To‘siq bilmas odamlarmiz...
Yon qo‘shnimiz batartib odam. Bir qarichgina hovlisini ko‘zi tushgan kishining havasi keladigan suratda chiroyli qilib devor-daraxt bilan o‘ragan. Nimagadir bolakaylar shu devor-daraxtning orasini yorib o‘tishni yoqtiradi. Hovlichaning ichida nima ohanrabosi bor tushunmaymiz. Ming mashaqqat bilan o‘stirgan “devori”ning goh uyog‘i, goh buyog‘i yalpayib qolganini ko‘rgan qo‘shni kunda jig‘ibiyron bo‘ladi. Tartibbuzar shumtakalarga do‘q qilgan kishi bo‘ladi-yu, yana qo‘shnichilik mingyilchilik deya andishaga boradi. Jahlini bosadi. Keyin ”Bu bolalarga nima bo‘lgan o‘zi, ichkarida olma-anor pishib yotgan bo‘lsa ham mayli edi, shu “izgird”ning orasidan tikonli sim tortib, balandligini odam buyi qilib o‘stirib yubormasam bo‘lmaydi chog‘i”, deb o‘rtanadi. Ba’zan esa payhon bo‘lib uzilib yotgan ho‘l novdani qo‘liga olib: “Shugina novdani nimaga uzadi, bu bolaning ota-onasiga borib shikoyat qilmasam bo‘lmaydiganga o‘xshaydi”, deya chog‘lanadi. Shunda uning gapi menga nash’a qiladi. “Shikoyat qilmang, bularning ota-onalari ham to‘siq bilmaydiganlardan”, deyman. U hayron bo‘ladi. So‘ng gapimni misollar bilan tushuntiraman:
Quyliq bozorining o‘rtasidan voha-yu vodiyni bog‘lab turuvchi katta yo‘l o‘tgan. Serqatnov transportlardan odamlarni muhofaza qilish maqsadida piyodalar uchun yer osti yo‘li qazilib ishga tushganiga ancha yillar bo‘ldi. Lekin ishonasizmi-yo‘qmi, yer osti yo‘li ishga tushgan kezlarda odamlarni bu yo‘ldan o‘tishga undash uchun militsiya xodimlari navbatchilik qildi. Shunda ham odamlar militsalarning ko‘zini shamg‘alat qilib ko‘chani kesib o‘taverishdi. Keyin ko‘chaning o‘rtasiga beton to‘siq o‘rnatildi. To‘siq bilmaslar undan ham bemalol sakrab o‘taverishdi. Bu ham bo‘lmagach, beton to‘siqning ustidan baland panjara o‘rnatildi. Ahyon-ahyonda kishilarning shu panjaraga osilib o‘tayotgani ham ko‘zga tashlanib qoladi. Siz ham ko‘rgandirsiz, shu voqealarni? Ha, yashang!
Xorijda bo‘lgan yurtdoshlarimiz ham shunday ajab gaplarni topib keladki, eshitib kulishni ham kuyishni ham bilmaysiz. Ilgariroq Sankt-Peterburgga turmush o‘rtog‘i bilan borib kelgan bir ayol maqtangandi. “Svetaforning qizil chirog‘i yonib qolsa, piyodalar ham to‘xtab turaverar ekan-ay. Men erimni shundog‘ qo‘ltiqladim-u ko‘chaning o‘rtasidan shartta kesib o‘tib ketdim. Hamma bizga qarab hayron qoldi”. (Ana farosatu mana farosat!)
Germaniyaga borib kelgan bir yurtdoshimiz aytadi: ”Mehmonxonada yotib uyqum qochdi. Derazani qiya ochib tungi shaharni tomosha qilib o‘tiribman. Yarim kecha, ko‘chada hech zog‘ yo‘q. Shu choq bir velosipedchi paydo bo‘ldi. U chorrahaga yaqinlashganda svetaforning qizil chirog‘i yondi. Velosipedchi to‘xtadi-da yashil chiroq yonishini kutdi. Yashil yonganidan keyin ko‘chani kesib o‘tib ketdi”.
