Qur’on haqiqati
“Qur’onni o‘rgangan sari uning mukammal va ulug‘ligini tushuna boramiz. Jozibador Qur’on toboro insonni hayratga sola boshlaydi, o‘ziga maftun etadi. Kishini o‘zini hurmat qilishga majburlaydi va shu tahlit hammaga ta’sir qiladi”
Edmund, ingliz mutafakkiri
* * *
“Qur’on insonlarga mukammal tarbiya darsi berishidan tashqari, ularga shaxsiy hayotlarida axloqli, olijanob, xayrparvar, jasur va g‘ayratli bo‘lishni, hamda butun musulmonlarni sevishni o‘rgatadi”.
Arnold Xovard
* * *
“Tarixda insoniyat yaratgan hech bir qonun bir lahza bo‘lsa ham, o‘zining komil suratini ko‘rsata olmagan. Ammo Qur’oni karim hukmron bo‘lgan davrida o‘zining har tomonlama komilligini ko‘rsatib, arablar o‘rtasida aql bovar qilmaydigan ijtimoiy va ma’naviy islohotlar o‘tkazgan”.
O.Peri, tarixchi olim
* * *
“Qur’onga oshno bo‘lgan har bir inson ushbu ilohiy kitobning betakrorligini e’tirof etmasdan iloji yo‘q. Uning uslubidagi o‘ziga xoslik shunchalar makammalki, biror bir Yevropa tiliga tarjima qilinganda undagi mazmunni to‘la qamrab olish mumkin emas”.
Edvar Montening “Qur’onning fransuz tiliga tarjimasi” kitobidan
* * *
“Biz nimalarni kashf qilgan bo‘lsak, bir necha yuz yil avval kelgan Qur’onda ularning barchasi mujassam. Demak u Allohning so‘zidir”.
Joli Samson, professor-ginekolog
* * *
“Qur’on shubhasiz ilohiy kitobdir. Uning eng ulug‘ va mo‘jizaviy kitob ekanini inkor etishga bo‘lgan urinish qachon va kim tomonidan, qanday ko‘lamda bo‘lmasin, barchasi chippakka chiqaveradi”.
Volfgang fon Gyote, nemis adibi
* * *
“Qur’on Jabroil (a.s.) vositasida Muhammad (s.a.v.)ga so‘zma-so‘z o‘qib berilgan Allohning kalomidir. U Alloh va uning elchisi Muhammad (s.a.v.)ning haqligini isbotlaydigan mo‘jizadir. U shunchalik ulug‘vor va mukammalki, birorta inson yoki jin uning eng qisqa surasining ham o‘hshashini keltirolmaydi. Bundan tashqari, undagi kelajak haqidagi ma’lumotlar, Muhammad (s.a.v.) aslo o‘zicha ayta olmaydigan, aql bovar qilmas bilimga asoslangan”.
Xerri Gaylordning “Islomni tushunish siri” asaridan
* * *
“Musulmonlarning tahsili va tarbiyasi oshib borgani sari, fikrlari ham shu nisbatda Qur’onga tayanaveradi”.
Doktor Morris
* * *
“Qur’onda eng aqlli insonlar eng buyuk faylasuflar va eng qobiliyatli siyosatchilar ham ayta olmaydigan donishmandona hikmatlar majmuasini topish mumkin. Ammo Qur’onning ilohiyligiga yana boshqa dalil mavjud. Bu ham bo‘lsa, uning vahiy qilingan kundan buyon asrlar davomida hech buzilmasdan saqlanganidir”
Laura Vessianing ““Islom” nomiga bir sharh” nomli kitobidan
* * *
“Qur’oni karimni har gal o‘qiganimda, men unga yanada yaqinlashaveraman. Go‘yo u xuddi shu bugun nozil bo‘lgandek va to‘g‘ridan to‘g‘ri menga murojaat qilayotgandek”.
Roja Gorami, fransuz faylasufi
* * *
“Qur’onning nozil bo‘lganiga XIV asrdan o‘tib borayotganiga qaramasdan, xuddi kecha nozil bo‘lgandek, bugungi hayotning dolzarb muammolarini sodda va adolatli hal etishi uning naqadar ulug‘ Kitob ekanligidan dalolat beradi”.
Libon, fransiyalik sharqshunos
* * *
Qur’onning xususiyatlaridan biri shuki, bir musulmon yoki har qanday inson Qur’onni qo‘liga olib har qaysi sahifasini ochib o‘qimasin, juda dolzarb bo‘lgan hayotiy g‘oyalar ko‘radi.
