamdan, so‘ngra ustozlaridan, Mavlono Lutfulloh Chustiydan[5] o‘rgangan. U o‘z hayotida ko‘pgina chigal masalalarni mantiqiy salohiyatiga tayanib yecha olar edi. Kunlardan birida Xoja Hoshimxoja Xoja Is'hoqga murojaat qilib, “al-viloyatu afzalu minan-nubuvvati” (Valiylik maqomi nabiylik maqomidan afzal turur) naqlining ma’nosini yechib berishni iltimos qiladi. Shunda mutafakkir o‘zining mantiqiy salohiyatiga tayanib, Rasulillohga hali nabiylik sifati kelmagan paytda ham valiylik sifatiga ega bo‘lganlar, bu valiylik undan ilgari o‘tgan naybiylar sifatidan ancha afzal edi, shu ma’nada “Valiylik maqomiga afzallik berurlar”[6], - deb javob berganlar. Boshqa bir safar Qashqar sultonlari xonadonida meros taqsimlash mojorasi bo‘lib, uni yechish vazifasi Xoja Is'hoq Vali zimmasiga tushadi. Merosxo‘rlar ikki kishi – aka va uka edi. Xoja bobokalonlarining o‘gitlariga rioya etgan holda aka-ukani o‘z huzuriga chorlaydi. Aka va uka merosni taqsimlashda qozikalon qo‘llagan usuldan norozi edilar. Xoja Is'hoq aka va ukaga murojaat qilib: birodarlar, kelinglar biringiz mulkni bo‘luvchi (taqsimlovchi) bo‘ling, ikkinchingiz esa tanlovchi (bo‘lingan mulkdan xoxlagan qismini tanlab oluvchi) bo‘ling. Bo‘luvchi adolatli bo‘lsa, tanlashdan qolgan qismi ham uni qanoatlan-tiradi, agar bo‘luvchi adolatsiz bo‘lsa, tanlangandan qolgan qismi unga tegib, o‘z qilmishi uchun o‘zi jazolanadi. Bu juda kuchli mantiqiy yechim edi.
Xo‘ja Is'hoq Vali turli din vakillari o‘rtasida bir-birini tushunish va o‘zaro murosa bo‘lishini xoxlar edi. Shu tufayli u hukmronlik kilgan viloyatlarda turli din va konfessiya vakillari o‘zaro ahil, tinch va osoyishta turmush kechirar, turli millatlar va elatlararo o‘zaro ittifoqchilik hukm surgan. Bunday yondashuv uning otasi Maxdumi A’zamning ta’limotida mavjud edi. Maxdumi A’zam xalq turli millat va elat vakillaridan tashkil topgan bo‘ladi, dindorlar esa turli dinlarga va mazhablarga e’tiqod qilishadi, turlicha urf-odat va an’analarga rioya etishadi. Ularning qay biri haq va qay biri nohaq ekanligiga hukm chiqarish huquqi biz bandalarga berilmagan, unga yaratguvchining o‘zi baho beradi. Shunday ekan, dinlar orasida, millatlar orasida o‘zaro ahillikni asrash hukmdorlarning asosiy vazifasidir. O‘zga millat vakillarini va o‘zga din qavmlarini kamsitmaslik lozim deb ta’kidlar edi. Shu tufayli Maxdumi A’zamning jamoaviy ma’ruzalariga turli din vakillari muntazam qatnashishgan va ular “bu musulmonning ma’ruzalarida haqiqat ruhi ufurib turadi, biz o‘z ruhoniylarimizdan ola olmagan ma’naviy ozuqani uning ma’ruzalaridan olamiz” – deb baralla aytishardi.
Xoja Is'hoq ta’limoti diniy bag‘rikenglikni, ma’rifatparvarlik va insonparvarlikni targ‘ib etuvchi, inson qadr-qimmatini hamma narsadan ustun qo‘yuvchi ta’limotdir. Mutafakkir o‘z ta’limotini Movarounnahrda, Xurosonda Eronda, Sharqiy Turkiston, Hindiston va Xitoyda faol targ‘ib etgan. Uning ko‘plab shogirdlari – ustozining diniy bag‘rikenglik va insoniy mehr-muruvvat g‘oyalarini rivojlantirishni davom ettirishgan.
