“Nega bunisi to‘qqiz yuz yetmish?”
Bir odam Ka’batullohda turib:
– Ey to‘g‘rilarga yordam etuvchi, haromdan qochganni quruvchi! – deb duo qilayotgan edi.
Unga odamlar “shundan boshqa duoni bilmaysanmi?” deyishdi. Shunda u nega bunday duo qilayotganining sababini quyidagicha izohladi:
– Men Baytul sharifni tavof etarkanman, oyog‘imga tekkan qandaydir narsani egilib oldim. Qarasam, ichi oltinga to‘la hamyon ekan. Shu ondayoq shayton va iymonim mujodala etishni boshladi. “Ming tillo hazilakam pul emas, kam-ko‘stingning butlab olasan”, dedi shayton. Iymonim esa “bu senga harom, birovning puli, uni ko‘tarib yurma, egasini topib topshir”, dedi. Ana shu mujodala ichida ekanman, qulog‘imga birovning “Shu orada bir oltin to‘la hamyon yo‘qoldi. kim topib olgan bo‘lsa, olib kelsin, o‘ttiz tillo mukofoti bor”, deya chaqirib yurgani chalinib qoldi.
Ming haromdan o‘ttiz halol afzal dedim-da, hamyonni egasiga topshirdim. U xursand bo‘lib menga o‘ttiz tillo sanab berdi. O‘ttiz tilloni cho‘ntakka urib misgarlar bozorini aylanib yurgan edim, bir arab qulning bir tilloga sotilishini eshitib qoldim va shartta uni sotib oldim.
Oradan qanchadir vaqt o‘tib, qulimning yonida bir to‘da arablar paydo bo‘ldi va ular sirli ravishda shivirlasha boshladi. Ajablanib qulimdan nimani gaplashganlarini so‘radim. U yashirib o‘tirmasdan to‘g‘risini aytdi-qo‘ydi:
– Men mag‘rib sultonining o‘g‘liman. Otam habash sultoni bilan jang qilib mag‘lub bo‘ldi. Dushmanlar meni ham asirga olib bu yerlarga olib kelib sotdilar. Otam bu odamlarga ellik ming tillo berib yubormishlarki, meni sotib olib borsinlar. Sen menga ko‘p yaxshilik qilding, o‘z farzandingdek mehribon bo‘lding. Men sendan juda ham mamnunman. Ular meni sotib olmoqchi bo‘ladilar; hech ham kamiga rozi bo‘lma, ellik ming tilloga sot meni.
Uning aytganidek bo‘ldi. Qulimni ellik ming tilloga sotdim. Shu qadar katta pulga xiyla mol olib Bag‘dodga bordim. U yerda bir do‘kon ochdim-da, mollarimni sota boshladim. Kunlarning birida bir tanishim kelib, u yoq, bu yoqdan gaplashib o‘tirdi-da, “Mashhur bir tujjor bor edi, vafot etdi. Oy kabi go‘zal qizi yetim qoldi. Yur senga o‘sha qizni so‘rab boramiz”, deb qoldi. Men ham rozi bo‘ldim. Qizning vasiylariga ham ma’qul bo‘ldim va qizni nikohimga oldim.
Uydagi javonga terib qo‘yilgan sandiqchalar ichida oltinga to‘la hamyonlar bor edi. Ularning hammasining ustiga “ming oltin” deb yozilgan, faqat bittasining ustida “to‘qqiz yuz yetmish” deb yozib qo‘yilgan edi. Nega bundayligini so‘raganimda qizgina:
– Otam shu hamyonni Harami sharifda yo‘qotib qo‘ygan ekan. Bir halol odam topib olib qaytarib beribdi. Otam o‘sha odamga suyunchi deb o‘ttiz tanga beribdi, qolgani shu, ichidagilar, – dedi.
Uning gaplarini eshitib Alloh taologa hamdu sanolar aytib, shukrlar qildim. Zero, bularning hammasi to‘g‘rilikning, ozgina yaxshilikning behisob barokati edi. Bo‘lgan voqealarni qizginaga batafsil so‘zlab berdim, baxtiyorligimiz yanada ziyoda bo‘ldi...
Turkchadan Damin JUMAQUL tarjimasi
Marg‘ilonning uch muqaddas qadamjosi
Marg‘ilon – Farg‘ona vodiysining eng qadimiy va o‘ziga xos shaharlaridan biri. Uning tarixini faqat me’moriy obidalar, qadimiy ko‘chalar yoki mashhur hunarmandchilik an’analari bilangina emas, balki asrlar davomida xalq e’zozida bo‘lib kelayotgan ziyoratgohlarsiz ham tasavvur etib bo‘lmaydi, xabar bermoqda O‘zA.
