Sahobani ko‘rgan Abu Hozim
Sulaymon ibn Abdulmalik Madinaga borganida: “Bu shaharda sahobani ko‘rgan biror kishi qolganmi?” deb so‘radi. “Ha, bor, u Abu Hozim”, deyishdi. Xalifa uni chaqirib kelishni buyurdi. Abu Hozim huzuriga kelganida dabdurustdan unga:
– Ey Abu Hozim, bu qanday jafo?! – dedi o‘pka-gina ohangida.
Abu Hozim hayron bo‘lib:
– Mendan qanday jafo o‘tdi, ey amirul mo‘minin? – dedi.
Sulaymon ibn Abdumalik:
– Taniqli kishilarning hammasi huzurimga keldi, sen esa kelmading, – dedi.
– Allohga qasamki, meni taniganingga ikki kun bo‘lgan esa, men ham ilgari seni ko‘rmagan bo‘lsam, yana mendan qanday jafo ko‘rding?
Sulaymon Zuhriyga yuzlanib: “Shayx to‘g‘ri aytdi, men esa xato qildim”, dedi va gapni boshqa tomonga burdi:
– Ey Abu Hozim, bizga o‘zi nima bo‘ldi, nega o‘limni bunchalik yomon ko‘ramiz?
– Chunki bu dunyoingizni obod qilib, oxiratingizni xarob qilgansiz, obod joydan chiqib, xarobaga borishni xohlamaysiz-da.
– To‘g‘ri aytding, ey Abu Hozim, qani endi ertaga Allohning huzurida bizga nima bo‘lishini bilsam.
– Qilgan amalingni Allohning Kitobiga ro‘baro‘ qil.
– Uni Allohning Kitobidan qanday topaman?
– Alloh taolo aytadi: “Albatta yaxshilar (mo‘minlar) ne’mat (jannat)dadirlar. Fojirlar (kofirlar) esa do‘zaxdadirlar” (Infitor 13-14-oyat).
Sulaymon yana so‘radi:
– Allohning rahmati qayerda bo‘ladi?
– Yerni (Alloh xayrli ishlarga) yaroqli qilib qo‘ygandan keyin (unda) buzg‘unchilik qilmangiz! Unga (Allohga) ham qo‘rqinch va ham umid bilan duo qilingiz! Allohning rahmati ezgu ish qiluvchilarga yaqindir” (A’rof, 56-oyat).
Sulaymon:
– Qani endi ertaga Allohga qanday yuzlanishimni bilsam? – dedi
Abu Hozim aytdi:
– Muhsin kishi go‘yo o‘z oilasidan uzoqda bo‘lib, so‘ng qaytib kelayotgandek mushtoq bo‘ladi, ammo gunohkor go‘yo o‘z xojasidan qochib ketishga intilayotgan kishidek bo‘ladi.
Sulaymonga bu gap ta’sir qilib, ho‘ngrab yubordi, yig‘isi kuchaydi, bir ozdan so‘ng:
– Ey Sulaymon, biz qanday qilib ahvolimizni isloh qilaylik? – dedi.
Abu Hozim maslahat berib dedi:
– Maqtanchoqlikdan voz kechasiz, teng taqsimlaysiz, hukm chiqarishda adolat bilan ish tutasiz.
– Buni qanday amalga oshiramiz?
– Haqdan olasiz va haqli joyga berasiz.
– Ey Abu Hozim, odamlarning eng afzali qaysi?
– Saxovatli va farosatli kishilar.
– Eng adolatli ish qaysi?
– O‘zing umidvor bo‘lib, qo‘rqib turgan kishi huzurida haq so‘zni aytishing.
– Eng tez qabul bo‘ladigan duo qaysi?
– Muhsinning muhsinga qilgan duosi.
– Ey afzal sadaqa qaysi?
– O‘zi faqir bo‘lgan kishining ojiz qolgan kishiga beminnatu beozor qilgan sadaqasi.
– Eng go‘zal inson kim?
– Allohning toatiga yetishgan, unga o‘zi amal qilib boshqalarni ham shunga undagan kishi.
