23.02.2018 y. Oilada ayolning vazifasi
بسم الله الرحمن الرحيم
OILADA AYOLNING VAZIFASI
Muhtaram jamoat! Alloh taolo butun insoniyatni yaratib, ularni ikki xil erkak va ayolga ajratdi. Yer yuzida tartib va intizom qaror topishini esa, aynan mazkur ikki jinsga bevosita bog‘ladi. Odam atoni yaratib, O‘z ishlarida chevar bo‘lgan Rabbimiz, yerda insoniyat uchun nima foydayu nima zarar ekanini bilgan holda unga Momo havoni juft qilib berdi. Alloh taolo erkak va ayolni umumiy ishlarda teng huquqlik qilib yaratgan bo‘lsa-da, ammo har biriga munosib bo‘lgan vazifalarda bir-biridan farqli qilib qo‘ydi. Jumladan, savobli ishlarda erkak va ayolga teng ajr berilishi xususida Qur’oni karimda shunday kelgan:
مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ
مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
(سورة النحل/97).
ya’ni: “Erkakmi yo ayolmi – kimda-kim mo‘min bo‘lgan holida biror ezgu ish qilsa, bas, Biz unga yoqimli hayot baxsh eturmiz va ularni o‘zlari qilib o‘tgan go‘zal (solih) amallari barobaridagi mukofot bilan taqdirlaymiz” (Nahl surasi, 97-oyat).
Alloh taolo ayollarga ona bo‘lishdek, sharafli va o‘ta og‘ir mas’uliyatni aynan ularga xoslab berdi. Shu bilan birga erkaklarni jismonan kuch talab qiluvchi ishlarga, jumladan, kasb qilib ahli oilasiga nafaqa berish hamda boshqaruv ishlarni ularning zimmasiga yuklab, erkaklarni ayollardan bu xusuda afzal qilib yaratgan. Alloh taolo bu haqda shunday marhamat qiladi:
وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
(سورة البقرة/228).
ya’ni: “Ayollar uchun (belgilangan huquqlar) o‘z me’yorida erkaklar (huquqi) bilan tengdir. Ayollarga nisbatan erkaklarda bir daraja (ziyodalik) bor. Alloh qudrat va hikmat egasidir” (Baqara surasi, 228-oyat).
Rasululloh (s.a.v.) bir hadisi sharifda ayollarning vazifalari xususida quyidagicha marhamat qiladilar:
عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ 0قَالَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: "إِذَا صَلَّتْ الْمَرْأَةُ خَمْسَهَا، وَصَامَتْ شَهْرَهَا، وَحَفِظَتْ فَرْجَهَا، وَأَطَاعَتْ زَوْجَهَا, قِيلَ لَهَا: ادْخُلِي مِنْ أَيِّ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ شِئْتِ"
(رواه الإمام الطبراني في "المعجم الأوسط")
ya’ni: Abdurrahmon ibn Avf (r.a.)dan rivoyat qilingan hadisda Rasuli akram (s.a.v.): “Qachonki xotin kishi besh (mahal) namozini o‘qisa, bir oy ro‘zasini tutsa, nomusini saqlasa va eriga itoat qilsa, unga: “Jannatning xohlagan eshigidan kirgin!” – deb aytiladi”, - deganlar (Imom Tabaroniy “Mo‘jamul avsat”da rivoyat qilgan).
Muslima ayol eri oldidagi Islom dini ko‘rsatgan vazifalarni ado etmog‘i lozim bo‘ladi. Ular ichida eng muhimlari quyidagilar:
- Erining hurmatini joyiga qo‘yib, unga itoat qiladi.
- Ayol erining mol-mulkini muhofaza qiladi.
- O‘z go‘zalligini faqat o‘z eriga taqdim qiladi va o‘zini nomahram nigohlardan saqlaydi.
- Oilaviy sirlar hamda jinsiy munosabatlarni boshqalarga oshkor qilmaydi.
- Erini behudaga g‘azablantirmaydi.
- Barcha ishlarida eridan ruxsat oladi.
عَن أَبِي هُرَيرَةَ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنهُ قَالَ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: "لَا يَحِلُّ لِامْرَأةٍ أَنْ تَصُومَ وَ زَوجُهَا شَاهِدٌ إِلاَّ بِإِذنِهِ، وَلاَ تَأذَنَ فيِ بَيتِهِ إِلَّا بِإِذنِهِ"
(متفق عليه).
ya’ni: Abu Hurayra r.a.dan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh (s.a.v.) aytadilar: «Ayol kishi uchun eri borida uning iznisiz nafl ro‘za tutishi va uning iznisiz uyiga birovni kiritishi halol emas» (Imom Buxoriy va Imom Muslim).