Jon Espozito, mashhur teolog
* * *
“Qur’on insoniyatga o‘ta mos va odil qonunlarni o‘z ichiga olgan o‘zgacha Kitobdir. Uning oyatlariga o‘hshash oyatlar boshqa biror din manbaalarida yo‘q va inson unga o‘hshash oyatlarni yaratishga doimo ojizdir”.
Ronald Nikolson, sharqshunos olim
Adabiy jihatdan qaraganda Qur’on yarim she’riy va yarim nasrda yozilgan arab tilining jozibasini namoyon etuvchi eng nodir namunadir.
Tilshunoslarning ko‘p hollarda Qur’onda qo‘llangan ma’lum qolip va ifodalarga taqlid qilganlari, Qur’onga teng keladigan biror asar yozish uchun bir necha marta uringanlari, ammo hanuzgacha bu borada muvaffaqiyatga erisholmaganlari ma’lumdir”.
F.Arbatnotning “Injil va Qur’onning tuzilishi” asaridan
* * *
“Agar biror kishi mendan hayotdagi ajib narsa nima, deb so‘rasa, men Qur’onnning asrlar davomida o‘z mazmun va mohiyatini yo‘qotmasdan kelishi, deb javob berardim. Agar payg‘ambar Muhammad (sollallohu alayhi vasallam) olib kelgan Qur’on hayotga tadbiq etilganida edi, bugungi kunda insoniyat oldida ko‘ndalang turgan yechilmas muammolar bir lahzada hal bo‘lar edi”.
Jorj Bernard Shou, ingliz adibi
* * *
“Qur’on, aqiydalar va axloqning insonlarga hidoyat va hayotda muvaffaqiyat baxsh etuvchi mukammal majaladir”.
Doktor Stayngis
* * *
“Qur’on ulamolarga ilmiy simpoziya kabi bo‘lib, lug‘atchilarga lug‘at qomusi, til o‘rganmoqchi bo‘lganlarga naxv muallimi, she’rni yaxshi ko‘radiganlarga aruz kitobi hamda huquqshunoslarga qonun-qoidalarni mujassam qilgan qomus ensiklopediyasidir. Undan oldin kelgan ilohiy kitoblarning birortasi ma’nolarining chiroyliligi va lafzlarining latifligi jihatidan Qur’on suralariga, hatto eng qisqa surasiga ham teng kelmaydi. Shu sababli biz rivojlanayotgan tabaqa kishilari musulmon ummatining bu kitobini mahkam ushlab, nutqlarini Qur’on oyatlari bilan ziynatlagan holda iqtiboslar keltirishayotganini, fikrlarini shu oyatlar bilan asoslayotganini ko‘ramiz”
Doktor Muris Fransiy, fransiyalik sharqshunos
* * *
“Qur’onning axloqiy va madaniy saboqlari Islomning muhtasham qasrlariga bamisoli zarhal darvoza ishlangan kabidir”.
Chembers Ensiklopediyasi (Angliya)
* * *
“Qur’ondagi inson rivojlanishi haqidagi ifodalarning sharhlanishiga yordam qilish menga katta zavq bag‘ishlaydi. Men aniq ayta olamanki, bu ifodalarni hazrat Muhammad sollallohu alayhi vasallamga Alloh bergan. Chunki bu bilimlarning ko‘pi yuz yillar davomida kashf qilinmadi. Bu menga bir narsani isbotlaydi: hazrat Muhammad sollallohu alayhi vasallam Allohning elchisidir”
Professor Keyt Mur, Toronto universiteti professori
Munira ABUBAKIROVA
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mutaxassisi
Mo‘minlarning 3 axloqi
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Afvni (qabul qilib) oling
Afv etish biror kishining ayb, yomon ishlarini kechirish, aybdorga nisbatan jazo berishga loyiq bo‘lsa ham lutf ko‘rsatib jazolashni tark etishdir. Kechirimli va sabr-toqatli bo‘lish dinimizning asosiy tamoyillaridan biridir. Ayniqsa, o‘ch olishga qodir bo‘la turib kechirib yuborish go‘zal fazilat, oliy xulq namunasidir.
Oyatdagi “afv” so‘zining tafsiri manbalarda turlicha kelgan. Ba’zi mufassirlar u – bag‘rikenglik bilan o‘zgalarning uzrini qabul qilish, og‘irlikni o‘ziga olib, boshqalarga yengillik baxsh etish desalar, boshqalari zakot vojib qilinmasdan oldin boylardan olinadigan sadaqalar deb izohlaganlar.
