O`zbekiston musulmonlari idorasi

Uyingizda kimlar bor: dajjolmi yo farishta?..

06.04.2018 5988 17 min.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy

Usmonxon Alimov bilan suhbat

– Hurmatli muftiy hazratlari, mamlakatimizda barcha sohalar qatori ta’lim-tarbiya, ma’naviy-ma’rifiy yo‘nalishda ham jiddiy islohotlar amalga oshirilmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning «Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr talabi» nomli nutqi va «O‘zbekistondagi islom madaniyati markazini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarorida aynan yoshlarimiz ma’naviyati, odob-axloqi, ta’lim-tarbiyasiga alohida urg‘u berilgani bejiz emas. Shu haqda fikr-mulohazalaringizni bildirsangiz.

– Alloh taologa hamdu sanolar bo‘lsinki, farovonlik, tinchlik-xotirjamlik hukm surgan mamlakatda taraqqiyot eshigi keng ochiladi. Buning uchun Yaratganga har qancha shukurlar aytsak ham kam. Har bir mamlakat o‘z yoshlariga suyanadi, ma’naviyati sog‘lom va toza bo‘lishi uchun qayg‘uradi, ularning hayoti va ma’naviyatiga daxldor nuqsonlarni bartaraf etish choralarini ko‘radi. Yoshlar o‘sib-ulg‘ayib, o‘zlaridan oldingilarning ishlarini davom ettiradi. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov: «Yoshlarimizga bugunning o‘zida alohida e’tibor qaratishimiz lozim. Ular nafaqat ishonchimiz va kelajagimiz, yoshlar – bugungi va ertangi kunimizning hal qiluvchi kuchidir. Ya’ni ertangi kun kutganimizdek bo‘lishi uchun bugunning o‘zida yoshlar tarbiyasiga jiddiy e’tibor qaratishimiz zarur», degan edi. Yurtimizda hatto yillar «Onalar va bolalar yili» (2005 yil), «Yoshlar yili» (2008 yil) va «Barkamol avlod yili» (2010 yil) deb atalib, davlat dasturlari qabul qilinib, shu asosda ibratli ishlar amalga oshirildi. Shundan ham bilamizki, mamlakatimizda yoshlar masalalariga davlat miqyosida doimo katta e’tibor berilgan.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning har bir qaror va farmonida mamlakatimizning ma’naviy va ijtimoiy hayotida erishilgan yutuqlar qatorida kamchiliklar ham ochiq aytilmoqda va ularni tuzatishga butun ommaning e’tibori jalb etilmoqda. Chunki har qanday illat o‘z vaqtida muolaja qilinmas ekan, uzoq vaqt undan ko‘z yumib yashalgani bilan o‘z-o‘zidan tuzalib qolmaydi. Prezidentimizning islohotlar hayotiy zarurat ekanini kuyunchaklik bilan bot-bot takrorlashlari va bu borada g‘ayrat bilan amalga oshirayotgan ishlari tez orada o‘z natijasini berishiga ishonaman. Chunki samimiy tanqid va ochiq-oshkoralikning foydasi ko‘p. Islohotlar oqimida eng muhim ishlardan biri yoshlar ma’naviyati, odob-axloqi va tarbiyasi masalasidir. Yanayam aniqroq aytsak, bu hayot-mamot masalasidir.

– Ma’naviyati yuksak xalqni yengib bo‘lmaydi. Ayniqsa, yosh avlodning imon-e’tiqodi, bilim va tafakkuri, dunyoqarashi va tanlagan yo‘li kelajagimizni belgilab beradi. «O‘zbekistondagi islom madaniyati markazini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarorda «jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish, yosh avlodni gumanistik g‘oyalar, milliy g‘urur va iftixor ruhida tarbiyalash»ga alohida e’tibor qaratildi. Ba’zi yoshlarimizda ayni shu tuyg‘u yetishmayotganini teran anglashimiz kerak. Bu xususda fikr-mulohazalaringiz?

— Qur’oni karimda o‘tmishda yer yuzida fisq-fasod ishlarni ko‘paytirib, axloqi buzilgan, oqibatda halokatga mahkum etilgan qavmlar haqida so‘z boradi. Bunday tubanlikning tub ildizi o‘z-o‘zidan ma’naviy inqirozga borib taqalishini aslo unutmaslik kerak.

Ma’naviy sog‘lom va kamolotga erishgan xalqlar qadimdan ulug‘lik shohsupasini egallagan, ularni yengish yoki ular bilan tenglashish oson bo‘lmagan. Hozir ham shunday. Ma’naviy inqirozga uchragan xalqning obro‘-e’tibori bo‘lmaydi, uning qadriyat va urf-odatlariga past nazar bilan qaraladi. O‘tgan asrda shunday baloga mubtalo bo‘lganimiz sir emas. Shuning uchun yoshlarimizda milliy iftixor ruhini uyg‘otish va ularni aynan shu ruhda tarbiyalash yanada muhim ma’no kasb etmoqda. Bizning xalqimiz uzoq asrlar davomida islom dini va ta’limotidan quvvat olib, o‘z ma’naviyatini boyitdi, islomiy ta’limot asosida yashadi. Bu bilan kam bo‘lmadik, ma’naviyati yuksak va e’tiqodi mustahkam xalqqa aylandik. Bu borada erishgan yutuqlarimizga jahon ahli tan berib kelgan. Shu bois yoshlarimizga islom dini va ta’limotini to‘g‘ri yetkazishimiz kerak. Shunda ularda o‘z-o‘zidan milliy iftixor tuyg‘ulari uyg‘onadi, o‘zlariga ishonch paydo bo‘ladi, turli buzg‘unchi firqalarning da’vatlari noxolis va haqiqatdan yiroq ekanini tushunib yetadi. Qalbi pok, bilimli yoshlarni aldash, gumrohlikka boshlash mumkinmi? Men bunday bo‘lishiga ishonmayman.

