“Muallim haqida so‘zim ushbudir...”
Bu yorug‘ olamda muallim kabi o‘zligidan kechib, o‘zgani kamolga yetkazishga tayyor bo‘lgan fidoyi kasb egasi topilmasa kerak. Tan olaylik, hech bir kishi shogirdining baxt-saodati va toleidan ustozi kabi xursand bo‘lmaydi, qalbi quvonchga to‘lmaydi. Muallim siyrati poklik, samimiyat, sadoqat, mehr-muhabbat, xushodobu xushxulq, beg‘uborlik, soddadillikka yo‘g‘rilib ketgan.
Muallim – oddiy inson emas, u ilmu irfon, ziyo, tafakkur va hikmatlar timsoli. Payg‘ambar alayhissalom: “Ilm dunyoda azizlik – oxiratda esa sharafdir”, deb marhamat qilganlar. Ilmu ma’rifat – johillikning ziddi. Ustoz bor joyda jaholat bo‘lmaydi, barcha yomonliklar yo‘li bekiladi. Muallimni ulug‘lagan yurt – quyoshi porlagan mamlakatdir. Yurtimizda “Ustoz va murabbiylar kuni” katta shodiyona bilan nishonlanadi. Ustozni hurmat qilish sizu bizning burchimizdir. Ba’zi kitoblarda ustozning haqqi ota-ona haqqidan kam turmasligi aytilgan. Sababi ota-onamiz bizning dunyoga kelishimizga sababchi bo‘lsa, ustozimiz bizga ilm o‘rgatgan. Shunday ekan, ustozni hurmat qilish, unga minnatdorchilik izhor qilishimiz lozim.
Hikoya qilinishicha, Imom Buxoriy hazratlari bir muddat Makkai mukarramada dars olganlar. Bir ziyoratchi Buxoroi sharifdagi ustozlaridan salom va maktub olib keladilar. Shunda Buxoriy ustozlarining yurtidan kelganini bilib, quchoq ochib ko‘rishib, hurmat izhor qilganlar.
So‘ng salom xabarini eshitganlarida, Buxoroi sharif tomonga yuzlanib, salomga alik olib hurmat bajo keltirganlar. Keyin maktubni ikki qo‘llab olib, ehtirom bilan xatni o‘qiganlar. Qarang azizlar, qanday ibratli voqea?! Demak, ustoz uzoqda bo‘lsa ham huzurida turgandek hurmat bajo keltirish, uni doim e’zozlash lozim ekan. Bir hakimdan: “Nima uchun ustozingni otangdan ham yaxshi ko‘rasan?” deb so‘rashgan ekan. Shunda u: “Ustoz abadiy tirikligimning sababi, otam esa o‘tkinchi hayotimning sababi!” deb javob qilibdi. Ilmning sharaflanishi haqida bir misol. Hazrat Navoiy buyuk "Xamsa" asarini yozib, tugatganida sulton Husayn Boyqaro uni bezatilgan otga mindirib, o‘zi ulovning jilovidan yetaklab, Hirot ko‘chalarini aylantirgan. Darhaqiqat, bu ayni tarixiy haqiqatdir. Tarix bizga katta o‘rnakdir. Demak, bugun har bir oqil va fozil inson o‘ziga ilk bora “ranj ila harf o‘rgatgan”, tarbiya bergan, istiqbol yo‘lini ko‘rsatgan ustozini yo‘qlab, qalbiga olam-olam quvonch va g‘urur olib kirolsa, ana shuning o‘zi chinakamiga ustozning baxti. Hozirgi kunda yurtimizdagi barcha ta’lim muassasalarida yoshlarga turli sohalar bo‘yicha ta’lim berayotgan ustozlarning hurmatini o‘rniga qo‘yish har birimizning vazifamizdir.
Ularga eng yaxshi ta’rifni esa qalam ahli bergan:
Muallim haqida so‘zim ushbudir,
Muallim kamolot ichra ko‘zgudir.
Aziz ustozlar, barchangizni 1 oktyabr – O‘qituvchi va murabbiylar kuni bilan qutlaymiz.
Muhammadyusuf TO‘RAQULOV,
“Sayyid Muhyiddin maxdum” o‘rta maxsus islom bilim yurti mudarrisi
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
