Solih Murriy hikoya qiladi: “Bir kuni oldimga Molik ibn Dinor keldi va: “Ey Solih, bizni Abu Jahiyrning oldiga olib boring, haqqimizga duo qilsinlar!” dedi. Men unga: “Quyosh chiqib bo‘ldi, Abu Jahiyr uylariga kirib ketsalar, kelgan birorta odamning oldiga chiqmaydilar” dedim. U kishining uylari Basradagi eng uzoq uy edi. Sahro esa u kishining qo‘shnisi edi. Hovlilari oldida quduq, chelak, toshlar va masjid bor edi. Molikka: “Ertaga bomdodni o‘qiboq, erta tongda yo‘lga tushamiz. Uylariga kirib ketishlaridan oldin masjidda o‘tirganlarida yetib boramiz” dedim.

Ertasi kuni bomdodni o‘qib bo‘lganimda, Muhammad ibn Vose’ kelib qoldi. Salom berdi va o‘tirdi. Undan: “Sizni bu yerga qanday maqsad keltirdi?” deb so‘radim. U: “Ey Abu Abdulloh, men bilan Abu Jahiyrning oldilariga borasizmi, haqqimizga duo qilardilar?” dedi. “Molik ibn Dinorga va’da berib qo‘ygandim. Hozir keladi, birga boramiz” dedim. Gapimni tugatmasimdan Sobit Bunoniy kelib qoldi. Salom berdi va o‘tirdi. Undan: “Ey Abu Muhammad, sizni bu yerga qanday maqsad keltirdi?” deb so‘radim. U: “Meni Abu Jahiyrning oldilariga olib borasizmi, haqqimizga duo qilardilar?” dedi. Men unga: “Bu ikkovlari ham (ya’ni Habib Ajamiy ham o‘sha yerda ekan va Muhammad ibn Vose’) siznikidek maqsadda bu yerga kelishgan. Molikka va’da berib qo‘ygandim. Hozir kelsa, turib, birga boramiz” dedim. Gapimni tugatmasimdan turib Molik keldi.

Beshovlon (Molik ibn Dinor, Muhammad ibn Vose’, Habiyb Ajamiy, Sobit Bunoniy va Solih Murriy) o‘rnimizdan turib, yo‘lga tushdik. O‘sha paytlarda Basrada ulardan ko‘ra afzalroq kishi yo‘q edi. Sahro tarafga yo‘l oldik. Har gal ko‘kalamzor bog‘lar yonidan o‘tganimizda Molik: “Ey Abu Muhammad, shu yerlarda namoz o‘qigin. Toki namoz o‘qigan joylaring ertaga sening foydangga guvohlik bersin” dedi. Shu tarzda yo‘lda namoz o‘qib bordik. Zuho payti ham keldi. Havo issiq edi. Yo‘l esa uzoq.

Biz Abu Jahiyrning manziliga yetib keldik. Kelsak, uylariga kirib ketgan ekanlar. Kirishga izn so‘radik. Devor ortidan bir ayol bizga javob qildi. Biz ayolning yuzini ko‘rmadik. Ayol bizdan: “Nima xohlaysizlar?” deb so‘radi. “Shayxni” dedik. Shunda ayol: “U kishini peshinga chiqqanlarida topasizlar insha Alloh” dedi. Bir-birimizga: “Qayerga boramiz? Peshingacha qayerda turamiz?” dedik-da, u kishining masjidlariga bordik.

Bittamiz namoz o‘qishga, bittamiz Qur’on o‘qishga, bittamiz Alloh taoloni zikr qilishga kirishdik. Vanihoyat peshin vaqti ham bo‘ldi. Masjid oldidagi quduq yoniga chiqdik. Suvidan ichdik, tahorat oldik va yana masjidga kirdik. Namoz o‘qidik. Shu payt masjidga Abu Jahiyr kirib keldilar. Ko‘zlari ojiz, yuzlaridan nur taralib turgan bir kishi. Namozga azon aytildi. U kishi mehrobga kelib turdilar. Sakkiz rakat namoz o‘qidilar. O‘ndan ortiq qo‘shnilari ham masjidga kirib kelishdi. Keyin biz bilan peshinni o‘qidilar. Namozdan so‘ng bir soat Alloh taoloni zikr qilib o‘tirdilar. Keyin turib sakkiz rakat namoz o‘qidilar. So‘ngra bizga yuzlandilar.