– Inson tarbiyasi juda murakkab va og‘ir jarayon. Bashariyat yaralibdiki, insonlarni hidoyatga – to‘g‘ri yo‘lga boshlash, qalblarni isloh qilish va ruhiyatni poklash muammosi mavjud. Ayniqsa, bola tarbiyasi unga ona tanlashdan boshlanadi, deydi donishmandlar. Shu ma’noda bu borada javobgarlik va mas’uliyat birinchi navbatda ota-onaga tushadi. Sizning «Oilada farzand tarbiyasi» («Movarounnahr» nashriyoti, 2017.) kitobingizda: «Farzandlarimizga shunday tarbiya beraylikki, ular o‘z ota-bobolariga, o‘z tarixi, vatani, ona tiliga, millat ulug‘lariga muqaddas islom dini an’analariga sodiq bo‘lib qolishsin. Kitoblarda o‘rganilgan ma’rifiy ilm qatorida oilada olingan hayot ilmi ham ularga suv va havodek zarur» degan gapingizdagi «hayot ilmi» bugungi kunda yoshlarga juda kerak. Qolaversa, maktab, litsey va kollejlarni ta’lim maskani bo‘lishdan tashqari tarbiya maskani deb aytish mumkin. Prezidentimiz 15 iyun kuni Toshkent shahrida O‘zbekiston musulmonlari idorasi rahbarlari, din arboblari, «Nuroniy» va «Mahalla» jamg‘armalari, Xotin-qizlar qo‘mitasi, «Kamolot» yoshlar ijtimoiy harakati (hozirgi O‘zbekiston yoshlar ittifoqi) faollari, hokimliklar, huquq-tartibot idoralari vakillari, ilm-fan va madaniyat namoyandalari, islomiy ta’lim muassasalari mutasaddilari va talabalari, jamoatchilik vakillari ishtirok etgan «Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr talabi» mavzusidagi anjumanda «Yurtimizda yashayotgan, oilasini, farzandlarining ertangi kunini o‘ylaydigan hech bir inson, din arboblari, jamoatchilik vakillari bu hayot-mamot masalasidan chetda turmasligi kerak» degan krni aytdi.

– Insonga har doim jumboq xilqat, sirli, mukammal mavjudot sifatida qaralgan. Ne-ne donishmand va faylasuflar insoniy fe’l-atvorni o‘zgartirish juda murakkabligini tan olganlar. Insonga o‘z vaqtida to‘g‘ri tarbiya berilmasa, bundan yomoni bo‘lmasa kerak. Ammo bunday tarbiya muayyan muddat bilan chegaralanmaydi. Tarbiya uzoq vaqt davom etadigan jarayon ekanini hech qachon esdan chiqarmaslik kerak. Abu Asvad Duvaliy degan zot bolalariga: «Sizlarga yoshligingizda ham, katta bo‘lganingizda ham, hatto tug‘ilmasingizdan oldin bir yaxshilik qilganman», — dedi. Bolalari «Tug‘ilmasimizdan oldin qanday yaxshilik qildingiz?» deb hayron bo‘lishsa, otasi «Sizlarga yaxshi onani tanladim» degan ekan. Xalqimiz «Yetti pushtini surishtirib uylan» deb bekorga aytmagan. Yaxshi va soliha onadan odobli va tarbiyali bolalar dunyoga keladi. Bola soliha ona bag‘rida mehr ko‘rib voyaga yetsa, ibratli inson bo‘lib ulg‘ayadi. Imom Termiziy rivoyatida payg‘ambarimiz alayhissalom «Hech bir ota o‘z farzandiga go‘zal odobdan ham afzalroq hadya bera olmaydi» degan. Biron yegulik yoki ko‘ylak olib berilsa, farzand qanchalik xursand bo‘ladi. Ammo o‘z vaqtida odob va tarbiya olgan farzand bir umr ota-onasidan minnatdor bo‘ladi. Ota-ona ham farzandiga shunday hadya berganidan hech qachon afsuslanmaydi. Bunday hadyaning boshqa hadyalardan afzalligi shunda. Manbalarda kelishicha, farzand ota-onaga berilgan omonat, tengi yo‘q gavharga o‘xshatilgan. Agar farzand yaxshi odob va tarbiya olsa, ota-onasi bu dunyo va oxiratda katta ajr-savob egasiga aylanadi. Agar yomon tarbiya olsa, uning jazosiga ham ikki dunyoda sherik bo‘lishadi. Farzandga omonat va gavhar deb qaralgani uchun u ehtiyot qilinadi. Biroq bolaning omonat va gavharligi ko‘pchilikni qiziqtirsa ham, odobi va tarbiyasiga yetarlicha e’tibor berilmaydi. Chunki hali aqli to‘lib ulgurmagan bola atrof-muhit ta’siriga tez beriladi. Shu bois ota-onalar bolaning yurish-turishi, ovqatlanishi, boshqalar bilan muomalasi uchun ham javobgardir. Agar farzand borasidagi shar’iy haqlar o‘z vaqtida ado etilsa, ota-ona zimmasidan javobgarlik soqit bo‘ladi. Bunday shar’iy haqlar mo‘tabar manbalarda to‘liq va batafsil bayon etib berilgan.

