Mazhabimiz asoslari
Mazhabimiz mavzusida so‘z yuritar ekanmiz, bunda uning kelib chiqish tarixi, xususiyatlari, boshqa mazhablardan farqli jihatlari va uning dunyo bo‘yicha tarqalish sabablari haqida gapirish maqsadga muvofiqdir.
Mazhab so‘zi lug‘atda yo‘l, yo‘nalish ma’nolarini anglatsa, istelohda shar’iy dalillardan fatvolar chiqarishda maxsus usul va qoidalarga tayanib ish ko‘rgan mujtahidning yo‘liga aytiladi. Ma’lumki, Islom olamining ahli sunna toifasi ichida to‘rtta fiqhiy mazhablar mavjud. Ular; Hanafiy, Molikiy, Shofe’iy va Hanbaliy mazhablaridir. Darvoqe, bu mazhablar kelib chiqishidan oldin ham turli mazhablar mavjud bo‘lib, u mazhablar muayyan bir shaxs nomi bilan emas balki, shahar va mintaqa aholisi nomi bilan atalgan. Masalan, Madinaliklar mazhabi, Makkaliklar mazhabi va hokazo. O‘z navbatida mazkur shahar yoki mintaqa aholisi o‘sha yerdagi ulamolarning fatvolariga amal qilishar edi. Aytaylik Madina ahli asosan sahobalardan Abdulloh ibn Umar, tobeinlardan Said ibn Musayyab va Urva ibn Zubayr (r.a)larning fatvolariga amal qilishgan. Makka aholisi Abdulloh ibn Abbosga va u kishining shogirdlari Mujohid ibn Jubayr, Ato ibn Abi Robah, Tovus ibn Kiysonga, Kufa aholisi Abdulloh ibn Mas’udga va u kishining shogirdlari Alqama ibn Qays, Asvad ibn Yaziyd, Masruqga, Basra aholisi Abu Muso al-Ash’ariy, Anas ibn Molik, Hasan Basriy, Muhammad ibn Siyriynga, Shom diyori aholisi Muoz ibn Jabal, Uboda ibn Somit, Abu Dardoga va ularning shogirdlari Abu Idris Al-Xavaloniy, Makhul ad-Dimashqiy, Umar ibn Abdulazizga, Misr aholisi esa Abdulloh ibn Amr ibn Osga ergashishar edi.
Tabiiyki, bir shahar aholisi mazhabi bilan boshqa shahar aholisi mazhabi o‘rtasida juz’iy farqlar mavjud edi. Buning sababi, fatvo beruvchi sahobiylarning hammasi ham Rosulullohdan vorid bo‘lgan hadislardan birdek xabardor emas edilar. Qolaversa, ularning ilmiy salohiyatlari ham, ijtihodiy yo‘nalishlari ham bir xil emas edi. Bu haqda Payg‘ambarimiz (s.a.v.) ham: “Ummatimning ixtilofi rahmatdir” degan muborak hadisni aytganlar va bundan aynan mana shu xildagi tafovutni nazarda tutganlar. Imom Molik (r.a.) ham o‘zlarining mashhur “Muvatto” (ommabop) kitoblarini yozilish tarixini zikr qilganlarida shunday degan edilar: Xalifa Abu Ja’far al-Mansur bilan hajda uchrashib qoldik, shunda u menga: “Men bilan sizdan boshqa olim qolmadi, men siyosat bilan mashg‘ulman. Siz odamlarga sunnat va fiqhni bayon qiluvchi bir kitob yozing. Faqatgina, unda Ibn Abbosning ba’zi masalalardagi ruxsatlarini, Ibn Umarning ba’zi masalalardagi qattiqqo‘lligini va Ibn Mas’udning ba’zi masalalardagi nodir so‘zlarini kitobga kirgizishdan saqlaning, uni ommabop qilib yozing” – dedi. Kitob ta’lif qilinib Abu Ja’far al-Mansurga taqdim qilinganda, u Imom Molikga: “Men bu kitobingizni Ka’baga osib qo‘ymoqchiman, uni butun Islom olamiga tarqatib, ixtiloflarga chek qo‘yish uchun odamlarni yolg‘iz shu kitobga amal qilishlariga majbur qilmoqchiman” – dedi. Shunda Imom Molik: “Yo‘q, unday qilmang, chunki sahobalar yer yuzi bo‘ylab tarqalib ketganlar. Ular men kitobga kirgizgan Hijoz aholisining hadislaridan boshqa hadislarni ham rivoyat qilishgan. Odamlar o‘sha hadislarni ham olganlar. Siz ularni o‘z hollariga qo‘ying” – dedilar.