Boshqa bir hadisi sharifda esa Payg‘ambarimiz (s.a.v.):
عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ رضي الله عنها قَالَتْ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: "أَيُّمَا امْرَأَةٍ مَاتَتْ، وَزَوْجُهَا عَنْهَا رَاضٍ، دَخَلَتْ الْجَنَّةَ"
(رواه الإمام الترمذي في سننه)
ya’ni: Ummu Salama (r.a.)dan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh (s.a.v.) aytadilar: “Qaysi ayol eri undan rozi bo‘lgan holda vafot topsa, jannatga kiradi” (Imom Termiziy rivoyati).
O‘z navbatida erkaklar ham ayollarga g‘amxo‘rlik qilishlari lozim. Jumladan hadisi sharifda shunday deyilgan:
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ الله عَنهُ قَالَ، قَالَ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: "دِينَارٌ أَنْفَقْتَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَدِينَارٌ أَنْفَقْتَهُ فِي رَقَبَةٍ، وَدِينَارٌ تَصَدَّقْتَ بِهِ عَلَى مِسْكِينٍ، وَدِينَارٌ أَنْفَقْتَهُ عَلَى أَهْلِكَ، أَعْظَمُهَا أَجْرًا الَّذِي أَنْفَقْتَهُ عَلَى أَهْلِكَ"
(رواه الإمام مسلم)
ya’ni: Abu Hurayra (r.a.)dan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh (s.a.v.) aytadilar: “Bir dinor Alloh yo‘lida infoq qilding. Bir dinor qul ozod qilish uchun infoq qilding. Bir dinor miskinga infoq qilding. Bir dinor o‘z ahlingga infoq qilding. Bularning ichida savobi ulug‘rog‘i o‘z ahlingga infoq qilganingdir”, - deganlar (Imom Muslim rivoyati).
Ularga nafaqa qilish boshqa xayr-ehsonlardan ham ko‘ra afzalroq sanaladi. Erlar ham asossiz ravishda hali uni, hali buni ta’qiqlashga shoshilmasdan ularga shariat nuqtayi nazaridan kelib chiqib, yaxshi muomalada bo‘lishlari talab qilingan.
Muhtaram jamoat! Mav’izaning hanafiy mazhabimizdagi fiqhiy masalalar qismida bemor kishining namozi haqida suhbatlashamiz.
Namoz o‘ta ahamiyatli ibodat bo‘lganligi uchun uni bemorlik sababli ham tark qilib bo‘lmaydi. Shariatimizda bemor kimsalarning namozlari haqida alohida hukmlar mavjud bo‘lib, ular quyidagilardan iboratdir:
- Agar bemorlik tufayli tik turib namoz o‘qish imkoni bo‘lmasa, (masalan, tik tursa bemorligi ziyoda bo‘ladigan bo‘lsa, yoki tik turganda shiddatli og‘riq bo‘lsa, yoki boshi aylansa) o‘tirgan holda ruku (ya’ni, ozgina egiladi) va sajda qilib (ya’ni, sog‘lom kishi sajdasi kabi sajda qilib) namoz o‘qiydi.
- Agar o‘tirib namoz o‘qiyotgan bemor ruku va sajdaga (ya’ni, sog‘lom kishi sajdasi kabi sajda qilishga) qodir bo‘lmasa, boshi bilan imo-ishora qilib namoz o‘qiydi. Sajdaning imo-ishorasini rukudan pastroq qiladi. Sajda qilish uchun biror narsani yerdan yuqoriga ko‘tarib qo‘ymaydi. Qo‘llar ruku va sajda paytida tizza ustida turadi.
- Agar o‘tirishga ham qodir bo‘lmasa, qiblaga yuzlangan holda, yonboshlab yoki chalqancha yotib namoz o‘qiydi. Ulamolar chalqancha yotib namoz o‘qishni afzal deganlar. Bunday holatda bosh bilan imo-ishora qilib o‘qiydi. Chalqancha yotganda oyog‘ini qiblaga qaratib, tizzalarining ostiga biror narsa qo‘yib, bir oz ko‘tarib qo‘yiladi. Shunda qiblaga oyog‘ini cho‘zmagan bo‘ladi. Boshining ostiga yostiq qo‘yib, yuzi qiblaga qaratiladi.
- Agar bosh bilan imo-ishora qilishga ham qodir bo‘lmasa, qodir bo‘lgunga qadar namozni kechiktirib turadi va agar bu holatda bemorlik bir kecha-kunduzdan o‘tib ketsa, sog‘aygandan keyin o‘tgan vaqtdagi namozlarning qazosini o‘qimaydi.