To‘g‘ri, bizda ota-onalarga tarbiya ishida o‘quv dargohlari va mahalla yordamga keladi. Mana shu tarbiya tizimi yaxshi ishlasa, bizda betarbiya bolaning o‘zi qolmasa kerak deb o‘ylayman.

Keng qamrovli tarbiyani bola o‘z hayoti davomida asta-sekin o‘zlashtirib borsa, kelajakda yaxshi samara beradi. Buni faqatgina kitoblardan emas, shu bilan birga hayotning o‘zidan olingan ilm – hayot ilmi desak to‘g‘riroq bo‘ladi. Hikoya qilishlaricha, Ardasher Bobak yurtini adolat bilan ziynatlagan. Bir kuni u o‘g‘lining nihoyatda ko‘rkam kiyinib olganini ko‘rib: «Ey o‘g‘lim, kishi shunday libos kiysinki, bunday libos hech bir xazinada bo‘lmasin», debdi. O‘g‘li: «Ey otajon, u qanday libos, nimadan tikiladi?», deb so‘rabdi. Otasi: «U shunday liboski, matosi yaxshi xulq va yaxshi ishdir, ipi esa murosa va sabrdan bo‘ladi», deb javob beribdi.

– Imon-e’tiqod masalasi tarbiyada muhim o‘rin tutadi. Imonli, tafakkurli va pok kishida yot g‘oyalar ta’siriga qarshi immunitet o‘z-o‘zidan shakllanadi. Asrlar davomida islom dini va ta’limoti ruhida yashab kelgan xalqimiz sho‘ro davrida undan mahrum qilindi. Buning ta’siri hozirga qadar seziladi. Maktab, litsey va kollejlarda yoshlarimizga dinimiz mohiyati va ta’limotidan kengroq tushuncha berish vaqti yetmadimikan?

– Bu gaplarga to‘la qo‘shilaman. Imon-e’tiqod ta’lim-tarbiyada katta vazifani bajaradi. Allohning o‘zi tavfiq bermasa, imon-e’tiqodi buzuq yoki aynigan kishini tarbiyalab ham, xulqini tuzatib ham bo‘lmaydi. Islom dini kelgandan keyin ma’lum vaqt o‘tishi bilan turli firqa va oqimlar paydo bo‘ldi. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam: “Yahudiylar yetmish bir yoki yetmish ikki firqaga bo‘lindilar, nasorolar yetmish yoki yetmish ikki firqaga bo‘lindilar, mening ummatim esa yetmish uch firqaga bo‘linadi”, dedilar». Demak, sog‘lom aqida va pok e’tiqod bilan yashash va qalbni toza holda bu dunyodan olib o‘tish oson ish emas.

Shuning uchun bola bu kabi dardi bedavo kasalga chalinmasdan uning oldi olinsa, muolaja qilinsa, bunday bolani hamma yaxshi ko‘radi. Ota-onasi uni alqaydi. E’tiqodi noto‘g‘ri shakllangan yoshlarni fikri sayoz, g‘o‘r, jizzaki, bu dunyoning har bir ishidan hikmat emas, ko‘proq illat qidiradigan toifaga kiritsa bo‘ladi. Ulamolar qalb islohi va e’tiqod to‘g‘ri bo‘lishi uchun ilm, hikmat va ma’rifat kerak deganlar. Juda to‘g‘ri fikr. Ilm va hikmat bo‘lsa-yu, ma’rifat bo‘lmasa, bunday islohdan foyda yo‘q. Ma’rifat deganda u zotlar Alloh taoloni tanishni nazarda tutganlar. Demak, yoshlarimiz ilm va hikmat orqali Alloh taoloni, o‘zlarining kimligi va qanday ishlarga qodirligini ham anglab yetishlari aniq. Bu jarayond kamtarlik va tavoze xislati ham shakllanib, ularga katta foyda keltiradi. Allohni tanish katta ilmdir. Yosh bola turli savollar berib boshni og‘ritadigan paytidan boshlab Allohni tanitish, harom-halolni bildirish, birovning haqiga xiyonat qilish mumkin emasligi, or-nomus, hayo, uyat va andisha kabi xislatlarni shakllantirib borish kerak. Bolalar tarbiyasida yaxshi xulqli, odobli va hayoli bo‘lish katta ahamiyat kasb etadi. Islom dinida xulq va odobga imon bilan bir xil qaraladi. Har qanday zamonda olijanob, odobli, halim va shirinso‘z kishilar jamiyat ko‘rki bo‘lib kelgan.