Keyinchalik, zabardas ulamolar tomonidan sahobiy va tobeinlarning fatvolari jamlanib, ularni tahlil qilish orqali yangi mazhablar vujudga keldi va bu mazhablar mazhab sohibining nomi bilan atala boshladi. Xususan, Ko‘fada Hanafiy, Madinada Molikiy, Misrda Shofe’iy va Bog‘dodda Hanbaliy mazhablari paydo bo‘ldi.
Tarix nuqtayi nazaridan qaralsa, bu to‘rt mazhab ham bir-biri bilan bog‘liq, mazhab egalari o‘zaro bevosita yoki bilvosita bir-birlariga ustoz yoki shogird bo‘lishgan. Masalan, Abu Hanifa Imom Molik bilan ko‘rishgan, Imom Molik Imom Shofe’iyga ustozlik qilgan, Imom Shofe’iy esa Abu Hanifaning shogirdi Muhammad ibn Hasan bilan bevosita munozaralar qilgan. Shuningdek, Imom Shofe’iy Ahmad ibn Hanbalga ustozlik qilgan. Lekin shunga qaramay, har bir mujtahidning mazhab tuzishda o‘ziga xos ilmiy yo‘nalishi bo‘lgan.
Hanafiy mazhabi sohibi Imom A’zam Abu Hanifa (r.a.)ning o‘zlariga xos ijtihod yo‘llari mavjud bo‘lib, u kishi buni quyidagicha ta’riflaydilar: “Men hukmlarni Qur’ondan olaman. Agar Qur’ondan topa olmasam Rasululloh (s.a.v.)ning sunnatlaridan olaman. Agar Qur’ondan ham, Rasulullohning sunnatlaridan ham topa olmasam, sahobalardan xohlaganimning fatvosini olaman, xohlamaganimni olmayman. Keyin ularning so‘zlaridan chiqmayman. Ammo, tobeinlarga kelsak, masalan, Ibrohim an-Naxa’iy, Sha’biy, Hasan, Ibn Siriyn, Said ibn Musayyablarga kelsak, mening ham ularga o‘xshab ijtihod qilishga haqqim bor”. Bundan tashqari Abu Hanifa hadisni ishonchli kishilar orasida mashhur bo‘lmog‘ini, roviy o‘zi rivoyat qilgan hadisiga xilof amal qilmagan bo‘lishini shart qiladilar.
Ishonchli rivoyatlarga qaraganda Abu Hanifa bilan Al-Avzo’iy hajda uchrashib qoladilar. Al-Avzo’iy Abu Hanifaga: Nima uchun Iroq ahli namozda ruku’ga borishda va ruku’dan turishda ikki qo‘llarini ko‘tarmaydilar. Men Az-Zuhriydan eshitdim, u kishi Solimdan, u kishi Abdulloh ibn Umardan eshitganlarki: “Payg‘ambar alayhissalom namozda ruku’ga borishda va ruku’dan turishda ikki qo‘llarini ko‘tarar edilar”, - dedi. Abu Hanifa esa: Men Hammoddan eshitganman, u kishi Ibrohimdan, u kishi Alqamadan, u kishi Abdulloh ibn Mas’uddan eshitganlar: “Payg‘ambar alayhissalom namozda faqat takbirotul ehromda ikki qo‘llarini ko‘tarar va buni boshqa takrorlamas edilar”, - dedi. Shunda Al-Avzo’iy: Abu Hanifaga hayronman, men Az-Zuhriydan, Solimdan, Ibn Umardan rivoyat keltirsam, u menga Hammoddan, Ibrohimdan, Alqamadan, Ibn Mas’uddan rivoyat keltiryapdi?, - deb o‘zi keltirgan hadisning isnodi “oliy” ekanligiga ishora qildi. Abu Hanifa esa, sanadning oliyligiga emas, balki undagi roviylarning faqihligiga e’tibor berar edilar. Shuning uchun ham Al-Avzo’iyga: “Hammod Zuhriydan faqihroq, Ibrohim Solimdan faqihroq, agar Ibn Umarning sahobiy ekanliklarini e’tiborga olmaganda Alqama u kishidan faqihroq, Abdullohga kelsak, Abdulloh bu – Abdulloh”, - deb Ibn Mas’udning darajalarini alohida ta’kidladilar. Shundan so‘ng Al-Avzo’iy jim bo‘lib qoldi.