Ayrim manbalarda Xoja Is'hoq Valini Sharqiy Turkistonda 16-17 asrlarda avj olgan “oqtog‘lilar” va “qoratog‘lilar” o‘rtasidagi g‘oyaviy kurashning boshida turgan deb ayblashadi[7]. Aslida bu Xoja Is'hoq Valiga nisbatan adolatsiz ayblovdir. Xoja Is'hoq Vali akasi Muhammad Amin –Xojai Kalonni nihoyatda hurmat qilgan, doimo uning maslahatlariga rioya qilib, akasining duosini olishga intilib yurgan. Akasining Sharqiy Turkistonning ayrim hududlarida sultonlik qilishiga ham madad bergan. Fikrimizni Sayyid Nazar Xoja Xo‘qandiyning “Manoqibi Xoja Is'hoq Valiy” asarida Xoja Is'hoqning Xojai Kalonni naqadar hurmat va e’tibor bilan kutib olganligi haqidagi fikri bilan dalillash mumkin[8]. Bu ikki avlod o‘rtasidagi ziddiyat keyinchalik shu ziddiyatdan manfaatdor bo‘lgan hukmdorlarning toj-taxt talashish maqsadida ularning mojarosiga aralashishlari tufayli avj olgan. Xoja Is'hoq Vali otasi sayyidlar avlodidan, onasining kelib chiqishi mug‘ul xonlariga (aniqrog‘i Sotuq Bug‘roxonga) borib tutashganligi tufayli ham diniy, ham dunyoviy hokimiyatga da’vogarlik qilish huquqiga ega edi, Xojai Kalon – Muhammad Amin avlodlari esa faqatgina diniy hokimiyatga da’vogarlik qila olardi. Turli mamlakatlarning sulton va xonlari bu farqdan o‘zlarining manfaatlari yo‘lida ustalik bilan foydalanishga intilishgan. Bunday mojoralarning boshlanib ketishi mumkinligini oldindan sezgan Xoja Is'hoq ularning oldini olishga intilgan.
Xoja Is'hoq Vali ham diniy va milliy bag‘rikenglik borasida o‘z ajdodlari o‘gitlariga sodiq qolgan. Xoja Is'hoq Vali islom dinidagi bag‘rikenglik mohiyatini ko‘rsatishda Rasulillohning ibratli hayotidan misollar keltirar. Ayniqsa, Muhammad alahissalom bilan yahudiy qo‘shnisi orasidagi voqea, usti ochiq namozgohdagi badaviy arab o‘rtasidagi voqea, Rasullohning nasroniy mahalladoshiga ko‘rsatgan marhamati kabi hadislardan diniy bag‘rikenglikni asoslashda samarali foydalanardi.
Uning ma’rifiy ta’limotiga ko‘ra, din o‘z mohiyatiga ko‘ra ikki jihatga ega. Ular toat-ibodat va ma’rifiy jihatlar. Bu jihatlar bir-biri bilan uzviy bog‘langandir. Zohidlar dinning faqat toat-ibodat jihatiga, obidlar esa ma’rifiy jihatiga urg‘u beradilar. Har bir musulmon dinning bu ikki jihatini uyg‘unlikda olib borishi, dinning ham ibodat, ham ma’rifat jihatlarini uzviy bog‘lay olishi lozim. Dinni faqat toat-ibodatdan iborat deb biluvchilar muttassiblikka yo‘l ochadi, faqat ma’rifatni mutlaqlashtiruvchilar esa mo‘tazilitlar safiga qo‘shilib qolishi mumkin, deb ogohlantiradi.