Farzand dunyoga kelgandan keyin unga qilinajak ishlar shariatimizda to‘liq aytib qo‘yilgan. Bular «Oilada farzand tarbiyasi» kitobida baholi qudrat keltirib o‘tilgan. Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Hakim Termiziy va boshqa allomalarimizning kitoblarida ham yoshlar tarbiyasiga jiddiy qaralgan. U zotlar inson tarbiyasi deganda dastlab nafsni tanish, nafs riyozati va islohini tushunganlar. Nafsni isloh qilib, uni illatlardan forig‘ qilgan inson har ikki dunyoda baxt-iqbol qozonishini bildirganlar. Aytib o‘tganingizdek, bolalar tarbiyasida muhimligini e’tiborda tutgan holda maktab, litsey va kollejlarda boshlang‘ich diniy ta’lim va odoblar dastur sifatida kiritilsa, yoshlarning to‘g‘ri tarbiya olishida katta foyda berardi. Ma’naviy yetuk va barkamol bola hech qanday yot g‘oyaning ta’siriga tushmaydi.

– «Movarounnahr» nashriyotida chop etilgan «Internetdagi tahdidlardan himoya» kitobida internet orqali amalga oshirilayotgan tahdidlar, «ommaviy madaniyat» niqobidagi madaniyatsizlikning salbiy oqibatlari fosh etilib, hamma ko‘ngilsizliklar ta’lim-tarbiyada loqaydlikka yo‘l qo‘yish oqibatida kelib chiqishi to‘g‘ri ta’kidlangan. Darhaqiqat, bugun ota-onalar o‘z uylarida o‘zlari bilan dasturxon boshida o‘tirgan bolasining yonida kimlar bor-u, ongida nimalar bor ekanligini sezmay qolishi hech gapmas. Uyidagi farzandi bilan allaqanday ko‘rinmas odamlar ham yonma-yon o‘tirgan bo‘lishi mumkin. Faqat ular ko‘rinmay ishlarini bitiradilar. Yovuz niyatli kimsalar internet orqali, nafaqat uyingizga, balki bolangizning ongiga sizdan oldinroq kirib ketishga harakat qiladi. Bunday makkor sharpalar ehtiyotsiz har bir uyda uchrashi mumkin. Bu kabi illatlarga qarshi turishda diniy ta’limning ahamiyati haqidagi tavsiyalaringizni aytib o‘tsangiz.

– Yoshlar tarbiyasida bugungi kashfiyotlarning ijobiy tarafi bo‘lganidek, salbiy tomoni ham borligini aslo unutib bo‘lmaydi. Zamonaviy ixtirolar yoshlarning ta’lim olishi, bilimlarni tez o‘zlashtirishi, jahonda yuz berayotgan yangiliklardan vaqtida xabardor bo‘lishida yordamchidir. Bu xabar va ma’lumotlar to‘g‘ri va haqiqatga yaqin bo‘lsa albatta. Lekin chet ellardan ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatilayotgan xabarlarning yarmidan ko‘pi yolg‘on-yashiq, buzg‘unchi xabarlardir. Shuning uchun ularni aql torozisiga solib, qay biri to‘g‘ri, qay birida biron egri maqsad yashiringaniga e’tibor berish kerak.

Abu Hurayra roziyallohu anhu rivoyatida Payg‘ambarimiz alayhissalom: «Oxirzamonda dajjollar (firibgarlar), yolg‘onchilar bo‘ladi. Ular sizlar ham, ota-bobolaringiz ham eshitmagan gaplarni gapiradilar. Bas, sizlar ulardan o‘zlaringizni uzoq qilinglar va o‘zlaringizdan ham ularni uzoq qilinglar. Sizlarni adashtirib va aldab, fitnaga solib qo‘ymasin», — degan (Imom Muslim rivoyati). Afsuski, hozirgi vaqtda internet orqali oqib kelayotgan insonni yo‘ldan ozdiruvchi yolg‘on-yashiqlar yo‘liga to‘siq qo‘yishning iloji yo‘q. Bunday buzg‘unchi ta’sirlar har bir xonadonning chaqirilmagan «mehmoni» bo‘lib uyiga kirib boradi. Yosh va hali oq-qorani ajrata olmagan yoshlar internetga ruju qo‘yish oqibatida bilib-bilmasdan turli yot oqim va firqalar tarqatayotgan g‘oya va qarashlarning qurboniga aylanmoqda. Shuning uchun Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning «O‘z bolangni o‘zing asra» degan shiori bugungi kunda juda zarur deb hisoblayman. Abdurauf Fitrat «Kim badaxloq bolalarni tarbiya etsa, insoniyatga katta dushmanlik qilgan bo‘ladi» degan. Har kim bu to‘g‘rida «Internetdagi tahdidlardan himoya» kitobidan o‘ziga kerakli ma’lumotlarni olishi mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatilayotgan behayo filmlar, vileolavhalar, buzg‘unchi g‘oyalar yoshlar ma’naviyatini ko‘tarishga xizmat qiladimi?