- Qosh yoki ko‘z bilan imo-ishora qilib namoz o‘qilmaydi. (“Fatavoi Olamgiriya” kitobi).
Alloh taolo yurtimizdagi barcha fuqarolarni tinch-totuvlikda umrguzaronlik qilishlarini bardavom qilib, mushfiq ayollarimizni baxtimizga sog‘-omon qilsin!
NIMA BID’AT-U, NIMA SUNNAT? “BID’AT” TUSHUNCHASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
Hozirgi kunda “bid’at” so‘zini ko‘pchiligimiz tez-tez eshitamiz. Ta’bir joiz bo‘lsa, bu so‘zni bilgan ham, bilmagan ham, tushungan ham, tushunmagan ham ishlatmoqda.
Alloma ibn Hajar Makkiy rahimahulloh o‘zining “Fathul Mubiyn” asarida bid’atning lug‘aviy ma’nosini quyidagicha keltirgan:
“Bid’at so‘zi lug‘atda – o‘xshashi bo‘lmagan, yangi narsani paydo qilish”, degan ma’noni beradi.
“Bahrul Layoliy sharhi Bad’ul Amoliy”da esa, bid’atning lug‘aviy ma’nosini: “Avval bo‘lmagan, o‘xshashi yo‘q narsani paydo qilish” deb keltirgan.
Shundan kelib chiqib, mazkur ulamolar bid’at xoh ibodatlarda, xoh odatlarda bo‘lsin, yaxshi yoki yomon bo‘lsin, Qur’on va sunnatda mavjud bo‘lmagan yangi paydo bo‘lgan narsa deb qaraganlar.
Ulamolar lug‘aviy bid’atni besh qismga bo‘lganlar.
Birinchisi: Vojib bid’at. Nahv ilmini o‘rganish bid’atning shu turiga kiradi. Chunki bu ilmni bilmasdan Qur’on va sunnatni bilib bo‘lmaydi. Bu ikki manbani o‘rganish vojib. Vojibni bajarishga xizmat qiladigan narsa ham vojib bo‘ladi.
Demak, Qur’on va sunnatni o‘rganish uchun nahvni o‘rganish vojib.
Ikkinchisi: Harom bo‘lgan bid’at. Mo‘tazila, jabariya va hozirgi salafiy hamda ahli sunnaga zid bo‘lgan turli firqa va oqimlarni ta’sis etish. Chunki bular ham Islomning ilk davrlarida bo‘lmay, keyinchalik turli maqsadlarda tashkil qilingan bo‘lib, asosan sof Islom aqidasini noto‘g‘ri talqin qilish, Islomga va musulmonlarga zarar berish bilan tanilgan. Shuning uchun bunday firqa va oqimlarga kirish harom hisoblanadi.
Uchinchisi: Mustahab bid’at. Masjidlarga minoralar qurish, ma’had va madrasalar barpo etish, Qur’on qiroatini eshitish va Nabiy sollallohu alayhi vasallamning siyratlarini o‘rganish uchun turli majlislar tashkil qilish mustahab bid’atlar sirasiga kiradi.
To‘rtinchisi: Makruh bid’at. Masjidlarga ziynat berish.
Beshinchisi: Muboh bid’at. Yeb-ichish, kiyim-kechak, maskan-manzillarda kengchilikka yo‘l qo‘yish. Ya’ni agar haloldan bo‘lsa, kishi o‘zi yashaydigan manzilini chiroyli ta’mirlasa, faxr va kibrdan xoli bo‘lib, qimmatbaho kiyim kiygan bo‘lsa va yemoq-ichmog‘ida kengchilikka yo‘l qo‘ysa, gunohkor bo‘lmaydi. Chunki shar’an bu paytda mazkur ishlar muboh sanaladi.
Bid’atning shar’iy-istilohiy ma’nolari
Bid’atning shar’iy – istilohiy ma’nolarini “Bahrul Laoliy sharhi Bad’ul Amoliy” asarining sohibi quyida uch qism qilib keltirganlar:
الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ فِي الدِّينِ مِنْ غَيْرِ إِذْنِ الشَّارِعِ
1. “Shore’ning iznisiz dinda ziyoda va nuqsonga yo‘l ochish”.
جَعْلُ غَيْرِ الدِّينِ دِينًا أَوْ مَا يَكُونُ مُشَابِهًا بِالدِّينِ وَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ
2. “Dindan bo‘lmagan narsani din deb bilish yoki dinga o‘xshash martabaga ko‘tarish”.
