Mazhabimiz asoslari
Mazhabimiz mavzusida so‘z yuritar ekanmiz, bunda uning kelib chiqish tarixi, xususiyatlari, boshqa mazhablardan farqli jihatlari va uning dunyo bo‘yicha tarqalish sabablari haqida gapirish maqsadga muvofiqdir.
Mazhab so‘zi lug‘atda yo‘l, yo‘nalish ma’nolarini anglatsa, istelohda shar’iy dalillardan fatvolar chiqarishda maxsus usul va qoidalarga tayanib ish ko‘rgan mujtahidning yo‘liga aytiladi. Ma’lumki, Islom olamining ahli sunna toifasi ichida to‘rtta fiqhiy mazhablar mavjud. Ular; Hanafiy, Molikiy, Shofe’iy va Hanbaliy mazhablaridir. Darvoqe, bu mazhablar kelib chiqishidan oldin ham turli mazhablar mavjud bo‘lib, u mazhablar muayyan bir shaxs nomi bilan emas balki, shahar va mintaqa aholisi nomi bilan atalgan. Masalan, Madinaliklar mazhabi, Makkaliklar mazhabi va hokazo. O‘z navbatida mazkur shahar yoki mintaqa aholisi o‘sha yerdagi ulamolarning fatvolariga amal qilishar edi. Aytaylik Madina ahli asosan sahobalardan Abdulloh ibn Umar, tobeinlardan Said ibn Musayyab va Urva ibn Zubayr (r.a)larning fatvolariga amal qilishgan. Makka aholisi Abdulloh ibn Abbosga va u kishining shogirdlari Mujohid ibn Jubayr, Ato ibn Abi Robah, Tovus ibn Kiysonga, Kufa aholisi Abdulloh ibn Mas’udga va u kishining shogirdlari Alqama ibn Qays, Asvad ibn Yaziyd, Masruqga, Basra aholisi Abu Muso al-Ash’ariy, Anas ibn Molik, Hasan Basriy, Muhammad ibn Siyriynga, Shom diyori aholisi Muoz ibn Jabal, Uboda ibn Somit, Abu Dardoga va ularning shogirdlari Abu Idris Al-Xavaloniy, Makhul ad-Dimashqiy, Umar ibn Abdulazizga, Misr aholisi esa Abdulloh ibn Amr ibn Osga ergashishar edi.
Tabiiyki, bir shahar aholisi mazhabi bilan boshqa shahar aholisi mazhabi o‘rtasida juz’iy farqlar mavjud edi. Buning sababi, fatvo beruvchi sahobiylarning hammasi ham Rosulullohdan vorid bo‘lgan hadislardan birdek xabardor emas edilar. Qolaversa, ularning ilmiy salohiyatlari ham, ijtihodiy yo‘nalishlari ham bir xil emas edi. Bu haqda Payg‘ambarimiz (s.a.v.) ham: “Ummatimning ixtilofi rahmatdir” degan muborak hadisni aytganlar va bundan aynan mana shu xildagi tafovutni nazarda tutganlar. Imom Molik (r.a.) ham o‘zlarining mashhur “Muvatto” (ommabop) kitoblarini yozilish tarixini zikr qilganlarida shunday degan edilar: Xalifa Abu Ja’far al-Mansur bilan hajda uchrashib qoldik, shunda u menga: “Men bilan sizdan boshqa olim qolmadi, men siyosat bilan mashg‘ulman. Siz odamlarga sunnat va fiqhni bayon qiluvchi bir kitob yozing. Faqatgina, unda Ibn Abbosning ba’zi masalalardagi ruxsatlarini, Ibn Umarning ba’zi masalalardagi qattiqqo‘lligini va Ibn Mas’udning ba’zi masalalardagi nodir so‘zlarini kitobga kirgizishdan saqlaning, uni ommabop qilib yozing” – dedi. Kitob ta’lif qilinib Abu Ja’far al-Mansurga taqdim qilinganda, u Imom Molikga: “Men bu kitobingizni Ka’baga osib qo‘ymoqchiman, uni butun Islom olamiga tarqatib, ixtiloflarga chek qo‘yish uchun odamlarni yolg‘iz shu kitobga amal qilishlariga majbur qilmoqchiman” – dedi. Shunda Imom Molik: “Yo‘q, unday qilmang, chunki sahobalar yer yuzi bo‘ylab tarqalib ketganlar. Ular men kitobga kirgizgan Hijoz aholisining hadislaridan boshqa hadislarni ham rivoyat qilishgan. Odamlar o‘sha hadislarni ham olganlar. Siz ularni o‘z hollariga qo‘ying” – dedilar.