Abu Hanifa (r.a)ning va umuman hanafiy mujtahidlarning ijtihoddagi o‘ziga xosligi shundaki, boshqa mazhablardan farqli o‘laroq, ular qiyos va istehsonni keng qo‘llaydilar. Xususan, “istehson” tushunchasi ostida urfga ham alohida e’tibor qaratadilar.
Abu Hanifa (r.a.) birinchi bo‘lib taqdiriy (faraziy) masalalarda fatvo berishni yo‘lga qo‘ydilar. Hali ro‘y bermagan masalalarning yechimini oldindan aytib o‘tganlar. Natijada fiqh ilmining sohasi yanada kengaydi. Bu haqda Imom Shofe’iy (r.a.): “Fiqh bobida barcha Abu Hanifaga qaramdir”, - deganlar. Rivoyat qilinadiki, bir kuni Abu Hanifadan ustozlari Al-A’mash bir masalaning yechimi haqida so‘raydilar. Abu Hanifa unga javob beradilar. Al-A’mash: Sen bu hukmni qayerdan olding? – deb so‘raganda, Abu Hanifa: “o‘zingiz aytib yozdirgan hadisdan oldim”, - deb javob beradilar. Shunda, ustozlari: Men bu hadisni seni ota-onang hali bir-biri bilan topishmasdan oldin yodlagan edim, ammo uning haqiqiy ma’nosini mana endi tushundim, - deydilar. Demak, Abu Hanifa favqulotda o‘tkir fahm va zakovatga ega inson bo‘lganlar.
Hanafiy mazhabidagi fiqh masalalari uch qismga bo‘linadi: 1) asliy masalalar, 2) nodir masalalar, 3) fatvolar. Asliy masalalar – rivoyatlarning zohiri deb nomlangan masalalardir. Bular Abu Hanifadan va u kishining shogirdlari, masalan Abu Yusuf, Muhammad, Zufar va boshqa kishilardan rivoyat qilingan masalalardir. Lekin bu masalalarning aksari Abu Hanifa va u kishining ikki shogirdi Abu Yusuf va Muhammad ibn Hasan yoki ulardan birining gaplaridan iboratdir. Muhammad ibn Hasan asliy masalalarni “Zohir ar-rivoya” deb nomlanmish kitobga jam qilganlar. Nodir masalalar esa, Abu Hanifadan va u kishining shogirdlaridan rivoyat qilingan, ammo “zohir ar-rivoyat” kitobida keltirilmagan masalalardir. Fatvolar – mutaaxxir Hanafiy mujtahidlarning Abu Hanifa va u kishining shogirdlaridan rivoyat qilinmagan masalalarda mazhab usullari orqali chiqargan fatvolaridan iborat. Mazkur qismga oid birinchi kitob Abu Lays Samarqandiyning “Kitob an-navozil” kitobidir.
Mazhablarni dunyo bo‘yicha tarqalishining ham o‘ziga xos sabablari bor. To‘rtinchi hijriy asrga kelib ulamolar o‘zlari taqlid qilayotgan mazhablarini qo‘llab quvvatlab, uni ommaga yoyishga harakat qildilar. Mazhab boshlig‘ining manoqiblarini jamlab kitob ta’lif qilish, mazhablar o‘rtasidagi ixtilofli masalalarga xoslab kitoblar yozib, unda har qanday holatda ham o‘z mazhabining imomi keltirgan hujjatni quvvatlashga urunish, ulamolar o‘rtasida mazhablararo munoqashalar olib borish va hokazolar shular jumlasidandir. Bundan tashqari mazhablarning rivojlanishida, ularning keng tarqalishida siyosiy va ijtimoiy omillar ham o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. Masalan, Hanafiy mazhabi asosan Abbosiylar xalifaligi davrida gurkirab rivojlandi. Bunda o‘sha davrning qozisi, Abu Hanifaning katta shogirdi Imom Abu Yusufning xizmatlari katta. U kishi xalifalik hududidagi qozilik lavozimlariga faqat hanafiy mazhabidagi olimlarni tayin qildilar. Imom Molik Madinalik bo‘lganlari uchun Hijoz aholisi u kishining mazhablarini tutishdi. Shuningdek, haj ziyoratiga kelgan kishilar Imom Molik va u kishining mazhabidagi olimlar bilan muzokaralar olib borishi natijasida Afrika qit’asidagi davlatlarga Molikiy mazhabi kirib bordi. Shofe’iy mazhabining yoyilishida ahli hadislarning ta’siri katta bo‘ldi. Chunki, Shofe’iy ishonchli sunnatni Qur’ondek mahkam ushlagan, ohod hadislarni hujjat qilishni qattiq turib himoya qilar edilar. Bu esa, ahli hadislar uchun ayni muddao edi. Hanbaliy mazhabi esa faqatgina XIX asrga kelib Saudiya hukumatining yuzaga kelishi asnosida rivoj topdi.
