Ana endi GMOning foyda-zarari haqida
Davomi...
Maktabning biologiya darsligida har bir o‘simlik va hayvonning bir-biridan farqli minglab belgilari bor ekani yozilgan. Ana shu nishonada muayyan gen, DNK molekulalarining kichik parchasi bor. Aynan o‘sha parcha o‘simlik va hayvonning o‘ziga xos xususiyatini namoyon etadi. Nishonani namoyon etuvchi gen yo‘qotilsa, o‘sha zahoti nishonaning o‘zi ham yo‘qoladi. Aksincha, agar o‘simlikka yangi gen qo‘shilsa, unda yangi nishona paydo bo‘ladi. O‘simlikning ana shu tartibda o‘zgartirilganini mutant yoki genetik modifikatsiya bo‘lgan organizm deb atash mumkin.
Zamonaviy fan shu qadar ildamlab ketdiki, hozirgi vaqtda ikki-uch genni olib tashlash yoki qo‘shib yuborish unga sira ham muammo emas. XX asr so‘ngida o‘simlik va hayvonlarni sun’iy ravishda o‘zgartirish (modifikatsiyalash) tajribalari keng yoyilib ketdi. Aytaylik, asl shakli va mazasining sifatini yo‘qotmasdan uzoq vaqt saqlanib turadigan pomidor yaratilishi kimning xayoliga kelibdi deysiz. 1994 yil AQSHdagi savdo rastalarida yashil pomidor paydo bo‘ldi. Bu pomidor aynimasdan-chirimasdan oylar davomida turaverar edi. Do‘konda yam-yashil bo‘lib turgan pomidorni xaridor uyiga olib kelganda u odamning ko‘z o‘ngida qip-qizil tus oldi. Ayon bo‘lishicha, pomidor sovuqqa chidamlilikni qutb qalqonbalig‘idan olgan ekan. Pomidor 12 daraja issiqda uzoq vaqt yashil holatini saqlab tura oladi, issiqlik darajasi oshgani zahoti qizaradi. Kolorado qo‘ng‘izi kartoshkaning ofati edi. Gen injenerlari unga chayonning genini qo‘shgandan keyin qo‘ng‘iz kartoshkaga burilib ham qaramaydigan bo‘ldi. Genetik modifikatsion ferment qo‘shilgan nonning uzoq vaqt suvi qochmaydigan bo‘ldi, tamakining zaharli ximikatlarga chidamliligi ortdi.
Alloh taolo O‘zining muborak Kalomida shaytoni la’inning Odam avlodlarini yo‘ldan ozdirib, ularni ne kuylarga solishini insonlar o‘rgansin, uning aldovlariga uchmasin, deya Iblisning o‘ziga gapirtirib qo‘ygan:
“Ularni adashtiraman, xom xayollariga solaman, ularga amr qilsam, chorvalarning quloqlarini kesarlar va ularga amr qilsam, Allohning yaratganini o‘zgartirarlar», dedi. Kimki Allohni qo‘yib shaytonni do‘st tutsa, batahqiq, ochiq-oydin ziyonga uchraydir. (Ya’ni, Alloh shaytonni la’natladi, o‘z rahmatidan quvdi. Shayton esa, quvilayotgan paytda: «Qasamki, bandalaringdan ma’lum nasibani olaman», dedi. Meni shularning sababidan la’natlayapsan, men bulardan ma’lum miqdorni o‘z yo‘limga chiqarib, kufr va isyonga chorlayman, dedi. Ya’ni, bandalaringni to‘g‘ri yo‘ldan–sening yo‘lingdan adashtiraman va ularni xom xayollarga solaman–umrimiz uzun bo‘ladi, maza qilib yuramiz, qayta tirilish ham, hisob-kitob ham, qiyomat ham yo‘q, deb yuraveradigan qilib qo‘yaman, deydi)” (Niso surasi, 119-oyat).
Tanganing ikki tomoni
GMOga qarshi bo‘lganlarga “Monsanto” vakillari “Har doim yangiliklarni rad etish inson zotining tabiatida bor”, deydi. Biz ular da’vo qilgandek, ko‘r-ko‘rona e’tiroz bildiruvchilar bo‘lib qolmaslik uchun GMOning ijobiy va salbiy jihatlarini o‘rganib keyin uni tarozi pallasiga solib qaraylik.
Genetik modifikatsiyalangan organizmlar ajdodlari kabi o‘sib hosil berish bilan kifoyalanmaydi, an’anaviy navlar turli ob-havo sharoitlarida nobud bo‘lganda ham ular yashayveradi. Ularning aksariga kutilmaganda tushgan sovuqlar, suv toshqinlari yoki qurg‘oqchiliklar ham pisand emas. Ba’zi o‘simliklar tomiri shu qadar yaxshi rivojlanganki, ular namni eng yuqori darajada ushlab turadi. Quyi temperaturaga sezgir bo‘lgan ayrim navlar chidamliligi ortib erta bahordanoq harakatga kela boshlaydi. Shuningdek, bug‘doyning tez yetiladigan navlari ham yaratildi.