Bu ta’limot bugungi kunda ham jiddiy amaliy ahamiyatga egadir. Chunki islom faqat ibodatgina emas, u ayni paytda ilm-ma’rifat, madaniyat, falsafadir. Movarounnahrlik buyuk allomalar islomni yaxlit madaniyat sifatida gumanistik falsafa sifatida rivojlantirishdi. Buning oqibatida islom insoniyatga ratsionalistik va irratsionalistik g‘oyalarni birlashtiruvchi yangicha falsafani, yangicha tafakkurni in’om qildi.
Baxtiyor TURAYEV
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot direktori o‘rinbosari,
falsafa fanlari doktori, professor
[1] Shajarai Xoja Is'hoqi Valiy (quddise sirruhu) // Said Nazar Xoja Xo‘qandiy. Qalblarning ziyosi. T.:Navro‘z, 2014. B. 152.
[2] Xaji Nurxaji. Kratkaya istoriya Yarkendskogo xanstva Saidiya. (Na uygurskom yazike). – Urumchi, 1993. S.250-252.
[3] Qulmatov Sh., Berdimurodov A. Samarqand yodgorliklari. T.:Navro‘z, 2017. B.150.
[4] Said Nazar Xoja Xo‘qandiy. Qalblarning ziyosi. T.:Navro‘z, 2014. B.105.
[5] Mavlono Lutfulloh Chustiy (vaf.1572 y.)– Maxdumi A’zamning muridi, Xoja Is'hoq Valining piri-murshidi, ustozi
[6] Said Nazar Xoja Xo‘qandiy. Qalblarning ziyosi. T.:Navro‘z, 2014. B.46.
[7] Narinbayev A.I. Reaksionnaya rol sufizma v Vostochnom Turkestane. PDF created with FinePrint pdfFactoryPro trial version http://www.pdffactory.com B.206.
[8] Said Nazar Xoja Xo‘qandiy. Qalblarning ziyosi. T.:Navro‘z, 2014. B.33
Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi
Rabbining elchisi ekanini tasdiqlash uchun har payg‘ambarga ham xos kitob nozil bo‘lishi shart emas
Olimlar payg‘ambarni bunday ta’riflagan: «Payg‘ambar – shariat vahiy qilingan inson». Demak, payg‘ambarlik Alloh taoloning O‘zi bandalari orasidan tanlab olgan zotga vahiy nozil qilishi orqali yuzaga chiqadi. Alohida kitob tushishi payg‘ambarlik shartlariga kirmaydi. Bunga quyidagi dalillar dalolat bo‘ladi.
1. Payg‘ambarlik xabari vahiy orqali yetkaziladi. Alloh taolo biror bandasini payg‘ambarlik yo elchilikka tanlar ekan, unga saylanganini bildirib qo‘yadi. Bu bildirish nubuvvat va risolatning asosi bo‘lgan vahiyning bir turidir. Undan keyin Alloh taolo o‘sha payg‘ambarga kitob nozil qilishi ham, qilmasligi ham mumkin.
Nubuvvat xabari ba’zan kitob tushishi bilan boshlanadi. Masalan, Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy bo‘lib Alaq surasining «Yaratgan Zot bo‘lmish Parvardigoringiz nomi bilan o‘qing!» oyati nozil qilingan. Biroq payg‘ambarlik ko‘pincha kitob tushishidan boshqa yo‘llar bilan boshlangan va aksar payg‘ambarlarda shunday bo‘lgan.
2. Nubuvvatning tasdig‘i payg‘ambarning so‘zlari va u keltiradigan mo‘jizalarga bog‘liq. Alloh taolo tanlagan bandasiga payg‘ambarlik berganidan keyin odamlar orasida bu nubuvvat va risolatning haqiqiyligi faqat ikki hodisa bilan sobit bo‘ladi:
Birinchisi: Payg‘ambar o‘z ummatiga: «Alloh taolo meni sizlarga payg‘ambar va elchi qilib yubordi», deb e’lon qiladi.
Ikkinchisi: Alloh taolo ushbu da’voni tasdiqlash uchun o‘sha zot orqali mo‘jiza ko‘rsatadi.