Fatvo bo‘limi mudiri
H.Ishmatbekov.
Fidoyi ajdodlarimiz jasorati – hamisha ibrat namunasi
Mustaqillik bayrami arafasida Vatan ozodligi yo‘lida kurashgan qahramon ajdodlarimizni minnatdorlik bilan yod etamiz, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Davlatimiz rahbari matbuot xizmati ma’lumotiga ko‘ra, ularning jasorati bugungi erkin hayotimiz va milliy istiqlolimizning qadrini yanada teran anglatadi.
28 avgust kuni Shahidlar xotirasi xiyoboniga davlat va jamoat tashkilotlari vakillari, ulamolar, nuroniylar va ziyolilar yig‘ildi.
Qatag‘on qurbonlarini yod etish marosimida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi.
Vatan fidoyilari haqiga Qur’on tilovat qilinib, duo o‘qildi. Elga osh tortildi.
Xiyobondagi ramziy qabr yonida ham Qur’on tilovat qilindi. Shu yerda davlatimiz rahbarining ulamolar va ziyolilar bilan tarixiy xotirani asrash, qatag‘on qurbonlari nomini tiklash hamda yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash masalalari yuzasidan muloqoti bo‘ldi.
– Shu kunlarda el-yurtimiz bilan birgalikda mustaqilligimizning 35 yilligini katta xursandchilik bilan kutib olyapmiz, – dedi Shavkat Mirziyoyev. – O‘ttiz besh yildan buyon hech kimga qaram bo‘lmasdan, mana shunday tinch va tiniq osmon ostida erkin va farovon yashayapmiz. Bu – katta baxt, bebaho boylik. Shunday ulug‘ kunlarda istiqlol va ozodlik yo‘lida halok bo‘lgan qahramon ajdodlarimizni eslash, ularning xotirasiga hurmat bajo keltirish – muqaddas burchimiz.
Davlatimiz rahbari fidoyi ajdodlarimizning qahramonligi hech qachon unutilmasligi, ularning jasorati xalqimiz uchun hamisha ma’naviy kuch manbai bo‘lib qolishini ta’kidladi.
– Barcha islohotlarimiz markazida turgan “Inson qadri uchun!” degan ezgu g‘oya jasur ota-bobolarimizning ruhlarini shod etish, orzu-niyatlarini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha ishlarimizni yanada kuchaytirishni talab etadi. Bu aziz insonlar xotirasi qancha e’zozlansa, bugungi tinch hayotimiz, milliy istiqlolimiz qadri shuncha oshadi, – dedi Prezident.
Keyingi yillarda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish va tarixiy adolatni tiklash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shahidlar xotirasi xiyobonidagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi to‘liq rekonstruksiya qilinib, ekspozitsiyasi boyitildi, zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlandi. Raqamli tizimlar va sun’iy intellekt yordamida ko‘rgazmalarning ta’sirchanligi oshirildi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi va barcha viloyatlarda tashkil etilgan qatag‘on qurbonlari muzeylari ham zamon talablari asosida jihozlandi. Ularning fondlari dunyoning turli nuqtalaridan keltirilgan noyob hujjatlar va fotosuratlar bilan boyitilmoqda.
2021-2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan qatag‘on qurboni bo‘lgan 1 ming 200 dan ziyod yurtdoshimiz oqlandi. Joriy yilda sobiq mustabid tuzum davrida nohaq ayblanib, turli muddatlarga qamalgan yoki o‘limga hukm etilgan yana 161 nafar vatandoshimizning nomi oqlandi.
So‘nggi besh yilda jadid bobolarimiz merosini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjumanlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Mustabid tuzumda nohaq qurbon bo‘lgan vatandoshlarimizning nomlari aniqlanib, ularning faoliyati, ilmiy va ijodiy merosi o‘rganilmoqda. Yuzlab, minglab fidoyi yurtdoshlarimiz haqidagi ma’lumotlar kitoblar, matbuot va ommaviy axborot vositalari orqali xalqimizga yetkazilmoqda.