O‘simliklarning geni o‘zgarishidan ularga yetadigan foydalar:
- zararkunandalarga qarshi bardoshlilik, sovuqqa chidamlilik, hosildorlik va boshqalar;
- genetik modifikatsiyalangan organizm o‘zini hasharotlar va zararkunandalardan himoya qila oladi;
- an’anaviy texnologiya asosida ekiladigan o‘simliklardan ko‘ra pestitsidlar kam ishlatiladi;
- viruslar, bakteriyalar va zamburug‘larga qarshi tura oladigan meva va sabzavotlar paydo bo‘ldi;
- olimlar uchinchi dunyo aholisi uchun emlik va dorilar bilan boyitilgan pomidor va kartoshka navlari yaratish ustida izlanish olib bormoqda. Bunday mahsulotlarni saqlash uchun maxsus joylarning hojati bo‘lmaydi;
- ba’zi daraxtlar atrof-muhit ifloslanishiga barham berish uchun ekiladi.
Nega ko‘pchilik GMOni sevmaydi?
- Ko‘plab davlatlarda GMO mahsulotlar yetishtirish va iste’mol qilishni tartibga soladigan qonun yo‘q.
- Iste’molchilar nima sotib olayotgani va uning sog‘ligiga qanday ta’sir qilishi mumkinligini bilmaydi. Masalan, kartoshkaga kolorado qo‘ng‘iziga qarshi qo‘shilgan boychechak geni o‘simlik lektinini oshirib yuborgani uchun qo‘ng‘izga yoqmaydi. Ammo bunday mahsulotdan insonning immunitet tizimi zarar ko‘radi, ichaklarda, buyrakda, jigarda va bosh miyada og‘riq paydo bo‘ladi.
- Ekologlar agar genetik o‘zgartirilgan forma yovvoyi tabiatga tarqalib ketsa, ekologik halokat yuz berishidan xavotirda. Masalan, yovvoyi o‘tlarning birvarakayiga changlanishi, zarurkunandalarning pestitsidga genetik moslashuvi yuz bergudek bo‘lsa, ular shu qadar tez ko‘payadiki, uni nazorat qilish mumkin bo‘lmay qoladi.
- Ekologik xatardan tashqari oziq-ovqat xavfi ham bor. Ba’zi mahsulotlar allergiya chaqirishi mumkin. Baliq geni qo‘shilgan pomidor baliq yeyishi mumkin bo‘lmagan odamda allergiya qo‘zg‘ashi ehtimoli yuqori. Vrachlarning e’tirof etishicha, soya tarkibidagi oqsilga minglab odamlarning allergiyasi bor.
2005 yil “Monsanto” kompaniyasining 1996 yil transgen soyaning inson sog‘ligiga qanchalik xavfsizligi ustida olib borgan tadqiqot ishini yashirgani fosh bo‘lib qoldi. Bu axborot qo‘lga kiritilgach, GM soya tarkibida oqsil va boshqa to‘yimli moddalar sezilarli darajada kamligi, biroq qovurilgan GM soya tarkibida oqsilning ikki barobar yuksalib, inson organizmining boshqa ozuqalarni hazm qilishiga to‘sqinlik qilishi ma’lum bo‘ldi. Boz ustiga qovurilgan GM soya tarkibida allergiya chaqirishning asosiy manbai bo‘lgan ingibitor tripsin yetti barobar ko‘p ekani aniqlandi. Shuningdek, “Monsanto” hayvonlarni GM jo‘xori bilan boqib ko‘rgan tajribasi xulosasi natijasini Yevropa Ittifoqi talab etganda bu xulosani tijorat siri degan vaj bilan taqdim etishdan bosh tortgan. Keyinchalik Germaniya davlat sudi kompaniyaga o‘sha xulosani e’lon qilishni yuklab hukm chiqardi.
- 2002 yil AQSH va Shvetsiya olimlari hamkorlikda qaysi davlat o‘z mahsulotlaridan ko‘proq zaharlanayotgani ustidan tadqiqot o‘tkazdi. Ma’lum bo‘lishicha, AQSH aholisi Skandanaviya davlatlari aholisidan ko‘ra besh barobar ko‘p zaharlanar ekan.
- AQSH aholisining yoppasiga semirish kasaliga chalingani va buning o‘ta xatarli tus olganini prezident Barak Obama ham e’tirof etdi. Ammo bu kasallikning asosiy sababi ko‘p yeyish va kam harakatlik emas, GMO mahsulotlar ekani aniqlandi.
