Imom Muhammad Jazariy
Qiroat va tajvid ilmida shuhrat qozongan bu zotning to‘liq ismi Hofiz muhammad Shamsiddin ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Ali ibn Yusuf Jazariy Damashqiy bo‘lib, laqabi Abul Xayrdir.
Olim hijriy 751 (mil. 1350) yili ramazon oyining yigirma beshinchi kuni Damashq shahrida tug‘ilgan.
Hikoya qilinishicha, u kishining otasi qirq yil bola ko‘rmaydi. Ancha keksayib qolgach, 750 hijriy yili muborak haj safariga boradi. Ka’bani tavof qilib, Zamzam suvidan ichib, Alloh taolodan solih, olim farzand ato etishini so‘raydi. Bir yil o‘tmasdanoq o‘g‘il ko‘radi.
Muhammad Jazariy o‘n uch yoshida qur’oni karimni to‘la yod olib, o‘n to‘rt yoshida imomlik qila boshlaydi. O‘n yetti yoshga yetganida esa, Shayx Abul Maoliy ibn Labbon nazorati ostida qiroatlarni jamlab kitob qiladi. Yoshligidanoq zamonasining yetuk ulamolaridan qiroat bilan birga tafsir, hadis, fiqh, usulul fiqh, aqoid, balog‘at, sarf va nahv kabi ilmlardan saboq oladi. Bir necha marta Misrga safar qilib, qiroat imomlaridan saboq oladi, o‘zining qiroatini ham sinovdan o‘tkazadi.
Hijriy 774 yili shayxulislom Abu Fido Ismoil Ibn Kasir, 779 yili Shayx Ziyouddin, 785 yili shayxulislom Bulqiyniy Muhammad Jazariyga fatvo chiqarishga izn berishgan.
Muhammad Jazariy umaviy sultonlar barpo etgan jomeda qorilarga rais bo‘ladi va ko‘pchilikka qiroat ilmini o‘rgatadi. Damashqda “Dorul Qur’onil karim” nomli madrasa bino qiladi.
Hijriy 793 yildan boshlab shom (Suriya)da bir necha yil qozilik qiladi.
Alloma ilm olish va tarqatish niyatida ko‘p yurtlarga safar qiladi. Bir yili, haj ibodatini ado etgach, Hijozga borganida ba’zi kishilar Imom Jazariyga: “Bursa shahrida Qur’oni karimni o‘rganmoqchi bo‘lgan tolibi ilmlar bor, ular sizdan tahsil olishni orzu qilishadi. Lekin yoningizga kelib, ilm o‘rganish uchun yetarli mablag‘lari yo‘q”, deyishadi. Shunda ul zot: “Unday bo‘lsa, ularning oldiga men boraman”, deydi-da, hijriy 798 yili Jiddadan kemaga chiqib, Qohiraga yo‘l oladi. Qohiradan Iskandariyaga, undan O‘rta Yer dengizi orqali Antokiyaga yetib keladi va shu yerlik bir kishining uyida mehmon bo‘ladi. Imom Jazariydan Qur’on ilmlarini o‘rganishni orzu qilgan bursalik ilm tolibi olim Hijozda ekani xabarini olgach, shu tomon otlanib, Bursadan Antokiyaga keladi. Talaba xufton namoziga azon aytilgach, masjidga kiradi. Namoz tugab, odamlar tarqay boshlaydi. Shunda antokiyalik bir kishi uning musofir ekanini sezib, turar joyi bor-yo‘qligini so‘raydi. Talabadan boradigan yeri yo‘qligini eshitgach, uyiga olib borib mehmon qiladi. Kechki ovqat paytida: “Bugun yurtimizga Islomning buyuk ulamolaridan Muhammad ibn Jazariy keldi”, deydi mezbon. Bu gapni eshitgan ilm tolibi o‘rnidan sakrab turadi: “Allohga qasam, u zotni ko‘rmagunimcha uxlamayman!” Mezbon: “Bu kecha dam ol, ertaga ko‘rasan”, desa ham, baribir, ko‘nmay turib oladi. Shunda ikkovlari Imom Jazariy mehmon bo‘lib tushgan uyni so‘rab-surishtirib yo‘lga chiqishadi. Ilm tolibi olim bilan ko‘rishgach, yig‘lab yuboradi, sevinchidan terisiga sig‘maydi. Olim bo‘lgan voqeani eshitgach, mehri tovlanadi. Talaba Qur’oni karimni to‘laligicha yod olgach Antokiyada qoladi. Undan so‘ng Bursaga boradi va Boyazid ibn Usmon (Boyazid Yildirim) bilan uchrashadi. Boyazid ko‘rsatgan hurmat va ehtiromga javoban olim u yerda bir necha yil istiqomat qilib, mahalliy aholiga qiroat va hadis ilmidan ta’lim beradi. O‘sha yerda ikki jildli “An-nashr fi al-qiroatil ashr” nomli asar yozadi.