Lekin g‘o‘r yoshlarga shahvoniyatni qo‘zg‘aydigan lavha va tasvirlar foydalidek ko‘rinadi va bola qaysidir ma’noda lazzat va zavq olgani uchun ularning ta’siriga berilib ketadi. Abdurauf Fitrat aytganidek, insoniyatga bundan boshqa dushmanning keragi bo‘lmay qoladi. Buni «ommaviy madaniyat», «olomoncha madaniyat» deb atashmoqda. Ammo undan ko‘zlangan maqsad – odamzotni asrlar davomida avaylab-himoya qilib kelgan umuminsoniy qadriyat va odob-axloq mezonlaridan uzoqlashtirish va ularga nisbatan nafrat o‘yg‘otish. Chunki bundan kimlardir foyda ko‘radi yoki foyda ko‘rishni mo‘ljallab turgan bo‘ladi. Alloh taolo Qur’oni karimda shunday marhamat qiladi: «Yer yuzida buzg‘unchilik qilib yuradigan kimsalar ham borki, ular uchun (Allohdan) la’nat bo‘lur va ular uchun noxush diyor (jahannam) bordir» (Ra’d surasi, 25-oyat). Bizning ularga shundan boshqa javobimiz yo‘q. Shunday ekan, insoniyat kelajagi va taqdirini belgilaydigan yoshlar ma’naviyati, tarbiyasi, odob-axloqi va hayotini izdan chiqarishga qaratilgan har qanday buzg‘unchi g‘oya va qarashlardan bolalarimizni o‘zimiz himoya qilaylik. Har bir bolaga javobgarlikni ota-onasi, ta’lim dargohi va mahalla to‘g‘ri his etsa, ahil va hamkor bo‘lsa, yoshlarimiz ko‘zlarni quvontiradigan ulug‘ ishlarni amalga oshiradilar, davlatimiz yanada qudratli bo‘lib, jamiyatimiz gullab-yashnaydi.

— Samimiy suhbatingiz uchun tashakkur!

Bobomurod Erali suhbatlashdi.

“Ma’naviy hayot” jurnalidan olindi.

O‘MI Matbuot xizmati

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Mayda ko‘ringan salafiylikning oqibati og‘ir bo‘ladigan ta’siri

02.07.2026 13445 15 min.

Bugungi globallashuv sharoitida barcha sohalar kabi din bilan bog‘liq jarayonlar ham jadallashib bormoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda diniy arkonlarni noto‘g‘ri talqin qilish holatlari tobora avj olmoqda. Bunday vaziyatda har bir kishi bilim va axborot iste’moli madaniyatiga juda muhtoj bo‘ladi. Dinini sof saqlamoqchi bo‘lgan inson to‘g‘rini noto‘g‘ridan ajratib olishi uchun yetarlicha salohiyatga ega bo‘lishi davrimizning eng dolzarb talablaridan bo‘lib qoldi.

Hozirgi kunda oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilib, odamlarni o‘z buzg‘unchi g‘oyalariga undayotgan oqimlardan biri salafiylik toifasi bo‘lib, u Markaziy Osiyo mintaqasiga ham o‘zining salbiy ta’sirini o‘tkazmoqda.

Avvalo “salafiylik” iborasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, u arab tilidagi “سلف” [salaf] so‘zidan olingan bo‘lib, “ajdodlar”, “avval yashab o‘tganlar” ma’nolarini anglatadi. Hadislarga ko‘ra, “salaflar” yo “salafi solihlar” deganda, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamdan keyingi ikki davrda yashagan musulmonlar tushuniladi. Ya’ni, bular – sahoba, tobein va tabaa tobeinlar. Ulardan keyingi davrlarda yashab o‘tgan odamlarga nisbatan “salaf” atamasi ishlatilmagan.

Keyingi yillarda “salafi solihlarga ergashish” shiori ostida soxta salafiylar jamoasi paydo bo‘ldi. Ularning aqidaviy asosi Ibn Taymiya (1263/1328) ismli shaxsga borib taqaladi. U fiqhiy-aqidaviy masalalarda ixtilof qilgani sababli ahli sunna ulamolari tomonidan qattiq tanqid qilingan va keskin raddiyalarga uchragan. Shunday bo‘lsa-da, uning g‘oyalari turli mutaassib toifalarga asos bo‘lib xizmat qilishda davom etyapti.

Mustaqillikdan keyingi yillarda bizning yurtimizda vahhobiylik harakati bo‘y cho‘zdi. Aslida salafiylik bilan vahhobiylik orasida farq yo‘q. Ularning e’tiqod va qarashlari bir xil. Vahhobiylik salafiylikdan kelib chiqqan. Uning asoschisi Muhammad ibn Abdulvahhob (1703-1791) Ibn Taymiyaning fikrlariga qo‘shilishga chaqirgan.

Salafiylikning faoliyatiga e’tibor berilsa, ular ahli sunnaning aqida bo‘yicha ash’ariylik va moturidiylik ta’limotlarini, to‘rt fiqhiy mazhab va tasavvufni inkor etadi. Fiqhiy mazhablar o‘rtasidagi juz’iy ixtilofli masalalarni tanqid qilib, ularni ayblaydi va mazhabsizlikka undaydi. Fiqhiy-aqidaviy ixtiloflar keltirib chiqaribgina qolmay, ijtimoiy-siyosiy holatlarni tanqid ostiga olib, o‘z buzuq g‘oyalarini singdirishga urinadi. Ularning targ‘iboti zamirida jihod va xalifalik g‘oyalari yotadi.

Hozirgi vaqtda salafiylik g‘oyalarining tarqalishi keng tus olmoqda. Mamlakatimiz misolida ko‘radigan bo‘lsak, xorijda turib, o‘zini shayx, haq da’vatchi va islomning asl mohiyatini to‘g‘ri ochib beruvchi qilib ko‘rsatayotgan ba’zi salafiy da’vatchilar mazhablarni ixtilofda ayblab, Qur’on va sunnatga ergashish da’vosi bilan salafiylikka, mazhabsizlikka da’vat qilmoqda. Ijtimoiy-siyosiy vaziyatga doir ayrim holatlarni tanqid qilib, o‘z ta’sirini oshirishga urinmoqda.