Payg‘ambarning «Men Allohning elchisiman, Alloh meni sizlarga nabiy qilib yubordi» degan so‘zlari tilovat qilinmaydigan vahiy (ya’ni, muqaddas kitobning bir qismi) bo‘lib, payg‘ambarlikning, elchilikning, shariat va dinga oid barcha hukmlarning haqligini e’tirof etish mana shu so‘zning tasdig‘iga tayanadi.
3. Kitobning ilohiyligi g‘ayri matluv (tilovat qilinmaydigan) vahiy bilan tasdiqlanadi: Alloh taolo biror elchisiga kitob nozil qilganida, u payg‘ambarga tushishi hamono «Allohning huzuridan tushgan kitob» bo‘lib qolmaydi, ya’ni odamlar buni birdan bila qolmaydi. Bu kalom Alloh taoloning huzuridan tushganini sobit qilish elchining «Bu kitob Alloh taoloning huzuridan nozil qilingandir» degan so‘zlari orqali amalga oshadi.
Demak, rasullarning bu guvohligi Alloh taolo ularga bildirgan tilovat qilinmaydigan vahiydir. Kitob ko‘rinishidagi tilovat qilinadigan vahiyning haqligi mana shu tilovat qilinmaydigan vahiy ustiga bino bo‘ladi.
4. Agar payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan amalga oshadi, deb hisoblansa, unda o‘ziga kitob nozil qilinmagan barcha haq payg‘ambarlarning nubuvvati botil bo‘lib qolgan bo‘lardi. Shuningdek, bunday payg‘ambar minglab mo‘jizalar ko‘rsatib, rostgo‘yligiga minglab dalillar keltirsa ham, hech kim unga imon keltirishga majbur bo‘lmas va bu gunoh sanalmas edi.
Vaholanki, Alloh taolo alohida kitob tushirmasdan minglab payg‘ambarlar yuborgani barchaga ma’lum va ijmo’ qilingan (barcha ulamolar bir ovozdan tasdiqlagan, haq deb ittifoq qilgan) haqiqatdir. Alloh u zotlarga yo tilovat qilinmaydigan vahiy orqali bildirilgan hukmlarga amal qilishni, yo o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitobiga muvofiq ish tutishni buyurgan. Masalan, Muso alayhissalomdan keyin Bani Isroilga yuborilgan payg‘ambarlar Tavrotga amal qilinishiga mas’ul edi. Alloh taolo Iso alayhissalom haqida bunday deydi: «Iso ibn Maryam: «Ey Bani Isroil, albatta, men o‘zimdan oldin kelgan Tavrotni tasdiqlovchi va mendan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini beruvchi, Alloh sizlarga yuborgan Payg‘ambarman», deganini eslang. (Ahmad) ularga haq bilan kelgan vaqtda esa, “bu ochiq-oydin sehrdir” dedilar» [Sof surasi, 6-oyat].
Iso alayhissalomga ham Bani Isroilning boshqa payg‘ambarlari kabi Tavrot hukmlariga amal qilish buyurilgan edi. Payg‘ambarlarga kitob tushmagan bo‘lsa-da, ularni yolg‘onchiga chiqargan qavmlarni Alloh taolo turli azoblarga mubtalo qildi va bu jazolarning bir qismini Qur’oni karimda bayon etib ham o‘tdi.
5. Kitoblar va sahifalar faqatgina ba’zi payg‘ambarlar va nabiylarga nozil qilingani, ularning aksariyatiga esa hech qanday kitob ham, sahifa ham tushmagani ijmo’ qilingan haqiqatdir. Ularga faqat vahiyning o‘zi – kitobsiz, sahifasiz – nozil qilingan. Shu bilan payg‘ambarligi mukammal, nubuvvati sobit bo‘lgach, ular yuborilgan qavmlar uchun hujjat-dalil tayyor holatga kelgan va endi odamlar imon keltirish va ergashishga majbur bo‘lgan.