GM mahsulot savdo rastalarida
Soya tozalangan yog‘, margarin, pishiriqlar uchun ishlatiladigan moy (jir), mayonez va boshqa salat qaylalari, qaynatilgan kolbasa, makaron va hatto bolalar ovqatlari tarkibida bor. Soyadan pazandalik ishlarida quyuqlashtirish uchun foydalaniladigan emulgator ham olinadi.
Genetik modifikatsiya qilingan soya mahsulotlaridan keyingisi – jo‘xori. Bozorlarda, ko‘cha yuzida, bekatlarda sotilayotgan popkornlar yuz foiz GMO jo‘xoridan tayyorlanadi. 2000 yilning kuzida o‘nlab amerikaliklar tez yordam mashinalarida kasalxonalarga tashildi. Ma’lum bo‘lishicha, ular baliq geni qo‘shilgan jo‘xori chipsidan zaharlangan ekan. Aksari vafot etdi.
Aynan o‘sha yili Markaziy Afrikaning eng qashshoq davlatlaridan biri bo‘lgan Zambiyada qattiq qurg‘oqchilik bo‘ldi. Har kuni yuzlab bolalar va kattalar ochlikdan o‘la boshladi. Buning oqibatida qishloqlarning to‘qson foizi yo‘q bo‘lib ketdi. BMT mamlakat aholisiga yordam uchun yuzlab tonna GMO mahsulotlar yordamga yubordi. Ammo mamlakat rahbarlari bu yordamni qabul qilishdan bosh tortdi. Zambiyadan tashqari yana 26 ta Afrika davlatlarida GM mahsulotlar olib kirish taqiqlangan. Agar davlat rahbarlari o‘sha og‘ir sharoitda ko‘proq odamlar hayotini saqlab qolish uchun GMO mahsulotlarni mamlakatiga kiritganida maqsadiga erishgan bo‘lardi. Ammo keyin bu mahsulotlar oqimiga hech qachon chek qo‘ya olmas edi. Chunki xalq GMOni yeyishga o‘rganib qolardi va buning oqibati qurg‘oqchilikdan-da yomonroq bo‘lib, mamlakat aholisi yoppasiga qirilib ketishi mumkin edi.
Tez yetiladigan tovuqlarning asosiy eksportchilari – AQSH va Braziliya. Bu davlatlarda yetishtiriladigan tovuqlar ko‘p yillardan beri GMO soya va GMO jo‘xori bilan boqiladi. Inson tanasiga ana shu tovuq go‘shti orqali begona DNK kirib keladi va vaqti yetib o‘ta salbiy ta’sirini namoyon etadi. O‘zi uning ta’siri sezila boshlaganiga ancha bo‘ldi. Hatto oddiy odamlar ham supermarketlarda, bozorlarda sotilayotgan “gril”lardan rak kasali kelib chiqayotganini gapirib yuribdi.
Aslida biotexnologiya sovuq urush davrida insonlarni o‘ldiruvchi qurol sifatida paydo bo‘lgan edi. Mamlakatlar bir-biriga insonlarning urug‘ini kesishga mo‘ljallangan GMO guruch, soya, jo‘xori va boshqa mahsulotlarni eksport qilar edi... (http://www.gq.ru/taste/social/67226_chem_opasen_gmo.php.)
Turkiyaning Xatay viloyati dehqonchilik ishlari mudiri Bestami Zabun iste’molchilar meva va sabzavotlarning katta va chiroylisini emas, asliyatini talab qilayotganini, endilikda fermerlar talab va takliflarga binoan genetik injeneriya aralashmagan mahsulotlar yetishtirishga e’tibor qarayotganini aytdi. Uning bu gaplarini o‘qib, o‘tgan yili Istanbulda bir oshpaz odam mening o‘zbekligimni eshitib, “O‘zbekistondan besh kilogina jo‘xori urug‘i olishim kerak-da, tomorqamga ekmoqchi edim, yaqinda keladigan odam yo‘qmi?” deb so‘ragani yodimga tushdi. “Nega? Bu yerda har qadamda jo‘xori-ku” degan edim. U “Bular yaxshi emas, amerikaniki” dedi.
Yevropa davlatlaridagi savdo rastalarida genetik o‘zgarishga uchragan mahsulotlarga o‘tgan asrdayoq maxsus yorliq yopishtirilgan. Xaridor ana shu yorliqqa qarab nima sotib olayotganini bilib oladi.
2008 yil Rossiya federatsiyasida ham tarkibida GMO bor mahsulotlarga maxsus yorliq yopishtirilishi haqida qonun qabul qilindi.
Mahsulotning qimmatrog‘i va ko‘rimsizrog‘i – tabiiysi, yaltirog‘i va arzonrog‘i – GMO. Xaridor ta’biga qarab olaveradi.
Damin JUMAQUL
O‘MI Matbuot xizmati
Davomi bor...
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