عَمَلٌ مُحْدَثٌ عَلَي نِيَّةِ الْعِبَادَةِ
3. “Dinda asli yo‘q bo‘lib, yangi paydo bo‘lgan narsani ibodat niyatida bajarish”.
Mazkur ta’riflarga asoslanib fuqaholar ikita fiqhiy qoidani joriy qilganlar.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْإِبَاحَةُ
1. “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”. Ya’ni, aslida hamma narsa muboh va tozadir.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْحُرْمَةُ
2. “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”.
Zohiran qaraganda bir-biriga zid bo‘lgan bu ikki qoidani tatbiqi shundayki, agar bir kishi dunyo ishlarini osonlashtirish, odamlarning og‘irini yengil va uzog‘ini yaqin qilish maqsadida biror narsa masalan mashina, telefon yoki turli foydali moslamalar o‘ylab topib ixtiro qilsa, “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”, qoidasiga binoan bu yaxshi va maqtalgan ish hisoblanadi.
Ammo, ibodat niyatida dinda biror narsani joriy qilish, sunnat bo‘lmagan amalni sunnat deb e’tiqod qilish, “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”, qoidasiga binoan bid’at va harom ish hisoblanadi.
Bid’atning turlari.
“Sahihi Buxoriy” kitobini sharhlagan Imom Qastaloniy rahimahulloh aytadilar: “Imom Bayhaqiy Imom Shofe’iydan naql qilib: “Kitobu sunnatga va ijmoga xilof bo‘lgan ishlar zalolatga chorlovchi bid’atdir. Ammo, kitobu sunnatga xilof bo‘lmagan yaxshi ishlar bid’at emas, balki “Muhdasotu mahmuda” ya’ni keyin paydo bo‘lgan maqtalgan ishlardir”, deganlar (Qastaloniy. J. 1. B. 302).
Jarir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan qilingan rivoyatda:
قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ سَنَّ فِي الإسلام سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَایُنْقَصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Kim Islomda chiroyli yo‘lni joriy qilsa, bas u uchun uning ajri va undan keyin unga amal qilganlarning ham ajri bo‘ladi. Ularning ajrlaridan biror narsa kamaytirilmaydi” (Imom Muslim rivoyati).
Mana shu va boshqa dalillarga tayanib, ulamolarimiz bid’atni ikki qismga bo‘lganlar: bid’ati hasana (yaxshi bid’at) va bid’ati sayyia (yomon bid’at).
Hofiz ibn Hajar rahimahulloh: “Shariatning asliga xilof bo‘lmay, shu bilan birga foydali va xayrli amallar bid’ati hasanadir. Shar’iy asosga ega bo‘lmagan amal yoki e’tiqodni joriy qilish bid’ati sayyia deyiladi”, deganlar. (“Fathul Boriy” kitobi, J. 4. B. 253).
Bid’ati hasana – bunga hazrati Umar roziyallohu anhuning ishlarini misol qilish mumkin. Sunnat amal bo‘lgan tarovih namozini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam jamoat bilan o‘qimas edilar. Hazrati Umar esa xalifalik davrida mazkur namozni imomga iqtido qilib, jamoat bilan o‘qishni joriy qildi va: “Qanday yaxshi bid’at bo‘ldi”, dedi.
Shunga binoan diniy ilmlar o‘rgatish uchun alohida madrasalar qurish, kitoblar chop etish, masjidlarga gilam solish, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni go‘zal siyratlarini targ‘ib qilish uchun mavlid o‘qish singari din asoslariga zid bo‘lmagan amallar bid’ati hasana bo‘ladi. Unga amal qilish joiz va u zalolatga boshlamaydi.
Bid’ati sayyia esa, shar’iy asosga ega bo‘lmagan biror amal yoki e’tiqodni joriy etishdir. Bunday bid’at ayni zalolat bo‘lib, u shariatimizda rad etilgan. Quyidagi hadisi sharif ham shunga dalolat qiladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ
“Kim bizning bu dinimizda unda bo‘lmagan yangi narsani kiritsa, rad qilinadi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, hadisda ko‘zlangan maqsad dinning asosiy manbalari bo‘lmish Kitob, sunnat va ijmoga xilof bo‘lgan ishlarni paydo qilish bo‘lsa, bas, u rad qilingandir. Ammo dunyoviy hayotning ravnaqiga xizmat qiladigan, insonlarga manfaat beradigan ishlarni paydo qilish, garchi Kitobu sunnatda asosi mavjud bo‘lmasa-da, zinhor bid’at deyilmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