Imom Tabariy rahmatullohi alayh bunday deydi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Jabroil alayhissalomdan ushbu oyatni sharhlab berishni so‘raganlarida U zot: “Alloh taolo Sizga buyurib aytmoqda-ki, Sizga zulm qilgan kishini Siz afv eting, Sizga bermagan kishiga Siz bering, Sizdan uzilib ketgan kishiga Siz yaqinlashing!” deb sharhlaganlar”.
Sahobalar Payg‘ambarimiz alayhissalomdan: “Go‘zal xulq nima?” deb so‘radilar. Shunda u zot sollallohu alayhi vasallam: “Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring!” oyatini tilovat qildilar.
Afv go‘zal va maqtalgan axloqlarning asosidir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Kimki uning uchun jannatda binolar qurilishini va darajalari ko‘tarilishini xohlasa, zulm qilganni avf etsin, bermaganga bersin va orani uzganga silai rahm qilsin”, dedilar (Imom Hokim rivoyati).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamda bu fazilatlarning barchasi mujassam, so‘zlari va fe’llarida ham bu xulq ila ziynatlangan edi, boshqalarni ham kechirimli bo‘lishga undardilar.
Uboda ibn Sobit roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Sizlarga Alloh bandalarining darajasini nima tufayli balandga ko‘tarishini aytaymi?” dedilar. Sahobalar: “Ayting, yo Rasululloh”, deyishdi. U zot sollallohu alayhi vasallam: “Senga jahl qilganga muloyim bo‘lsang, zulm qilganni avf qilsang, seni mahrum qilganga in’om qilsang, sendan aloqani uzgan bilan aloqani bog‘lasang”, dedilar (Imom Termiziy rivoyati).
Nabiy alayhissalom kechirimli, shafqatli va rahmdil bo‘lishda peshqadam edilar. Makka ahli u zot alayhissalomning yo‘llariga tikonlar sochishar, sajda qilib turganlarida tuyaning ichaklarini tashlab ketishar va doimo mazah qilishar edi. Bu hol bir yoki ikki yil davom etgani yo‘q, balki o‘n uch yil muttasil davom etdi. Lekin Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ularni avf etdilar, haqiga duo qildilar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning xulqlari bilan tarbiyalangan sahobalar roziyallohu anhum ham o‘zlariga zulm qilganlarni kechirishda barchaga namuna bo‘ldilar. Bu haqda Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Uyayna ibn Hisr degan kishi Hazrat Umar ibn Xattob roziyallohu anhuning huzuriga kirib: “Ey, Xattobning o‘g‘li! Alloh nomi ila qasam ichib aytamanki, sen bizning o‘rtamizda adolat bilan hukm chiqarmayapsan”, dedi. Bundan Umar roziyallohu anhuning g‘azabi chiqdi, hatto endi bir kor-xol bo‘ladi, deb atrofdagilar qayg‘uga tushib qolishdi. Shunda sahobalardan biri: Ey, amiral mo‘minin! Alloh taolo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga: “Afvni (qabul qilib) oling, yaxshilikka buyuring, johillardan esa yuz o‘giring!” deb buyurmaganmidi, u odam johillardan”, dedi.
Hazrat Umar roziyallohu anhu Qur’on tilovatini eshitishi bilanoq, g‘azabini yutdi hamda Allohning xitobiga muvofiq ish tutdi (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasullloh sollallohu alayhi vasallam xatokorning aybini kechib yuboruvchilarni Alloh taolo kechirishi haqida bunday deganlar: “Avf bandaga izzatdan boshqani ziyoda qilmas. Bas, afv qiling! Alloh sizni aziz qiladi. Sadaqa molga ko‘payishdan boshqani ziyoda qilmas. Bas, sadaqa qiling! Alloh azza va jalla sizga rahm qiladi” (Imom Ibn Abu Dunyo rivoyati).
Boshqa rivoyatda esa, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “O‘ch olishga haqli bo‘laturib, kechirib yuborgan kishi uchun, Men jannatning o‘rtasidan bir qasr berilishiga kafilman”, deganlar (Imom Abu Dovud rivoyati).