Muhammad ibn Vose’ turib borib, u kishiga salom berdi. U zot uni qutladilar va salomiga alik oldilar. Keyin undan: “Alloh senga rahm qilsin, kimsan?” deb so‘radilar. “Men Muhammad ibn Vose’man” dedi. “Basra ahli “Eng obid inson” deb biladigan kishi senmisan? Alloh taolodan yaxshiligingni satr qilishini so‘ramaysanmi?” dedilar. Muhammad sukut qildi va o‘tirdi.

Keyin Sobit Bunoniy turib borib, u kishiga salom berdi. U zot uning salomiga alik oldilar. Keyin undan: “Alloh senga rahm qilsin, kimsan?” deb so‘radilar. “Men Sobitman” dedi. “Abu Muhammadmi?” deb so‘radilar. U “Ha” dedi. U zot uni qutladilar va “Basra ahli “Eng ko‘p namoz o‘qiydigan inson” deb biladigan kishi senmisan? Alloh taolodan yaxshiligingni satr qilishini so‘ramaysanmi?” dedilar. Sobit sukut qildi va o‘tirdi.

Keyin Habib Abu Muhammad turib borib, u kishiga salom berdi. U zot uning salomiga alik oldilar. Keyin undan: “Alloh senga rahm qilsin, kimsan?” deb so‘radilar. “Men Habibman” dedi. “Abu Muhammadmi?” deb so‘radilar. U “Ha” dedi. U zot uni qutladilar va “Basra ahli “Duosi ijobat bo‘ladigan inson” deb biladigan kishi senmisan? Alloh taolodan yaxshiligingni satr qilishini so‘ramaysanmi?” dedilar. Sobit sukut qildi va o‘tirdi.

Keyin Molik turib borib, u kishiga salom berdi. U zot uning salomiga alik oldilar. Keyin undan: “Alloh senga rahm qilsin, kimsan?” deb so‘radilar. “Men Molikman” dedi. “Abu Yahyomi?” deb so‘radilar. U “Ha” dedi. U zot “Bay, bay! Basra ahli “Eng zohid inson” deb biladigan kishi senmisan? Alloh taolodan yaxshiligingni satr qilishini so‘ramaysanmi?” dedilar. Molik sukut qildi va o‘tirdi.

Keyin men turib borib, u kishiga salom berdim. Salomimga alik oldilar. “Alloh senga rahm qilsin, kimsan?” deb so‘radilar. “Men Solihman” dedim. “Qorimi?” dedilar. Men: “Ha” dedim. Shunda u zot qo‘llarini ko‘tarib: “Mening oldimga sizlarni jam qilgan Allohga hamd bo‘lsin! Men Alloh taolodan sizlarni oldimga jam qilishini so‘rardim. Ey Solih, albatta, men sening qiroatingga mushtoqman” dedilar.

Muhammad ibn Vose’ u kishiga: “Ey Abu Jahiyr, biz sizning oldingizga haqqimizga duo qilsangiz deb kelgan edik” dedi. U kishi qo‘llarini ko‘tardilar, biz ham ko‘tardik. Bizning haqqimizga uzoq duo qildilar.

Keyin “Ey Solih, o‘qi!” dedilar. O‘qishni boshladim. Alloh taolo menga oldin o‘zimda sezmagan bir ovozni ato etdi. Unday ovozni o‘zimdan boshqadan eshitmagan edim.

 أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً وَأَحْسَنُ مَقِيلاً

“O‘sha kunda jannat egalarining qarorgohlari va oromgohlar g‘oyat yaxshidir”.

وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاء بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنزِيلاً

“U kunda bulutli osmon yorilib, farishtalar bo‘lak-bo‘lak tushurilurlar”.

الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ

“U kunda hukmronlik Rohmanga haq bo‘lur” (Furqon surasi, 24-26-oyatlar).

Oyat shu yerga yetganda, u kishi juda ham baland ovozda baqirdilar. O‘zlarini yerga urib, hushlaridan ketdilar. Biz u kishini o‘lib qoldilar deb o‘ylab, qimirlatib ko‘rdik va ustlaridan suv quydik. U zot hushlariga keldilar. Ko‘rinishlaridan xuddi vafot etgan odamdek qimir etmasdilar. Biroz o‘tib, menga: “Ey Solih, o‘qi! Men sening qiroatingga to‘ymadim” dedilar. Men:

وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاء مَّنثُوراً

“Va qilgan amaliga kelib, ularni to‘zon kabi sochib yuborurmiz”. (Kofirlarning bu dunyoda qilgan ba’zi bir yaxshi amalaridan umidlari bo‘lishi mumkin. Ammo iymon bo‘lmaganidan keyin u ishlar hech foyda bera olmaydi. Qiyomat kuni Alloh taolo u amallarni ham to‘zon kabi sochib yuboradi.) (Furqon surasi, 23-oyat) oyatini o‘qidim.