Yigirma yilcha burun xorij gazetlaridan birida bir hajviya bosilgan edi. Hajviyaning sarlavhasi esimda yo‘g‘-u, unda yoritilgan voqea juda alomat: “Ko‘p qavatli uylardan biriga qayriladigan yo‘lga bolalar o‘ynab to‘g‘ri chiziq tortib qo‘yibdi. So‘ng bolalar boshqa o‘yinga ovunib, kech tushgach, uy-uyiga tarqalib ketgan. Shu uyda yashaydigan odamlar kechqurun ishdan qaytsa, uyning oldiga chiziq tortilgan emish. Bu chiziq nega tortilganini bilmagani uchun hech kim undan hatlab o‘tib uyiga yetib olishga jur’at etmabdi. Voqeadan xabar topgan huquq-tartibot idoralari xodimlari ham bir zumda yetib kelibdi. Ular chiziq nima sababdan tortilgani aniqlanmaguncha, kirdi-chiqdini to‘xtatib, navbatchilik posti tashkil etibdi. Hech kim chiziqdan na u yoqqa, na bu yoqqa o‘ta olmas emish...”
Bu bir hajviya endi. Muallif go‘yoki odamlarning go‘lligi, soddaligini hajv qilganday bo‘lsa-da, uning zamirida tartiblilik, intizomlilik, jamiyatdagi mavjud tartib-qoidalarga hurmat ma’nosi ham bor aslida.
Har safar sizning ko‘rib qolishingizdan hadiksirab devor-daraxtning orasini yorib o‘tayotgan bolalarni yoki militsalar ko‘rib qolmasinda ishqilib, degan xavotirda atrofga alanglay-alanglay Quyliqdagi ikki metrdan oshiq baland to‘siqdan oshib o‘tayotgan, boringki, svetaforning qizil chirog‘ida o‘taman deb katta tezlikda kelayotgan mashinalarning oldida jonini hovuchlab chopqillab borayotgan kishilarni ko‘rganda, xorijliklar bunchalar anqov bo‘lmasa, deb qo‘yaman.
Mana, bildingizmi, biznikilarga chiziq degani, sizning yarim metr devor-daraxtingiz nima bo‘libdi. Umuman, bizda taqiqlovchi belgilar va pastak himoya to‘siqlari mutlaqo ortiqcha. O‘tish mumkin emas joylarga birdaniga balandligi kamida uch metr oynaday silliq devor o‘rnatish kerak. Xorijlik anoyilarga bitta chiziq tortib qo‘ysangiz, bas. Ikki chaqirim naridan aylanib yuraveradi. Biz esa ikki metr balandlikdagi devordan ham bemalol oshib ketamiz. Uch metr, bo‘lak gap. Shu yerga kelganda odob-axloqni yodga olamiz, “to‘g‘ri yo‘limizni to‘sgan nobakorlarni” boplab bir so‘kamiz-da, go‘yoki jamoat tartibini saqlagandek bo‘lib to‘siqni aylanib o‘tamiz.
Darvoqe, bu hali yakuniy hisob emas. Bu – bugungi ota-onalar ya’ni katta avlodning ko‘rsatkichi, xolos. Ehtimol, hozirgi ota-onalarning tarbiyasini ko‘rib ulg‘ayotgan, hozirda yarim metr devor-daraxtdan oshib o‘tishni mashq qilayotgan avlod uchun ertaga uch metr balandlik ham hech narsa bo‘lmas. Balki mo‘jiza yuz berib ular ham bir kichkina chiziqchani aylanib o‘tar. Koshkiydi, shunday bo‘lsa-yu, har xil to‘siqlar o‘rnatishdan, bunga ko‘pdan-ko‘p mablag‘u vaqt sarflashdan, eng muhimi, asabbuzarlikdan qutulsak. Ana shunda sizning devor-daraxtingiz ham tishi singan dandonday kemshik bo‘lib turmasdan ko‘rkamlashib qoladi.
Binobarin, Parvardigorimiz O‘z Kalomida: «Iymon keltirgan va yaxshi amallar qilgan zotlar esa, shak-shubhasiz - Biz (ular kabi) chiroyli amallar qilgan kishilarning ajr-mukofotini zoye qilmasmiz» (Kahf, 30);
«Zotan, Alloh taqvodor bo‘lgan va chiroyli amallar qiluvchi zotlar bilan birgadir» (Nahl, 128), deb marhamat qilganki, ibodatlarimizga monand amallarimiz ham chiroyli bo‘lsa, bir-birimizning ishlarimizga, harakatlanishimizga noqulaylik tug‘dirmasdan, jamiyatimizda mavjud qonun-qoidalarga itoat qilsak, bundan faqat va faqat o‘zimiz foyda ko‘ruvchi bo‘lamiz.