Keyinchalik, zabardas ulamolar tomonidan sahobiy va tobeinlarning fatvolari jamlanib, ularni tahlil qilish orqali yangi mazhablar vujudga keldi va bu mazhablar mazhab sohibining nomi bilan atala boshladi. Xususan, Ko‘fada Hanafiy, Madinada Molikiy, Misrda Shofe’iy va Bog‘dodda Hanbaliy mazhablari paydo bo‘ldi.
Tarix nuqtayi nazaridan qaralsa, bu to‘rt mazhab ham bir-biri bilan bog‘liq, mazhab egalari o‘zaro bevosita yoki bilvosita bir-birlariga ustoz yoki shogird bo‘lishgan. Masalan, Abu Hanifa Imom Molik bilan ko‘rishgan, Imom Molik Imom Shofe’iyga ustozlik qilgan, Imom Shofe’iy esa Abu Hanifaning shogirdi Muhammad ibn Hasan bilan bevosita munozaralar qilgan. Shuningdek, Imom Shofe’iy Ahmad ibn Hanbalga ustozlik qilgan. Lekin shunga qaramay, har bir mujtahidning mazhab tuzishda o‘ziga xos ilmiy yo‘nalishi bo‘lgan.
Hanafiy mazhabi sohibi Imom A’zam Abu Hanifa (r.a.)ning o‘zlariga xos ijtihod yo‘llari mavjud bo‘lib, u kishi buni quyidagicha ta’riflaydilar: “Men hukmlarni Qur’ondan olaman. Agar Qur’ondan topa olmasam Rasululloh (s.a.v.)ning sunnatlaridan olaman. Agar Qur’ondan ham, Rasulullohning sunnatlaridan ham topa olmasam, sahobalardan xohlaganimning fatvosini olaman, xohlamaganimni olmayman. Keyin ularning so‘zlaridan chiqmayman. Ammo, tobeinlarga kelsak, masalan, Ibrohim an-Naxa’iy, Sha’biy, Hasan, Ibn Siriyn, Said ibn Musayyablarga kelsak, mening ham ularga o‘xshab ijtihod qilishga haqqim bor”. Bundan tashqari Abu Hanifa hadisni ishonchli kishilar orasida mashhur bo‘lmog‘ini, roviy o‘zi rivoyat qilgan hadisiga xilof amal qilmagan bo‘lishini shart qiladilar.
Ishonchli rivoyatlarga qaraganda Abu Hanifa bilan Al-Avzo’iy hajda uchrashib qoladilar. Al-Avzo’iy Abu Hanifaga: Nima uchun Iroq ahli namozda ruku’ga borishda va ruku’dan turishda ikki qo‘llarini ko‘tarmaydilar. Men Az-Zuhriydan eshitdim, u kishi Solimdan, u kishi Abdulloh ibn Umardan eshitganlarki: “Payg‘ambar alayhissalom namozda ruku’ga borishda va ruku’dan turishda ikki qo‘llarini ko‘tarar edilar”, - dedi. Abu Hanifa esa: Men Hammoddan eshitganman, u kishi Ibrohimdan, u kishi Alqamadan, u kishi Abdulloh ibn Mas’uddan eshitganlar: “Payg‘ambar alayhissalom namozda faqat takbirotul ehromda ikki qo‘llarini ko‘tarar va buni boshqa takrorlamas edilar”, - dedi. Shunda Al-Avzo’iy: Abu Hanifaga hayronman, men Az-Zuhriydan, Solimdan, Ibn Umardan rivoyat keltirsam, u menga Hammoddan, Ibrohimdan, Alqamadan, Ibn Mas’uddan rivoyat keltiryapdi?, - deb o‘zi keltirgan hadisning isnodi “oliy” ekanligiga ishora qildi. Abu Hanifa esa, sanadning oliyligiga emas, balki undagi roviylarning faqihligiga e’tibor berar edilar. Shuning uchun ham Al-Avzo’iyga: “Hammod Zuhriydan faqihroq, Ibrohim Solimdan faqihroq, agar Ibn Umarning sahobiy ekanliklarini e’tiborga olmaganda Alqama u kishidan faqihroq, Abdullohga kelsak, Abdulloh bu – Abdulloh”, - deb Ibn Mas’udning darajalarini alohida ta’kidladilar. Shundan so‘ng Al-Avzo’iy jim bo‘lib qoldi.
Abu Hanifa (r.a)ning va umuman hanafiy mujtahidlarning ijtihoddagi o‘ziga xosligi shundaki, boshqa mazhablardan farqli o‘laroq, ular qiyos va istehsonni keng qo‘llaydilar. Xususan, “istehson” tushunchasi ostida urfga ham alohida e’tibor qaratadilar.