Muloqotda o‘tgan asrning 80-yillarida ham minglab vatandoshlarimiz “paxta ishi”, “o‘zbek ishi” degan soxta ayblovlar bilan siyosiy qatag‘onga uchragani qayd etildi. 1983-1990 yillarda 40 ming nafar o‘zbekistonlik tergov qilinib, 5 ming nafari jinoiy javobgarlikka tortilgan. Bugun bu borada ham tarixiy adolat tiklanmoqda. Bunday ezgu ishlar izchil davom ettirilishi ta’kidlandi.
Davlatimiz rahbari dunyoda qurolli mojarolar va siyosiy qarama-qarshiliklar kuchayib, ular bizga yaqin mintaqalarga ham kirib kelayotgani tashvishli ekanini ta’kidladi. Bu yurtimizdagi tinchlikni qadrlash, yanada jips va hamjihat bo‘lib yashashni talab etadi.
– Bizning yo‘limiz – tinchlik, do‘stlik va hamkorlik yo‘li. O‘zbekiston ushbu yo‘ldan hech qachon ortga qaytmaydi, – dedi Prezident.
Bugun yurtdoshlarimiz dunyoning istalgan mamlakatiga emin-erkin borib kelmoqda, O‘zbekiston barcha davlatlar bilan tenglik asosida hamkorlik qilmoqda. Bu mustamlakachilik zanjirlari va “paxta qulligi”dan butunlay ozod bo‘lganimizning amaliy ifodasidir.
Hayot va kelajakni bilim hamda ma’rifat asosida qurish, uzoq-yaqin mamlakatlar bilan do‘stona hamkorlik qilish Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim sharti ekani ta’kidlandi. Buyuk jadid bobolarimiz bejiz millatni uyg‘oqlikka, bilim va ma’rifatga chaqirmagan. Ularning kurash va ma’rifat maktabi bugun ham g‘oyat dolzarb ahamiyatga ega.
Shu bois, yoshlarning sifatli ta’lim olishi, vatanparvar insonlar bo‘lib voyaga yetishiga katta e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi o‘n yilda oliygohlar soni 77 tadan 205 taga yetkazildi, qabul kvotalari muntazam oshirib borildi. Jahondagi TOP-100 talikka kiradigan oliygohlarda 3 ming 500 dan ziyod farzandimiz ta’lim olmoqda. Maktab va maktabgacha ta’lim tizimlarida ham muhim o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda.
– Yoshlarni milliy g‘urur asosida tarbiyalashga alohida ahamiyat berishimiz kerak. Milliy g‘urur – insonning qalbini, yuragini, butun vujudini kuch-g‘ayratga to‘ldiradigan qudratli kuch. Milliy g‘ururi bor odam hech qachon yengilmaydi, – dedi Shavkat Mirziyoyev.
Poytaxtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi barpo etildi, Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasi butunlay qaytadan bunyod qilindi, Marg‘ilonda Burhoniddin Marg‘inoniy nomidagi markaz ishga tushirildi. Bular Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘li – tinchlik, do‘stlik va bunyodkorlik, bilim hamda ma’rifat yo‘li ekanini tasdiqlaydi.
So‘nggi o‘n yilda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlar tufayli 100 mingdan ziyod yurtdoshimiz hojilik maqomiga ega bo‘ldi. Davlatimiz rahbari diniy jamoatchilik jamiyatda mehr-oqibat muhitini mustahkamlash, yoshlarga to‘g‘ri tarbiya berish jarayonlarida yanada faol ishtirok etishiga ishonch bildirdi.
– Bugun mana shu tabarruk maskanda turib, tinch-osoyishta hayotimiz, erishayotgan yutuqlarimiz uchun Yaratganga behisob shukronalar aytamiz. Mana shunday ozod va farovon kunlarni orzu qilib, armon bilan o‘tgan qahramon ota-bobolarimiz, jasur momolarimizning ruhlari shod bo‘lsin! Yurtimiz tinchlik, taraqqiyot va farovonlik diyori sifatida yanada gullab-yashnasin! Alloh taoloning o‘zi Vatanimizni panohida asrasin! – dedi Prezident.
Ulamolar qatag‘on qurbonlari va Vatan ozodligi yo‘lida jon fido etgan ajdodlarimiz ruhiga duo qilib, yurtimizdagi tinchlik-xotirjamlik, fayzu baraka barqaror bo‘lishini tiladilar.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