Hijriy 805 yili bobokalonimiz Amir Temur u zotni Rumdan Turkistonga boshlab keladi. Olimga Kesh (hozirgi Shahrisabz) shahridan turar-joy hozirlab beriladi. Kesh va samarqandlik ilm toliblari u zotdan tahsil oladi. Amir Temur bu buyuk imomga doimo hurmat-ehtirom ko‘rsatib, ulug‘lagan.
Jazariy Amir Temur vafotidan so‘ng, hijriy 807 yili Movarounnahrni tark etib, hirotga ketadi. U yerda ham qiroatdan dars beradi. So‘ng bu ishni Yazdin va Isfahonda davom ettiradi. Hijriy 808 yili ramazon oyida Sheroz shahriga yetib keladi. Yurt sultoni Pir Muhammad olimni huzurida olib qolish maqsadida unga qozilik vazifasini topshiradi. Shu sababli Jazariy u yerda ham bir oz muddat turadi, so‘ng haj ibodatini ado etish niyatida Basra orqali yo‘lga chiqadi. Ikki dovon oshib, Unayza shahriga yetgach, Bani Lom sahroyilari u zotni tutib, bor narsalarini tortib olishadi. Unayzaga qaytib, u yerda qiroatga doir “Ad-Durra” nomli nazmiy asarini yozadi. Haj ibodatini ado etgach, bir muddat Makkada yashaydi. Madina, Qohira va Yamanga bir necha marta safar qiladi.
Imom Jazariy tafsir, hadis, fiqh, tarix va arab tili grammatikasi kabi turli fanlarga doir yetmishdan ortiq ilmiy asar tasnif etgan. Ular orasida “usulul qiroat”, “Al-bidoya fi ulumir rivoya”, “At-takrim fi al-umrat minat tan’im”, “muxtasaru tarix al-Islom”, “Minhojul vusul ila ilmal usul”, “Matnul Jazariyya” kabi asarlari ancha mashhur.
Qiroat ilmi olimi Muhammad Jazariy umrining oxirini Sherozda o‘tkazdi. U zot hijriy 833 yili rabiul avval oyining beshinchi kuni, juma tongida 82 yoshda dunyodan o‘tadi va o‘zi qurdirgan madrasa hovlisiga dafn etiladi. Alloh taolo u zotdan rozi bo‘lib, rahmatiga olsin va yotgan joylarini yorug‘ qilsin!
Tolibjon QODIROV
tayyorladi.
O‘MI Matbuot xizmati
KATTA MAS’ULIYAT VA IMKONIYATLAR DAVRI
Tarix dalolat beradiki, har qanday jamiyatning chinakam taraqqiyoti, millatning istiqboli uning ma’rifatli, sog‘lom va shijoatli avlodiga bog‘liq. Islom dini ta’limotida ham yoshlik davri inson umrining eng g‘animat, ayni kuch-quvvat va g‘ayratga to‘lgan fursat sifatida qadrlanadi.