Shahardagi Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozor ana shunday tarixiy-ma’naviy maskanlar sirasiga kiradi. Ularning har biri o‘z tarixi, rivoyatlari va xalq xotirasidagi o‘ziga xos o‘rniga ega.
Marg‘ilonning qadimiy ziyoratgohlaridan biri Pir Siddiq majmuasidir. Xalq orasida bu qadamjo bilan bog‘liq turli rivoyatlar avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Ziyoratgoh Pir Siddiq nomi bilan bog‘liq bo‘lib, “siddiq” so‘zi arab tilida haqgo‘y, rostgo‘y, haqiqatga sodiq inson ma’nolarini anglatadi. Shu jihatdan ziyoratgoh nomi ham xalq tasavvurida ezgulik, iymon va rostgo‘ylik kabi fazilatlar bilan uyg‘unlashib ketgan. Majmuadagi me’moriy yechimlar, ayniqsa, gumbazli inshootlar va qadimiy qabrlar Marg‘ilonning o‘tmishdagi shaharsozlik va me’morchilik an’analaridan darak beradi.
Pir Siddiq ziyoratgohi nafaqat ziyorat maskani, balki Marg‘ilonning tarixiy xotirasini o‘zida mujassam etgan qadamjolardan biri sifatida ahamiyatlidir. Marg‘ilon tarixi buyuk alloma Burhoniddin Marg‘inoniy nomi bilan chambarchas bog‘liq. XII asrda yashab ijod qilgan alloma islom huquqshunosligi, xususan, hanafiy fiqhi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Uning butun islom olamida mashhur bo‘lgan “Hidoya” asari asrlar davomida muhim huquqiy manba sifatida qadrlanib kelgan.
Marg‘ilonda alloma nomi bilan bog‘liq Chillaxona ham xalqning ma’naviy xotirasida alohida o‘rin tutadi. “Chillaxona” atamasi odatda insonning ma’lum muddat xilvatda qolib, tafakkur, ibodat va ruhiy tarbiya bilan mashg‘ul bo‘ladigan joyini anglatadi. Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi bilan bog‘liq rivoyatlar ham allomaning ilm yo‘lidagi mashaqqatli izlanishlari va ma’naviy kamolotini tasavvur qilishga yordam beradi. Bu maskanni faqat ziyoratgoh sifatida emas, balki buyuk allomaning ilmiy-ma’naviy merosini anglashga xizmat qiluvchi tarixiy xotira joyi sifatida ham baholash mumkin.
Marg‘ilondagi yana bir o‘ziga xos maskan – Kaptarli mozor. Uning nomi bilan bog‘liq xalq rivoyatlari turlicha. Ayrim hikoyalarda bu joyda kaptarlar ko‘p bo‘lgani, shu sababli mozor “Kaptarli” deb atalgani aytiladi. Kaptar esa xalq tasavvurida tinchlik, poklik va ezgulik ramzi sifatida qabul qilinadi. Kaptarli mozor haqidagi ma’lumotlarni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish Marg‘ilonning mahalliy tarixini yanada boyitishga xizmat qiladi. Buning uchun arxiv hujjatlari, qadimiy xaritalar, qabrtoshlaridagi yozuvlar, vaqf hujjatlari va xalq orasida saqlanib kelayotgan og‘zaki tarix namunalarini tadqiq etish muhim. Zero, xalq xotirasida asrlar davomida saqlanib kelayotgan rivoyatlar ham tarixiy-etnografik tadqiqotlar uchun qimmatli manba bo‘lishi mumkin.
Uch qadamjo – bir tarix. Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozorni birlashtirib turgan asosiy jihat ularning Marg‘ilonning ma’naviy qiyofasini shakllantirishdagi o‘rnidir. Bu qadamjolar xalqning ajdodlarga hurmat, muqaddas joylarni asrash, ezgulik va ma’rifatni qadrlash kabi an’analarini o‘zida mujassam etadi.
Ularning har biri Marg‘ilon tarixining turli qirralarini namoyon etadi: Pir Siddiq – diniy-ma’naviy merosni, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi – ilm va tafakkur an’analarini, Kaptarli mozor esa xalq xotirasi va mahalliy rivoyatlarning uzviyligini ifodalaydi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