6. Mana Bu qissa Shuaro, Naml, Qasas, Toha va Noziot suralarida bayon qilingan bo‘lib, voqealar Muso alayhissalomga Tavrot nozil qilinishidan oldin yuz bergan. Alloh taolo ushbu qissada Musoning bir qibtiyni (qibtiylar – qadimgi Mirs xalqi) o‘ldirib qo‘ygani sababli Fir’avn va uning qavmidan qochib, Misrdan chiqib ketganini, Madyan tomon yo‘l olganini va u yerdagi solih kishining qiziga uylanganini zikr qiladi. Keyin u ahli ayoli bilan Misrga qaytayotganda Tur tog‘i tomonida bir olovni ko‘rib qoladi. Alloh taolo aytadi: «Bas, u(olov)ga kelganida, nido qilindi: «Ey Muso! Albatta, Men O‘zim sening Rabbingdirman. Kavushlaringni yech. Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni ixtiyor qilib oldim. Vahiy qilinadigan narsaga quloq os. Albatta, Men, O‘zim, Allohdirman. Mendan o‘zga iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va meni zikr etish uchun namozni to‘kis ado et» [Toha surasi, 11-14-oyatlar].
Alloh azza va jalla unga payg‘ambar ekanini xabar qildi va unga vahiy qilinayotgan narsaga quloq tutishni, ibodat qilish va namozni ado etishni buyurdi. So‘ng Haq taolo ikki mo‘jiza bo‘lishi uchun unga qo‘lidagi asoni tashlashni, keyin esa qo‘lini qo‘yniga qo‘yishni buyurdi. Shundan keyin buyuk Zot unga Fir’avn huzuriga borishni amr etdi: «Biz senga buyuk mo‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun (shunday qildik). Fir’avnga bor, albatta u tug‘yonga ketdi», dedi». [Toha surasi, 23-24-oyatlar].
So‘ngra Alloh taolo Muso alayhissalom bilan Fir’avn o‘rtasida nimalar bo‘lganini zikr qiladi.
Demak, Fir’avnga Muso alayhissalomning da’vati yetib borishi va bu da’vatga ulkan mo‘jizalar hamroh bo‘lishi bilan hukmdor uchun hujjat qoyim bo‘lgan edi. Vaholanki, u paytda Muso alayhissalomga hali Tavrot nozil qilinmagandi. Chunki, Tavrot u zot Bani Isroil bilan birga Misrdan chiqib ketgani va Fir’avn g‘arq qilinganidan keyin nozil bo‘lgan. Bu Qasas surasidagi oyatlarda bayon etilgan.
Shunday qilib, hujjat vahiy nozil bo‘lganidan keyin da’vatning yetib borishi va unga mo‘jizalar hamrohlik qilishi bilan qoyim bo‘ladi. Faqat kitob bilangina qoyim bo‘lganida edi, Fir’avn uchun hujjat kuchga kirmagan va Alloh taolo tomonidan unga va qavmiga dalilsiz azob berilgan bo‘lar edi. bu esa, Al-Adl bo‘lgan Allohning sifatiga umuman to‘g‘ri kelmaydi.
Yuqorida zikr qilganlardan kelib chiqib aytish mumkinki, vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emas, balki ba’zida kitobsiz va sahifasiz ham bo‘lishi mumkin. Payg‘ambarlikning yuzaga chiqishi va sobit bo‘lishida asosiy mezon – vahiyning nozil bo‘lishi. Kitob esa Alloh taolo elchilari orasidan saralab olgan zotlarga xoslab berilgan vahiydir.
7. Payg‘ambarlik kitob tushishi bilan emas, balki vahiy nozil bo‘lishi bilan amalga oshishiga va vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emasligiga dalolat bo‘ladigan jihatlardan yana biri – Alloh taoloning biror kitobi borligi ma’lum bo‘lmagan va Alloh taolo kitob ato etmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashganidir. Biz bu so‘zlashuvlarni Haq taolo so‘nggi Kitobida zikr qilgani tufayli bilganmiz. Quyida Qur’oni Karimda Alloh taoloning kitob nozil qilinmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashgani haqida hikoya qilingan voqealardan namunalar keltiramiz.