Abu Hanifa (r.a.) birinchi bo‘lib taqdiriy (faraziy) masalalarda fatvo berishni yo‘lga qo‘ydilar. Hali ro‘y bermagan masalalarning yechimini oldindan aytib o‘tganlar. Natijada fiqh ilmining sohasi yanada kengaydi. Bu haqda Imom Shofe’iy (r.a.): “Fiqh bobida barcha Abu Hanifaga qaramdir”, - deganlar. Rivoyat qilinadiki, bir kuni Abu Hanifadan ustozlari Al-A’mash bir masalaning yechimi haqida so‘raydilar. Abu Hanifa unga javob beradilar. Al-A’mash: Sen bu hukmni qayerdan olding? – deb so‘raganda, Abu Hanifa: “o‘zingiz aytib yozdirgan hadisdan oldim”, - deb javob beradilar. Shunda, ustozlari: Men bu hadisni seni ota-onang hali bir-biri bilan topishmasdan oldin yodlagan edim, ammo uning haqiqiy ma’nosini mana endi tushundim, - deydilar. Demak, Abu Hanifa favqulotda o‘tkir fahm va zakovatga ega inson bo‘lganlar.
Hanafiy mazhabidagi fiqh masalalari uch qismga bo‘linadi: 1) asliy masalalar, 2) nodir masalalar, 3) fatvolar. Asliy masalalar – rivoyatlarning zohiri deb nomlangan masalalardir. Bular Abu Hanifadan va u kishining shogirdlari, masalan Abu Yusuf, Muhammad, Zufar va boshqa kishilardan rivoyat qilingan masalalardir. Lekin bu masalalarning aksari Abu Hanifa va u kishining ikki shogirdi Abu Yusuf va Muhammad ibn Hasan yoki ulardan birining gaplaridan iboratdir. Muhammad ibn Hasan asliy masalalarni “Zohir ar-rivoya” deb nomlanmish kitobga jam qilganlar. Nodir masalalar esa, Abu Hanifadan va u kishining shogirdlaridan rivoyat qilingan, ammo “zohir ar-rivoyat” kitobida keltirilmagan masalalardir. Fatvolar – mutaaxxir Hanafiy mujtahidlarning Abu Hanifa va u kishining shogirdlaridan rivoyat qilinmagan masalalarda mazhab usullari orqali chiqargan fatvolaridan iborat. Mazkur qismga oid birinchi kitob Abu Lays Samarqandiyning “Kitob an-navozil” kitobidir.
Mazhablarni dunyo bo‘yicha tarqalishining ham o‘ziga xos sabablari bor. To‘rtinchi hijriy asrga kelib ulamolar o‘zlari taqlid qilayotgan mazhablarini qo‘llab quvvatlab, uni ommaga yoyishga harakat qildilar. Mazhab boshlig‘ining manoqiblarini jamlab kitob ta’lif qilish, mazhablar o‘rtasidagi ixtilofli masalalarga xoslab kitoblar yozib, unda har qanday holatda ham o‘z mazhabining imomi keltirgan hujjatni quvvatlashga urunish, ulamolar o‘rtasida mazhablararo munoqashalar olib borish va hokazolar shular jumlasidandir. Bundan tashqari mazhablarning rivojlanishida, ularning keng tarqalishida siyosiy va ijtimoiy omillar ham o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. Masalan, Hanafiy mazhabi asosan Abbosiylar xalifaligi davrida gurkirab rivojlandi. Bunda o‘sha davrning qozisi, Abu Hanifaning katta shogirdi Imom Abu Yusufning xizmatlari katta. U kishi xalifalik hududidagi qozilik lavozimlariga faqat hanafiy mazhabidagi olimlarni tayin qildilar. Imom Molik Madinalik bo‘lganlari uchun Hijoz aholisi u kishining mazhablarini tutishdi. Shuningdek, haj ziyoratiga kelgan kishilar Imom Molik va u kishining mazhabidagi olimlar bilan muzokaralar olib borishi natijasida Afrika qit’asidagi davlatlarga Molikiy mazhabi kirib bordi. Shofe’iy mazhabining yoyilishida ahli hadislarning ta’siri katta bo‘ldi. Chunki, Shofe’iy ishonchli sunnatni Qur’ondek mahkam ushlagan, ohod hadislarni hujjat qilishni qattiq turib himoya qilar edilar. Bu esa, ahli hadislar uchun ayni muddao edi. Hanbaliy mazhabi esa faqatgina XIX asrga kelib Saudiya hukumatining yuzaga kelishi asnosida rivoj topdi.
Fatvo bo‘limi mudiri
H.Ishmatbekov.
“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA
Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.
“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.
Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:
﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾
“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).
Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.
Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:
ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ: الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.
«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).
Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.
Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.
“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).
Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.
«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).
Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.
Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.
Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.
Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.
Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.
Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.
Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:
وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.
“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.
Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.
Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:
قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ
فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.
Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).
Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.
Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar
﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾
“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.
Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.
Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.
Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.
Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