– Odamlarning eng ahmog‘i qaysi?
– Zolim birodarining havoi nafsiga havas qilib, oxiratini dunyosiga almashtirgan kishi.
– Ey Abu Hozim, biz bilan hamroh bo‘lishni xohlaysanmi, bizdan senga nimadir tegardi, sendan ham bizga nimadir tegardi.
– Aslo.
– Nega?
– Men sizlarga arzimagan narsa uchun suyanib qolib, so‘ng Alloh menga hayot va o‘lim vaqtida ojizlik tashvishini tottirishidan qo‘rqaman, so‘ng bunda menga hech kim yordam berolmaydi.
– Ey Abu Hozim nima hojating bo‘lsa menga, ayt.
– Xo‘p, meni jannatga kirgiz, do‘zaxdan qutqarib ol!
– Bu ish qo‘limdan kelmaydi.
– Bundan boshqa hojatim yo‘q.
– Ey Abu Hozim, mening haqqimga Allohga duo qil!
– Allohim, agar Sulaymon Sening do‘stlaringdan bo‘lsa, unga bu dunyoda ham, oxiratda ham yaxshilikka yetishishini oson qil, agar u dushmanlaringdan bo‘lsa, uni peshonasidan tutib, o‘zing yaxshi ko‘radigan va rozi bo‘ladigan yo‘lga burib qo‘y.
– Menga nasihat qil!
– Agar nasihatni oladiganlardan bo‘lsang, senga yetarli nasihat qilib bo‘ldim, agar nasihatni olmaydiganlardan bo‘lsang, ipsiz kamondan o‘q otishga urinishdan nima foyda.
– Ey Abu Hozim, bizning qilayotgan ishlar haqida nima deysan.
– Gapiraveraymi?
– Ha, balki bu bizga qiladigan nasihating bo‘ladi.
– Sening ota-bobong bu ishni mashvarat va kengash qilmasdan qilichning kuchi bilan tortib oldi, bu yo‘lda katta janglar va yurishlar qilishdi, ular nimalar degani va ularga nimalar deyilganini bilsang edi!..
Shunda Sulaymonning sheriklaridan biri turib Abu Hozimga qarata:
– Buncha yomon gaplar aytmasang!
Abu Hozim dedi:
– Ammo yolg‘on ayta olmayman! Alloh taolo olimlardan odamlarga (haqni) aytishga va uni yashirmaslikka ahdlashuv olgan.
Sulaymon dedi:
– Ey Abu Hozim! Nasihatingda davom et!
– Xo‘p, senga qisqacha nasihatim shuki, Alloh taolo seni shu ishga qo‘l urmasliging uchun undan qaytargan bo‘lsa-yu, uzoqlashib ketmasliging uchun seni bir ishga buyurgan bo‘lsa sen uni pokla va ulug‘la.
So‘ng Abu Hozim o‘rnidan turib, orqasiga qayrilganda Sulaymon:
– Ey Abu Hozim mana bu yuzni (pulga ishora qildi) olib qo‘y, senga mendan hadya, – dedi.
Abu Hozim pulni uloqtirib yuborib:
– Men bu pullarni senga ham ravo ko‘rmayman-ku, qanday qilib o‘z nafsimga ravo ko‘ray. Sen mendan hazillashib biror narsa so‘rasang, men uni senga berib yuborishimdan Alloh asrasin deyman.
Muso ibn Imron alayhissalom Madinaga kelganida: “Rabbim Sen menga tushiradigan har bir yaxshilikka muhtojman” (Qasos, 24), dedi. Bunda Muso alayhissalom Rabbisidan so‘radi, odamlardan emas. Bu gapni ikki ayol tushundi, lekin (atrofdagi) cho‘ponlar tushunmadi, u ikkovi otasi Shuayb alayhissalomning oldiga borganda bo‘lgan voqeani aytishdi. Shuayb alayhissalom: “Bu odam och bo‘lsa kerak”, dedi. So‘ng qizlaridan biriga borib uni chaqirib kelishni buyurdi, qiz oldiga borganda yuziga parda tutib: “Otam qo‘ylarimizni sug‘orib berganing uchun sening haqqingni berishi uchun chaqirmoqda”, dedi.