30 iyun – Yoshlar kuni munosabati bilan zamonaviy ilmlarga ega bo‘lgan yigit-qizlarimizning muvaffaqiyatlarini alohida e’tirof etish, ularga davlatimiz tomonidan qaratilayotgan alohida e’tiborni bir eslab o‘tish o‘rinlidir.
Darhaqiqat, navqiron avlodning intellektual salohiyatini oshirishga qaratilgan e’tibor tezda o‘z mevalarini bermoqda. Birgina 2025 yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekiston milliy terma jamoasi a’zolari bo‘lgan maktab o‘quvchilari 29 ta xalqaro ilmiy olimpiadalarda jami 210 ta medalni qo‘lga kiritdi. Islom ta’limoti insoniyatga manfaat keltiruvchi har qanday foydali ilmni egallashga targ‘ib qilishini anglagan yoshlar ajdodlarimiz ilmiy merosini munosib davom ettirishmoqda.
Iqtisodiyot va zamonaviy kasblar yo‘nalishida ham yoshlarga berilgan imtiyozlar tub burilish yasadi. Raqamli texnologiyalar asrida yosh dasturchi va mutaxassislar uchun yaratilgan sharoitlar tufayli 2026 yilning faqatgina birinchi choragida (yanvar-mart) IT Park a’zolari tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlar eksporti hajmi 191,8 million dollardan oshib ketdi. Bu – o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 25 foizga ko‘p, degani. Bugun minglab yigit-qizlar halol mehnat bilan global bozorga dasturiy mahsulotlar eksport qilib, nafaqat o‘z oilasi, balki yurt farovonligiga hissa qo‘shmoqda.
Davlat tomonidan yoshlar bandligi va ijtimoiy himoyasini ta’minlash maqsadida yaratilgan mahallabay tizim ham yaxshi samara bermoqda. Birgina o‘tgan yil davomida «Yoshlar daftari» jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan 330 mingdan ziyod yigit-qizga ijtimoiy va iqtisodiy yordamlar ko‘rsatildi. Shu bilan birga, ijtimoiy sheriklik va xayr-saxovat an’analarimiz asosida «Vaqf» jamoat xayriya fondi tomonidan ham ko‘plab ijtimoiy himoyaga muhtoj, ayniqsa, boquvchisini yo‘qotgan va ehtiyojmand oilalar farzandlarining ta’lim shartnomalari to‘lab berilayotgani e’tiborga molik. Bu — xalqimizga xos bo‘lgan o‘zaro ko‘mak va mehr-oqibatning yorqin ifodasi bo‘lib, yoshlarning ilm olishiga berilayotgan ko‘makdir.
Butunjahon shaxmat olimpiadalarida tarixiy g‘alabalarni qo‘lga kiritib, reytingda yetakchilik qilayotgan yosh grossmeysterlarimiz, xalqaro maydonlarda yurt bayrog‘ini baland ko‘tarayotgan chempionlarimiz ana shu g‘amxo‘rlik va rag‘batning mahsulini ko‘rsatmoqda.
Mamlakatimizda tashkil etilgan Xalqaro islom akademiyasi, hadis va kalom ilmi maktablarida ham ko‘plab tolibi ilmlar diniy-ma’rifiy va dunyoviy fanlarni omuxta holda o‘zlashtirib, yurtimizdan yaqin kelajakda yana buyuk allomalar yetishib chiqishiga zamin yaratmoqda.
Tomirida Imom Buxoriy, Al-Xorazmiy va Mirzo Ulug‘beklar qoni oqayotgan bugungi shijoatli avlodning sa’y-harakatlari yurtimizni yanada yuksak cho‘qqilarga olib chiqishiga ishonamiz.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Matbuot xizmati