Salafiy da’vatchilar ijtimoiy tarmoqlardagi “va’z”larida fiqhiy-aqidaviy mazhablarni tugatish va tasavvufni inkor qilishga qattiq urg‘u bermoqda. Da’volari juda jimjimador. Go‘yo ular Qur’on va sunnatga ergashayapti-yu, ixtiloflarni mazhablar keltirib chiqarayotganday.

Tarixdan ma’lumki, barcha davrlarda o‘z maqsadi yo‘lida islom aqidasi va arkonlarini noto‘g‘ri talqin qilib, odamlarni haq yo‘ldan ozdirishga harakat qiladigan toifalar chiqib turgan. Salafiylar ham shulardan biri. Chuqurroq tahlil qilinadigan bo‘lsa, ularning g‘oyalari tarixdagi mo‘tazila, mushabbiha, mujassima, karromiya kabi botil toifalarning qarashlariga o‘xshashi yaqqol ko‘rinadi. Quyida ulardan ba’zilarini sanab o‘tamiz.

Salafiylar aqida borasida “Rahmon Arshga istivo qildi” (Toha surasi, 5-oyat), “Yoki sizlar osmondagi Zot (Alloh)dan xotirjammisiz?!” (Mulk surasi, 16-oyat), “Balki Alloh taolo u (Iso alayhissalom)ni O‘ziga ko‘tarib oldi” (Niso surasi, 158-oyat) kabi ba’zi mutashobih (birini-biridan ajratish qiyin bo‘lgan va bir necha ma’nolarni anglatadigan) oyatlarni zohiriga (yuzaki ma’’nosiga) qarab, Alloh taologa makon nisbat beradi va U Zotni osmonda, deb da’vo qiladi.

Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, Alloh taolo makondan oliy va behojat Zotdir. Ulamolarimiz aqidaviy masalalarda, ayniqsa, Alloh taolo borasida, U Zotni nuqson va kamchiliklardan poklashda o‘ta ehtiyotkordir. Eng nozik nuktalarni ham e’tibordan chetda qoldirmay, masalaning asl mohiyatini ochib berishga bor kuch-quvvatini sarflagan. Alloh taologa makon nisbat berish U Zotni maxluqotlarga o‘xshatishdir. U Zot azza va jalla Qur’oni karimda: “Albatta, Alloh barcha olamlardan behojatdir” (Ankabut surasi, 6-oyat), degan. Ya’ni, Arsh, yer va osmonlar kabi narsalar Alloh yaratgan maxluqotlar bo‘lib, olam jumlasiga kiradi. Olam esa azaliy emas, Alloh taolo azaliydir. Azalda esa Allohdan o‘zga hech kim va hech narsa mavjud bo‘lmagan. U Zot azaldan makon va zamon ehtiyojidan xoli bo‘lgan va bundan buyon ham shunday bo‘ladi. Demak, Alloh taolo olamlardan behojat, ya’ni ularga ehtiyoji tushmaydigan Zotdir. Boshqa bir oyatda: “Unga o‘xshash biror narsa yo‘q” (Sho‘ro surasi, 11-oyat), deydi. Ya’ni, Alloh taolo biror narsaga o‘xshamaydi va O‘zi yaratgan narsalarga o‘xshab biror makonga muhtoj emas.

Bundan tashqari, salafiylarning tavhid, qabrlarni ziyorat qilish, mavlidni nishonlash, namozdan keyin jamoat bo‘lib duo qilish va yana ko‘plab aqidaviy masalarda ixtiloflari mavjud. Ularning barcha da’volariga ahli sunna olimlari kuchli dalillar asosida javob bergan va berib kelmoqda.

Hozir ba’zi salafiylar Oli Imron surasining 103-oyatidagi “Allohning arqonini mahkam tuting” so‘zlarini keltiradi va “Allohning arqonini birgalikda ushlash va ixtilofga bormaslik kerak. Biz ixtilofga borsak, qalblarimiz ixtilofga boradi. Ayrimlar o‘zicha: “Biz islomda odamlarni tarbiyalayapmiz. O‘z mazhabiga amal qilsa, nima bo‘pti, deyapmiz”, deb o‘ylashi mumkin. Lekin bu hech qachon odamlarni birlikka olib bormaydi. Balki ixtilofga, bo‘linishga olib boradi” deb, mazhabga ergashish ixtilofga sabab ekanini da’vo qiladi. Shunday da’vo bilan mazhablarni islomdan ayrodek tasavvur qildirishga urinmoqda. Vaholanki, islom dini shu to‘rt mazhab asosida asrlar osha davom barqaror qolib kelmoqda. Bugun ham qanchadan-qancha odamlar shu mazhablar asosida dinga amal qilib keladi. Ya’ni, aqidada – Moturidiy va Ash’ariy ta’limotlariga, fiqhda – Abu Hanifa, Imom Molik, Imom Shofeiy va Ahmad ibn Hanbal mazhablariga amal qilib kelmoqda. Xuddi Payg‘ambarimiz aytganlaridek, savodul a’zam – ulkan jamoatni lozim tutib kelmoqda. Asrlar davomida shu to‘rt mazhabning mujtahid olimlari islomning asl mohiyatini Qur’on va sunnat asosida musulmonlarga bayon qilib kelgan. Salafiylar esa, tarixda ham, hozir ham ummat ichida ixtilof va tafriqaga (bo‘linishga), diniy va ijtimoiy-siyosiy notinchlikka sabab bo‘lgan, xolos.