Muso alayhissalomga bu gap yoqmadi va uning ortidan borishni xohlamadi. Chunki u yer xavfli va yirtqich hayvonlar yuradigan joy edi.
Muso alayhissalom u bilan birga ketdi. U to‘ladan kelgan qiz edi. Shamol uning kiyimiga urilib, kiyimi goh ochilib, goh yopilib uning to‘laligini bildirardi. Muso alayhissalom:
– Ey Allohning joriyasi orqamga o‘tib ol, – dedi. Shu’ayb alayhissalomning huzuriga kelganda kechki taom tayyorlangan edi. Shuayb alayhissalom uni ovqatga taklif qildi.
Muso alayhissalom:
– Yemayman,- dedi.
– Och emasmisan?
– Ochman. Lekin men oxirat uchun qilingan amalni yer yuzi to‘la oltinga ham almashmaydigan oiladanman. Men bu taomni mana bu qizlarga sug‘orib berganim evaziga to‘lov bo‘lib qolishidan qo‘rqayapman.
Shuayb:
– Yo‘q, ey yigit. Mehmonga ziyofat berish va taom ulashish – bizning ota-bobolarimiz odati,– dedi
Muso alayhissalom o‘tirib, taomdan oldi, – dedi. Abu Hozim yana gapida davom etib:
– Agar shu yuz dinorni senga aytgan gaplarim evaziga berayotgan bo‘lsang, unda majbur bo‘lib yeyilgan cho‘chqaning qoni va go‘shti bu puldan ko‘ra halolroqdir, – dedi va – mabodo bu musulmonlarning molidan bo‘lsa, bu pulda menga o‘xshagan kishilarning haqqi bor, shunda ham agar men ular bilan teng bo‘lsam. Agar undan bo‘lmasa menga buning keragi yo‘q. Bani Isroilning amirlari ham olimlarining oldiga borishga rag‘bat qilardilar, shuning uchun hidoyatda va taqvoda edilar. Baxtiqaro bo‘lib, yuz o‘girib, Allohning nazaridan qolgach, butlar va shaytonga ishonadigan bo‘lib ketdilar, endi olimlari amirlarining oldiga boradigan bo‘lib ketdilar, ularning mol-dunyosiga sherik bo‘ldilar, ularning fitnalariga aralashib qoldilar, – deb gapini yakunladi.
Ibn Shihob:
– Ey Abu Hozim, meni nazarda tutyapsanmi yoki menga hayfsan bermoqchimisan? dedi
– Seni nazarda tutganim yo‘q, lekin mana shu eshitganing , – dedi Abu Hozim.
Sulaymon:
– Ey ibn Shihob, uni taniysanmi? – deb so‘radi.
Ibn Shihob:
– Ha, o‘ttiz yildan beri qo‘shnim, unga bir og‘iz ham gap gapirmaganman, – dedi.
Abu Hozim:
– Sen Allohni esdan chiqarding, meni ham unutding. Agar Allohni yaxshi ko‘rganingda meni ham yaxshi ko‘rarding , – dedi.
Ibn Shihobning avzoyi o‘zgarib:
– Meni haqorat qilayapsanmi? – deb so‘radi.
Xalifa oraga tushib:
– U seni haqorat qilgani yo‘q, lekin sen o‘zingni haqorat qilding, nima bilmaysanmi, qo‘shnining qo‘shnida xuddi qarindoshnikidek haqqi bor, – deb dashnom berdi.
Abu Hozim ketgach, Sulaymonning sheriklaridan biri: “Ey amirul-mo‘minin, hamma odamlar shu Abu Hozimga o‘xshashini xohlaysizmi?” deb so‘radi. U gapni qisqa qilib: “Yo‘q”, deb qo‘ydi.
Ulug‘bek tayyorladi.
O‘MI Matbuot xizmati
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
