Arablar o‘zlari e’tirof etadi – agar xorazmlik az-Zamaxshariy bo‘lmaganida ular o‘z tilining qonun-qoidalarini to‘liq bilolmagan bo‘lardi
Bizning tarix deganda, ko‘z oldimizda, avvalo, Amir Temur, Alisher Navoiy, Mirzo Ulug‘bek, Imom Buxoriy, Imom Termiziy kabi buyuk ajdodlarimiz siymosi gavdalanadi. Yana qanchadan-qancha allomalarimiz bo‘lganki, ularni har qancha faxr bilan eslasak, arziydi. Ko‘hna Xorazm zaminida tavallud topgan, jahon fani va madaniyati rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk alloma Abulqosim az-Zamaxshariy ana shunday ulug‘ zotlardan biri bo‘lgan.
1075 yil 19 martda Xorazmning Zamaxshar qishlog‘ida dunyoga kelgan az-Zamaxshariy haqidagi ma’lumotlar asosan O‘rta asr arab manbalarida ko‘p keltiriladi. Tarixchilarning alloma haqida bildirgan ma’lumotlariga ko‘ra, yoshligida yuz bergan baxtsiz hodisa tufayli uning bir oyog‘ini kesib tashlashadi va butun umri davomida yog‘och oyoqda yuradi.
O‘zA xabariga ko‘ra, bu iztirobli voqea sababmi yoki o‘z tabiati shunday bo‘lganmi – har holda az-Zamaxshariy bolalikdan ilmga chanqoq edi. Ilm-fanning turli sohalari bilan qiziqib, tengdoshlari orasida zo‘r iste’dodini namoyon qildi. U madrasada o‘qitiladigan fanlarni puxta egallashga kirishdi. Ayniqsa, arab tilshunosligi va grammatikasiga oid asarlar az-Zamaxshariy faoliyatida muhim o‘rin egallaydi.
Olim besh yil Makkada yashab, arab tili grammatikasi va lug‘atini hamda mahalliy qabilalarning sheva va urf-odatlarini chuqur o‘rgandi. Ko‘plab asarlar yozdi. Shulardan biri arab tili grammatikasiga oid “Al-Mufassal fin-nahv” (1121 yil) asaridir. Bu ish arab tilini o‘rganishda yirik qo‘llanma sifatida shuhrat topgan asarlardan hisoblanadi.
Shuningdek, olimning «Muqaddamat al-adab», “Javohirul-lug‘a”, «Al-Mufassal», «Asos al-balog‘a», “Al-Asmo fil-lug‘a” kabi yirik asarlari dunyo ilm ahli orasida g‘oyat qadrlanadi.
Arablar o‘zlari e’tirof etadi – agar xorazmlik az-Zamaxshariy bo‘lmaganida ular o‘z tilining qonun-qoidalarini to‘liq bilolmagan bo‘lardi. Makkada yashagan davrida az-Zamaxshariy aksar vaqtini Ka’bada o‘tkazgan. O‘shanda u doimo she’riyat ixlosmandlari, tolibi ilm vakillari, muxlis va shogirdlar qurshovida bo‘lgan. Ko‘pchilik undan saboq olgani e’tirof etilgan.
O‘z davrida allomani yaxshi taniganlar hurmat yuzasidan uni “Ustoz ud-dunya” (“Butun dunyoning ustozi”), “Ustoz ul-arab val-ajam” (“Arablar va arab bo‘lmaganlarning ustozi”), “Jorulloh” (“Allohning qo‘shnisi”), “Faxru Xvarazm” (“Xorazm faxri”) deya atashgan.
Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev 2017 yil 1 sentyabr kuni Hazrati Imom (Hastimom) majmuasiga tashrifi chog‘ida biz haqli ravishda doimo ajdodlarimiz bilan faxrlanib kelishimizni ta’kidlar ekan, ayni paytda o‘zimiz ham ularga munosib bo‘lishimiz kerakligini alohida qayd etdi. Darhaqiqat, daholigu jasurlikda dunyoni lol qoldirgan bobokalonlarimiz biz uchun hamisha faxru g‘urur manbai bo‘lgan. Davlatimiz rahbari aytganidek, ajdodlar merosini o‘qib-o‘rganish, buyuk allomalarga munosib voris bo‘lib, ular singari ma’naviy kamolotga intilish bugungi avlodlar uchun muqaddas burch, demakdir.
O‘zbekiston musulmonlar idorasi matbuot xizmati
Bismillahir Rohmanir Rohiym
#Mustaqillikning 35 yilligi
Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.
Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.
Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).
Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.
Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.
Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.
Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.
Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.
Isomiddin AHROROV