Yaxshilikka buyur
Yaxshilikka buyurish, yomonlikdan qaytarish har bir mo‘min-musulmonning vazifasidir. Bu haqda Abu Sa’id Xudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Sizlardan kim yomon, munkar ishni ko‘rsa, uni qo‘li bilan o‘zgartirsin, agar unga ham qodir bo‘lmasa, tili bilan qaytarsin, tili bilan ham monelik qila olmasa, unda qalbi bilan qaytarsin, ana o‘sha imonning zaifligidir”, dedilar (Imom Muslim rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning yaxshilikka chaqirib, yomonlikdan qaytaruvchi ummatlari eng yaxshi ummat bo‘ldi. Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “Odamlarga chiqarilgan (ma’lum bo‘lgan) ummatning eng yaxshisi bo‘ldingiz, (ey, musulmonlar!) zero, siz amri ma’ruf, nahyi munkar qilasiz va Allohga imon keltirasiz” (Oli Imron surasi, 110-oyat).
Faqih Abu Lays Samarqandiy rahimahulloh yaxshilikka chaqiruvchida quyidagi xislat va fazilatlar jam bo‘lishi lozim deydi:
- Avvalo yaxshilikka chaqirishdan maqsad – Alloh taoloning roziligi bo‘lishi.
- Ilm. Chunki ilmsiz qilingan amri ma’ruf odamlarning qalbiga yetib bormaydi.
- Shafqat, muloyimlik bilan do‘stona nasihat qilmoq. Alloh taolo Muso va Xorun alayhimussalomni Fir’avnga yuborganida bunday buyuradi: “Bas, unga yumshoq so‘z aytingiz! Shoyad, u eslatma olsa yoki (halok qilishimdan) qo‘rqsa” (Toho surasi, 43-oyat).
- Sabrli va halim bo‘lish. Allox taolo Luqmon alayhissalom qissasida: “…yaxshilikka buyur va yomonlikdan qaytar hamda o‘zingga yetgan (balolar)ga sabr qil!” deb marhamat qilgan.
- Amri ma’ruf qiluvchi avvalo aytgan so‘ziga o‘zi amal qilishi. Qur’oni karimda: “…odamlarni yaxshilikka buyurasiz-u, o‘zingizni unutasizmi?!” deyilgan.
Alloh taolo yaxshilikka targ‘ib etuvchi bandalarini madh etadi, ularga O‘z rahmati va marhamati nozil bo‘lishi bashoratini beradi: “Mo‘minlar va mo‘minalar bir-birlariga do‘stdirlar: (odamlarni) yaxshilikka buyuradilar, yomonlikdan qaytaradilar, namoz(lar)ni barkamol ado etadilar, zakotni beradilar hamda Alloh va (Uning) Rasuliga itoat etadilar. Aynan o‘shalarga Alloh marhamat ko‘rsatur. Albatta, Alloh qudratli va hikmatlidir” (Tavba surasi, 71-oyat).
Johillardan yuz o‘gir
Johillik nodonlik, ilmsizlikdir. Dinimiz ilmsizlikdan yuz o‘girishga, ilm, ulamolarga ergashishga da’vat etadi. Qolaversa, johillardan uzoq bo‘lish kishini yomonliklardan saqlaydi, uning axloqini go‘zal qiladi. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “O‘zi uchun behuda narsalarni tark qilishi kishi Islomining husnidandir”, dedilar (Imom Termiziy rivoyati).
Musulmon kishi johillarga e’tibor bermaydi, ularning gap-so‘zlaridan ta’sirlanmaydi, balki yomonlikka qarshi yaxshilik bilan javob qaytaradi. Albatta, bunday fazilatga faqatgina sabr-toqatli, ikki dunyoda ham ulug‘ nasibaga ega bo‘ladigan Alloh taoloning eng syukli bandalari musharraf bo‘ladi: «Rahmonning (suyukli) bandalari yerda kamtarona yuradigan, johil kimsalar (bema’ni) so‘z qotganda “Salomatlik bo‘lsin!” deb javob qiladigan kishilardir» (Furqon surasi, 64-oyat).
Hasan Basriy rahmatullohi alayh ushbu oyat haqida: “Bunday zotlar halim, beozor bo‘lib, agar ularga jahl bilan g‘azab qilinsa, ular aslo johillik qilmaydilar, halimlik bilan javob qaytaradilar”, degan.
Alloh taolo barchamizni ushbu go‘zal xulqlar bilan xulqlanib, O‘zining roziligini topishimizga tavfiq ato etsin.
Davron NURMUHAMMAD