Damin JUMAQUL
O‘MI Matbuot xizmati
Marg‘ilonning uch muqaddas qadamjosi
Marg‘ilon – Farg‘ona vodiysining eng qadimiy va o‘ziga xos shaharlaridan biri. Uning tarixini faqat me’moriy obidalar, qadimiy ko‘chalar yoki mashhur hunarmandchilik an’analari bilangina emas, balki asrlar davomida xalq e’zozida bo‘lib kelayotgan ziyoratgohlarsiz ham tasavvur etib bo‘lmaydi, xabar bermoqda O‘zA.
Shahardagi Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozor ana shunday tarixiy-ma’naviy maskanlar sirasiga kiradi. Ularning har biri o‘z tarixi, rivoyatlari va xalq xotirasidagi o‘ziga xos o‘rniga ega.
Marg‘ilonning qadimiy ziyoratgohlaridan biri Pir Siddiq majmuasidir. Xalq orasida bu qadamjo bilan bog‘liq turli rivoyatlar avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Ziyoratgoh Pir Siddiq nomi bilan bog‘liq bo‘lib, “siddiq” so‘zi arab tilida haqgo‘y, rostgo‘y, haqiqatga sodiq inson ma’nolarini anglatadi. Shu jihatdan ziyoratgoh nomi ham xalq tasavvurida ezgulik, iymon va rostgo‘ylik kabi fazilatlar bilan uyg‘unlashib ketgan. Majmuadagi me’moriy yechimlar, ayniqsa, gumbazli inshootlar va qadimiy qabrlar Marg‘ilonning o‘tmishdagi shaharsozlik va me’morchilik an’analaridan darak beradi.
Pir Siddiq ziyoratgohi nafaqat ziyorat maskani, balki Marg‘ilonning tarixiy xotirasini o‘zida mujassam etgan qadamjolardan biri sifatida ahamiyatlidir. Marg‘ilon tarixi buyuk alloma Burhoniddin Marg‘inoniy nomi bilan chambarchas bog‘liq. XII asrda yashab ijod qilgan alloma islom huquqshunosligi, xususan, hanafiy fiqhi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Uning butun islom olamida mashhur bo‘lgan “Hidoya” asari asrlar davomida muhim huquqiy manba sifatida qadrlanib kelgan.
Marg‘ilonda alloma nomi bilan bog‘liq Chillaxona ham xalqning ma’naviy xotirasida alohida o‘rin tutadi. “Chillaxona” atamasi odatda insonning ma’lum muddat xilvatda qolib, tafakkur, ibodat va ruhiy tarbiya bilan mashg‘ul bo‘ladigan joyini anglatadi. Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi bilan bog‘liq rivoyatlar ham allomaning ilm yo‘lidagi mashaqqatli izlanishlari va ma’naviy kamolotini tasavvur qilishga yordam beradi. Bu maskanni faqat ziyoratgoh sifatida emas, balki buyuk allomaning ilmiy-ma’naviy merosini anglashga xizmat qiluvchi tarixiy xotira joyi sifatida ham baholash mumkin.
Marg‘ilondagi yana bir o‘ziga xos maskan – Kaptarli mozor. Uning nomi bilan bog‘liq xalq rivoyatlari turlicha. Ayrim hikoyalarda bu joyda kaptarlar ko‘p bo‘lgani, shu sababli mozor “Kaptarli” deb atalgani aytiladi. Kaptar esa xalq tasavvurida tinchlik, poklik va ezgulik ramzi sifatida qabul qilinadi. Kaptarli mozor haqidagi ma’lumotlarni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish Marg‘ilonning mahalliy tarixini yanada boyitishga xizmat qiladi. Buning uchun arxiv hujjatlari, qadimiy xaritalar, qabrtoshlaridagi yozuvlar, vaqf hujjatlari va xalq orasida saqlanib kelayotgan og‘zaki tarix namunalarini tadqiq etish muhim. Zero, xalq xotirasida asrlar davomida saqlanib kelayotgan rivoyatlar ham tarixiy-etnografik tadqiqotlar uchun qimmatli manba bo‘lishi mumkin.
Uch qadamjo – bir tarix. Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozorni birlashtirib turgan asosiy jihat ularning Marg‘ilonning ma’naviy qiyofasini shakllantirishdagi o‘rnidir. Bu qadamjolar xalqning ajdodlarga hurmat, muqaddas joylarni asrash, ezgulik va ma’rifatni qadrlash kabi an’analarini o‘zida mujassam etadi.
Ularning har biri Marg‘ilon tarixining turli qirralarini namoyon etadi: Pir Siddiq – diniy-ma’naviy merosni, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi – ilm va tafakkur an’analarini, Kaptarli mozor esa xalq xotirasi va mahalliy rivoyatlarning uzviyligini ifodalaydi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