Salafiylarning g‘alati bir jihati shundaki, haq yo‘ldaligini aytib, da’vatida o‘ziga ergashishni targ‘ib qiladi. Vaholanki, musulmonlar shundoq ham ulardan olimroq, Qur’on va sunnatni ulardan ko‘ra chuqur biluvchiroq bo‘lib, Payg‘ambarimiz alayhissalomga ulardan yaqinroq davrda yashagan mazhab mujtahidlariga ergashadi. Demak, yaqinda chiqib, o‘ziga ergashishga chaqirayotgan bunday toifalarning etagini tutishga hech qanday hojat yo‘q. Chunki mazhab mujtahidlari ergashishga ulardan ko‘ra loyiqroq zotlardir. Shunday ekan, dinini sof saqlamoqchi bo‘lgan har bir musulmon kecha paydo bo‘lgan toifaga emas, ahli sunna val jamoa mazhabiga ergashishi maqsadga muvofiq. Axir, biz osmon-falakka ko‘tarilib, uzog‘imizni yaqin qiladigan samolyotlarni, koinot kengliklarini zabt etadigan raketalarni tashlab, yaqinda velosipedni kashf qilgan va noto‘g‘ri yasagan odamning ikki qadam masofadan keyin ag‘anab tushadigan ixtirosiga o‘zimizni ursak, bu biror mantiqqa ham to‘g‘ri kelmaydi-da.

Salafiylikning tarixiy ildizlariga e’tibor berilsa, Markaziy Osiyo mintaqasi bunday oqimlarga makon bo‘lmagan. Ammo doimiy tarzda bu yerdagi o‘lkalarga botil g‘oyalarni singdirishga urinishlar bo‘lib turgan va hozir ham davom etmoqda. Lekin har davrda ahli sunna val jamoa ulamolari ularning g‘oyalariga qarshi o‘z fiqhiy-aqidaviy mazhablarini mahkam tutgan holda qattiq kurashib kelgan.

Tarixan bizning xalqimiz aqidada moturidiylikni, fiqhda hanafiylikni asrlar osha mahkam tutib kelgan. Urf odatlarimiz va milliy onggimizda ushbu fiqhiy-aqidaviy mazhab asosiy o‘rin tutadi. Yaqinda chiqib, “haqiqiy to‘g‘ri yo‘l”ni ko‘rsatmoqchi bo‘layotganlar asrlar osha muayyan tartib-qoidalar asosida dinga amal qilib kelgan bu xalq, dunyoga qanchadan-qancha ulug‘ olimlarni yetishtirib bergan bu diyor odamlari islomga noto‘g‘ri amal qilib kelganini da’vo qilmoqda. Tashvishlanarli va achinarli tomoni bo‘lmaganda, bu juda kulgili bo‘lardi. Salafiylar Qur’on va sunnatga amal qilayotganini iddao qilib, mazhablarni inkor etmoqda. Rasululloh alayhissalom va sahobalar davrida hech qanday mazhab bo‘lmaganini dalil qilib keltirmoqda. Bu juda ham noto‘g‘ri va soxta da’vo ekani kundek ravshan. Bunga hujjat-dalillar yetarli darajada ko‘p. Tarixda ham, hozir ham ahli sunna olimlari ularning yo‘li noto‘g‘ri ekanini bot-bot isbotlagan.

Chetdan qaraganda, bir tabiiy xulosa yaqqol namoyon bo‘ladi. Biz Qur’oni karimning har bir oyati qachon, qanday vaziyatda nozil bo‘lganini aniq biladigan, uning turli tafsir va ta’villaridan boxabar bo‘lgan, yuz minglab hadislarni yod olgan mujtahidlarning yo‘lini tutganimiz to‘g‘rimi yo kechagina duyoga kelgan, ilmining tayini bo‘lmagan, biror ulug‘ asar yozib ulamolar e’tirofini qozonmagan, ijtihodga mutlaqo yaramaydigan, peshvolari o‘rgatganini takrorlab, mustaqil fikr bildirishga qodir bo‘lmaganlarga ergashishimiz durustmi? Asrlar davomida muayyan mazhabni mahkam tutgan ota-bobolarimiz haqmi yo anavilar ulardan aqlliroq chiqib qoldimi? Internet orqali tinmay “sayrayotgan” bu salafiylarning birortasi, deylik, Abu Hanifa yo Imom Shofeiy yo ularning mujtahid izdoshlari bilganini biladimi?

Tashvishga soladigan jihati shuki, salafiylikning mamlakatimiz hayotiga salbiy ta’siri yo‘q emas. Mamlakatimiz aholisi ahli sunnaning fiqhiy-aqidaviy mazhablarini mahkam tutgan va hayot tarziga tasavvuf g‘oyalarini singdirgan xalqdir. Salafiylik esa aynan mazhablar va tasavvufni qoralaydi. Shu sababli salafiylik g‘oyalarining kirib kelishi va kimlarning ularning domiga tushishi oqibatida xalq orasida ixtilof va bo‘linishlar ehtimoli yuzaga keladi.