1. Odam alayhissalom bilan. Alloh taolo aytadi: “Va: “Ey Odam, sen o‘z jufting ila jannatda maskan top. Unda nimani xohlasalaringiz, yenglar, osh bo‘lsin, faqat mana bu daraxtga yaqin kelmanglar, bas, u holda zolimlardan bo‘lasizlar”, dedik” [Baqara surasi, 35-oyat].
Haq taolo dedi: “Rabbi ularga nido qilib: «Sizlarni ana o‘sha daraxtdan qaytargan emasmidim va, albatta, shayton ikkovingizga ochiq-oydin dushmandir, demaganmidim?!» dedi» [A’rof surasi, 22-oyat].
Bu voqealar ular Yerga tushirilishidan oldin, jannatda bo‘lganida yuz bergan.
Ular Yerga tushirilganidan keyin Alloh taolo bunday degan: “Odam o‘z Rabbidan so‘zlarni qabul qilib oldi, keyin U Zot uning tavbasini qabul qildi. Albatta, U tavbani qabul qiluvchi va rahmli Zotdir” [Baqara surasi, 37-oyat].
Bu ham Odam alayhissalomga biror kitob nozil qilinmasdan oldin bo‘lgan ishlar sirasidandir.
2. Nuh alayhissalom bilan. Haq taolo Nuh alayhissalom bilan uning qavmi o‘rtasida kechgan voqealarni zikr qilganidan keyin bunday deydi: “Va Nuhga: «Qavming orasidan avval imon keltirganlardan boshqa hech kim imon keltirmas va ularning qilmishlaridan qayg‘uga tushmagin. Bizning rioyatimiz va vahiyimiz ila kema yasagin hamda zulm qilganlar to‘g‘risida Menga gap ochmagin, albatta, ular g‘arq bo‘lguvchilardir», deb vahiy qilindi. U kema yasamoqda. O‘z qavmidan bo‘lgan zodagonlar qachon oldidan o‘tsalar, uni masxara qildilar. U: «Agar bizni masxara qilsangiz, biz ham xuddi siz bizni masxara qilganingizdek sizlarni masxara qilamiz. Bas, yaqinda kimga sharmanda qiluvchi azob kelishini va kimning ustiga muqim azob tushishini bilib olursiz», dedi. Toki Bizning amrimiz kelib, tannur favvora otganda: «U (kema)ga har narsadan bir juftdan va ahlingdan avval so‘z ketmaganini va imon keltirganlarni ol», dedik. U bilan birga imon keltirganlar juda oz edi. U: «Kemaga mininglar, uning yurishi ham, turishi ham Allohning ismi ila bo‘lur. Albatta, Rabbim mag‘firatli va rahmlidir», dedi. U (kema) ularni tog‘lardek to‘lqinda olib ketayotganida, Nuh bir chetda turgan o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, biz bilan birga (kemaga) mingin, kofirlar bilan birga bo‘lmagin», dedi. U (o‘g‘il): «Toqqa joylashib olsam, meni suvdan saqlaydi», dedi. U esa: «Bugun Allohning amridan saqlovchi yo‘qdir. Kimga rahm qilsagina (saqlar)», dedi. Shunda ular orasini to‘lqin to‘sdi va u (o‘g‘il) g‘arq bo‘lganlardan bo‘ldi. «Ey Yer, suvingni yutgin, ey osmon, o‘zingni tutgin», deyildi. Suv quridi. Farmon bajarildi va (kema) Judiy (tog‘i)ga joylashdi. «Zolim qavmlar yo‘qolsin!» deyildi. Nuh Rabbiga nido qilib: «Rabbim, albatta, o‘g‘lim ahlimdandir, albatta, va’dang haqdir va Sen hukm qilguvchilarning eng hikmatlisisan», dedi. U Zot: «Ey Nuh, albatta u (o‘g‘il) ahlingdan emas. Albatta, u yaxshi amal emasdir. O‘zing bilmagan narsani zinhor so‘ramagin. Men senga johillardan bo‘lmasligingni nasihat qilaman», dedi. U: «Rabbim, men o‘zim bilmagan narsani Sendan so‘ramoqdan panoh tilayman. Agar meni mag‘firat qilmasang va menga rahm ko‘rsatmasang, ziyon ko‘rguvchilardan bo‘laman», dedi. «Ey Nuh, Bizdan senga va sen bilan birga bo‘lgan ummatlarga tinchlik va barakotlar ila (kemadan) tushgin. Yana bir ummatlar bo‘lur, ularni biroz huzurlantirurmiz, so‘ngra ularni bizdan bo‘ladigan alamli azob tutar», deyildi” [Hud surasi, 36-48-oyatlar].