Allohga qasamki, oyatni tugatmasimdan turib, u kishi vafot etdilar. Alloh rahmatiga olsin! Biz u kishini oldingidek hushlaridan ketdilar deb o‘ylab, qimirlatib ko‘rdik. Qarasak, jonlari uzilib bo‘lgan ekan.

Uylaridagi ayolning oldiga borib: “Ey ayol!” dedik. “Nima istaysizlar?” deb so‘radi. Biz: “Albatta, Abu Jahiyr rahimahullohga Qur’on o‘qib berildi. U zot uni tinglab turib, vafot etdilar” dedik. Ayol: “Bu hayron bo‘ladigan narsa emas. Lekin menga aytinglarchi, orangizda Solih qori bormi?” deb so‘radi. “Uni taniysanmi?” dedik. “Uni hech ko‘rmaganman” dedi ayol. “Unda nega so‘rayapsan?” dedik. Ayol: “Abu Jahiyr rahimahulloh: “Albatta, men Solih Murriyning qiroatiga mushtoqman. Hoy ayol, sen bilib qo‘ygingki, agar men uning qiroatini tinglasam, vafot etaman” deganlarini ko‘p eshitganman.

Sizlar kelib: “U kishi Qur’onni tinglab, vafot etdilar” deganingizda, men o‘yladimki, “Agar u kishi Qur’onni tinglab, vafot etgan bo‘lsalar, aynan, Solihning qiroatini eshitib, vafoti etgan bo‘lsalar kerak” deb o‘yladim” deya javob berdi.

Keyin ayol: “U kishining duolarini ijobat qilgan, so‘raganlarini bergan Allohga hamd bo‘lsin! Hoy sizlar! Albatta, Abu Jahiyr “Ey Robbim! Ishimni odamlardan yashir!” deb ko‘p duo qilardilar. Mana bu u kishini yuviladigan so‘ri, kafanlari, paxtalari, suvga qo‘shiladigan xushbo‘yliklar, yog‘, idish, ko‘mir – barchasi tayyorlab qo‘yilgan. U zot ularni har kuni yangilab qo‘yardilar. Bu narsalarni sotib olishinglar shart emas. Mana bular esa qabr kavlash uchun zanbil, belkurak va bolg‘a. Bizning atrofimizdagi uylarda qo‘shnilarimiz bir kishi-ikki kishi bo‘lib yashashadi. Ularga xabar beringlar, kelishsin. Ustozning qabrlarini shu hovlilarida qazishadi. Sizlar u kishini yuvishga kirishasizlar. Keyin qabrga qo‘yasizlar” dedi.

Biz bu ishlarning hammasini qildik. yuvdik, so‘riga yotqizdik. Yigirma kishi atrofidagi qo‘shnilari to‘planishdi. Ustozning hovlilarida qabr qazishdi. Ustozni yuvib bo‘lganimizdan so‘ng kafanlarini keltirdik, kafanga o‘radik, yana so‘riga yotqizib qo‘ydik. Qabrlarini ham qazib bo‘lingan edi. Uylaridan hovliga olib chiqdik. Muhammad ibn Vose’ janozada imomlik qildi. Keyin ustozni dafn etdik. Haligi ayolning yuzini aslo ko‘rmadik, yig‘laganini eshitmadik, mahzunlikni ifoda qiladigan birorta alomat, sezgini his qilmadik. Dafn qilib bo‘lgach, barchamiz tarqaldik.

 Shu voqeadan keyin qachon Muhammad ibn Sulaymon Hoshimiyga yo‘liqib qolsam, u menga: “Ey Solih, menga Abu Jahiyr haqlarida gapirib ber” der edi. Men gapirib berardim, u esa soqoli nam bo‘lguncha yig‘lardi”.

Abu Is'hoq Sa’labiyning “Qotla-l-Qur’an” nomli

asaridan Nozimjon Iminjonov tarjimasi

O‘MI Matbuot xizmati