Mustaqillikning dastlabki yillarida kuzatilgan vahhobiylik xurujlari bunga yorqin misoldir. Salafiylik ham diniy, ham ijtimoiy-siyosiy beqarorlikka sabab bo‘ladi. Chunki bu toifaning asl maqsadlari zamirida hijrat va xalifalikni tiklash kabi g‘oyalar yotadi. Vaholanki, musulmonlarning yagona xalifalik hukmronligi ostida yashashi haqida buyruq yoki ko‘rsatma na oyat va na hadisda mavjud. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam xalifalik borasida: “Mendan so‘ng xalifalik o‘ttiz yildir. Undan keyin podshohliklar bo‘ladi”, deganlar. Hijrat xususida esa: “Fathdan (Makka musulmonlar tomonidan zabt etilganidan) keyin hijrat yo‘q”, deb aytganlar. Ulamolar “bu hadis umumiy bo‘lib, o‘zidan oldin kelgan hijratga dalolat bo‘luvchi rivoyatlarni nasx (bekor) qiluvchi” ekanini aytgan. Shu bilan birga, Nabiy sollallohu alayhi vasallam islomni qabul qilganlarga o‘zlari tomon hijrat qilishni amr etmaganlar va o‘z yurtida yashashini inkor ham etmaganlar.

Nafsilamrini aytganda, salafiylik jamiyat ichida diniy asosdagi qarama-qarshilik, ziddiyat va nizolar yuzaga kelish ehtimolini oshiradi. Hozir ko‘p joylarda jamoatchilik osudaligini buzishga urinayotgan, ba’zan buzayotgan bu toifa bizning mamlakatimizga ham ta’sir o‘tkazishga urinmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda o‘zbekzabon ba’zi salafiy da’vatchilar o‘z g‘oyalarini yoyishga qattiq kirishib ketgan. Bu, afsuski, gohida natija ham bermoqda. Turli davlatlarda bo‘lgani kabi O‘zbekistonda ham ularning botil aqidasiga ergashib qolish holatlari yo‘q emas. Bu holat, ayniqsa, internet va ijtimoiy tarmoqlardan faol foydalanadigan yoshlar orasida uchrab turadi. Dinga qiziqqan yoshlar orasida bilib-bilmay salafiylarning ta’sir doirasiga tushib qolish holatlari sodir bo‘lmoqda.

Salafiy da’vatchilarning ijtimoiy tarmoqlar va boshqa platformalardagi faoliyati ancha rivojlangan va takomiliga yetgan. Ularni kuzatib boruvchilar soni ko‘payishda davom etmoqda. Bunga Yaqin Sharqdagi, ayniqsa, Suriya va Falastin yerlaridagi beqarorlikdan foydalanish, shu bilan odamlarning jazavasini qo‘zg‘ash kabi usullar katta turtki bermoqda. Chunki salafiylar o‘zini musulmonlar uchun qayg‘urayotgan jonkuyar insonlar qilib ko‘rsatadi. O‘zi demokratik mamlakatlar hududidan boshpana topganiga qaramay, O‘zbekistondagi demokratik tuzumni “kufr tuzumi” deb atab, yoshlarimizni chalg‘ityapti. Lekin mohiyatan bu mantiqsizlikdan boshqa narsa emas. Shunday esa-da, bir qarashda mayda ko‘rinadigan salafiylikning ta’siri og‘ir kechadigan oqibatlarga olib kelishi mumkin ekan. Ular go‘yo juz’iy diniy masalalarni ko‘tarib chiqqandek bo‘ladi, lekin mayda-mayda qilib, pirovardida tog‘dek g‘oyasini singdirib yuborishi hech gap emas.

Bu buzg‘unchilar nufuzli ilmiy tashkilotlar yoki e’tiborli ulamolar tomonidan e’tirof etilgan emas. Shunday bo‘lsa-da, rivojlanish darajasi qanday ekanidan qat’i nazar, har qanday yurtda uchrashi mumkin bo‘lgan ayrim ijtimoiy muammolarni ko‘tarish uslubi ularning auditoriyasi kengayishiga hissa qo‘shmoqda. Ba’zan kichkina haqiqatni gapira turib, ortidan ulkan nohaqlikni iroda qilayotgani, buni esa din borasida yetuk bilimga ega bo‘lmagan yoshlar anglab yetmayotgani ularga juda asqotmoqda. Ularning bunday ma’ruzalari yoshlar orasida islom dini borasida tushunmovchiliklar keltirib chiqaradi, albatta. Buning oldini olish uchun esa, avvalo, yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash lozim. Adashgan toifalarning da’volari noto‘g‘ri ekanini isbotlovchi raddiya shaklidagi audio-video murojaatlarni, ixcham risolalarni ko‘paytirish va odamlarga yetkazish ham foydadan xoli emas.

Bunday salbiy illatlarning oldini olish maqsadida mamlakatimiz ma’anaviy-ma’rifiy sohasida izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Davlatimiz tomonidan xalq ma’naviyatini yanada boyitish, diniy bilimsizlikni bartaraf etish maqsadida turli institutlar, universitet va ilmiy markazlar, masjid va madrasalar barpo etilib, ko‘plab imkoniyatlar yaratib berilmoqda. Shundan foydalangan holda o‘z ma’naviyatini boyitib, dunyoqarashini kengaytirib, mantiqqa tayanish va tanqidiy fikrlashni o‘rganish, shu tariqa salafiylik kabi toifalarning g‘oyalariga aldanib qolishdan saqlanish kattayu-kichik har bir yurtdoshimizga lozim bo‘ladi.

Ravshan ELMURODOV,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi
ilmiy xodimi