So‘ng Alloh taolo Payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga dedi: “Ana shu g‘ayb xabarlarini sizga vahiy qilmoqdamiz. Bundan oldin ularni siz ham bilmas edingiz va qavmingiz ham. Bas, sabr qiling, albatta, oqibat taqvodorlarnikidir” [Hud surasi, 49-oyat].
Xo‘sh, Alloh taoloning Nuh alahissalomga bu vahiysi va unga qaratilgan xitobi biror kitobda kelganmidi?! Yoki bu Alloh taolo unga to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘zlagan xitob bo‘lib, u yerda o‘qiladigan hech qanday kitob bo‘lmaganmidi?!
Ushbu oyatlarning uslubi va undagi nidoning yo‘sini Alloh taoloning Nuh alayhissalomga to‘g‘ridan to‘g‘ri xitob qilganini, o‘qiydigan biror kitobni nozil etish orqali amr etmaganini ko‘rsatadi.
3. Yusuf alayhissalom bilan. U quduq tubida yotganda Alloh taolo vahiy qilib, hali akalariga ularning qilmishlari haqida xabar berajagini aytdi: “Bas, uni olib ketishgach va uni quduqning qa’riga tashlashga kelishib olishgach (uni amalga oshirdilar), (Biz) unga: «Bu ishlari to‘g‘risida ularga (kezi kelganda), albatta, xabar berursan, vaholanki, ular (Yusuf ekaningni) sezmaydilar», deb vahiy qildik.” [Yusuf surasi, 15-oyat]. Keyinchalik u Misr azizi (Bosh vaziri) bo‘lganidan keyin ularga bu haqda xabar berdi.
Xo‘sh, u quduqda bo‘lganida kelgan bu vahiy haqiqiy vahiy bo‘la turib, tilovat qilinadigan vahiymidi (muqaddas kitobning bir qismi edimi)? Yo‘q, u g‘ayri matluv vahiy edi.
Alloh taolo payg‘ambarlariga xitobni tilovat qilinadigan vahiy ko‘rinishida (kitob holida) tushirmagani borasidagi oyatlar bular bilan cheklanmaydi. Qur’oni karimda bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, eslatib o‘tish maqsadida ozginasini keltirish bilan kifoyalandik, xolos.
Demak, payg‘ambarlikning asosi alohida bir kitob nozil bo‘lishiga emas, balki bevosita Alloh taoloning tanlangan bandasiga vahiy yuborishiga bog‘liqdir. Qur’oniy qissalar va tarixiy dalillar ko‘rsatganidek, vahiylar faqatgina kitob shaklidagi (tilovat qilinadigan) matnlardan iborat bo‘lmay, ko‘p hollarda payg‘ambarlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri bildirilgan (tilovat qilinmaydigan) ilohiy xitoblar ko‘rinishida kelgan. Shu sababli insoniyatga haqiqatni yetkazish va ularga qarshi ilohiy hujjatni qoyim qilish uchun faqatgina vahiyning o‘zi yetarli bo‘lgan, kitob esa Alloh taolo O‘zi xohlagan elchilarigagina ato etgan maxsus vahiydir.
Nurmuhammad Matkarimov,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot
markazi ilmiy xodimi
Mazkur maqolaga
.Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 7 iyuldagi 02/2 -sonli xulosasi olingan
