Allohning ramazondagi tuhfalari
Bizlarni muborak Ramazon oyiga yetkazib, marhamatini darig‘ tutmagan va uni ro‘zasini gunohlarga kafforat qilgan Alloh taologa beadad hamd-u sanolar bo‘lsin!
Kunduzlari ro‘zador va kechalari bedor bo‘lishda bizlarga namuna bo‘lgan Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga Allohning ziyoda rahmatlari nozil bo‘lsin!
Ramazon Alloh taoloning mo‘min bandalariga bergan ulug‘ ne’mati bo‘lib, bu oyda Rabbimizning rahmatlari yog‘ilib, xossatan Alloh taoloning bizlarga beradigan inoyatlari ziyoda bo‘ladi. Quyida o‘sha ne’matlarning ba’zilarini eslab o‘tamiz;
- Ramazon oyining birinchi kechasidanoq ibodatlar osonlashadi;
عن أبي هريرة رضي الله عنه، أن النَّبي صلى الله عليه وسلم قال: إذا كان أول ليلة من شهر رمضان، صفِّدَت الشياطين ومردة الجن، وغلِّقَت أبواب النار فلم يُفتح منها باب، وفتِّحت أبواب الجنة فلم يُغلق منها باب، وينادي منادٍ كلَّ ليلة: يا باغي الخير أقبِل، ويا باغي الشرِّ أقصِر، ولله عُتقاء من النار، وذلك كل ليلة
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ramazon oyining birinchi kechasida shaytonlar va o‘zboshimcha jinlar zanjirlanadi, do‘zaxning birorta eshigi ham qolmay hammasi yopiladi, jannatning barcha eshiklari ochiladi va har kecha: Ey yaxshilik qiluvchi! G‘animat bil, ey yomonlikka moyil bo‘luvchi o‘zingni tiygin, deya nido bo‘ladi. Har kecha Alloh ko‘plab bandalarini do‘zaxdan ozod qiladi”, - dedilar. Shaytonlarning kishanlanishi shak-shubhasiz ibodatni yengillatish uchun bo‘ladi.
- Ramozon oyi ro‘zasi gunohlarga kafforat bo‘ladi;
عن أبي هريرة رضي الله عنه، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان يقول: الصلواتُ الخمسُ، والجمعةُ إلى الجمعة، ورمضانُ إلى رمضان: مكفِّرات ما بينهنَّ إذا اجتَنَبَ الكبائرَ؛ (أخرجه مسلم(
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Besh vaqt namoz, juma namozi va ramazon oyi to keyingisi kelgunigacha bo‘lgan kichik gunohlarni yuvib ketadi”, deb marhamat qildilar (Muslim rivoyati).
- Ro‘za tutgan kishining taqvodorligi oshadi;
Alloh taolo Baqara surasida:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
البقرة: 183
“Ey iymon keltirganlar! Shoyad taqvodor bo‘lsangiz deb sizlardan oldingilarga farz qilinganidek sizlarga ham ro‘za farz qilindi”, deb marhamat qiladi (Baqara surasi, 183-oyat).
Alloh taolo bandalariga ushbu oyat karima orqali ro‘za tutishlikdan asosiy maqsad taqvo hosil qiladigan amallardan biri ekanligini bayon qilmoqda. Lekin bu degani gunoh va ma’siyatlar qilib ham ro‘za tutsa taqvodor bo‘ladi degani emas, albatta. Taqvo Allohning nazdida qanchalik buyuk narsa ekanligi haqidagi oyati karimalar hammamizga ma’lum va mashhur.
- Ro‘za tufayli Alloh o‘tgan gunohlarni kechiradi;
عن أبي هريرة رضي الله عنه، أنَّ النبي صلَّى الله عليه وسلم قال: مَن صام رمضان إيمانًا واحتسابًا، غُفر له ما تقدَّم من ذنبه؛
متفق عليه
Imom Buxoriy va imom Muslimlar Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilgan hadisda shunday deyiladi: “Kimki Ramazon oyi ro‘zasini iymonla va Allohdan savob umidida tutsa, o‘tgan gunohlari mag‘firat bo‘ladi”.
Bu hadisi sharif ro‘za naqadar ulkan ibodat ekanligi, xato va kamchiliklarni kechirilishiga ta’sir qilishligini ifoda etadi. Faqat ikki shart bilan. Biri iymon-ixlos, ikkinchisi “Ihtisob” ya’ni Allohning O‘zidan savob umid qilgan holda tutish bilan. Mazkur hadisdagi “iymon bilan” degan iborani Hofiz ibn Hajar rohmatullohi alayh: “Ramazon ro‘zasining farz ekanini e’tirof etib” degan ma’noni ifodalaydi degan bo‘lsalar, “Ihtisoban”degan so‘ziga Imom Xattobiy: “qat’iy ishonch ila savobidan umid qilgan holda, pokiza niyat va nafsiga og‘ir olmay ro‘zani tutmoqlik”-deb ma’no bergan ekan.
- Ro‘za huddi Qur’on kabi o‘z sohibini Qiyomatda shafoat qiladi;
عن عبدالله بن عمرو رضي الله عنهما أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: الصِّيام والقُرآن يشفعان للعبد يوم القيامة، يقولُ الصيامُ: أيْ ربِّ، منعتُه الطَّعامَ والشهوات بالنهار، فشفِّعني فيه، ويقولُ القُرآنُ: منعتُه النومَ بالليل، فشفِّعني فيه، قال: فيُشفَّعان
Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ro‘za va Qur’on o‘z egalarini Qiyomat kuni shafoat qiladi. Ro‘za: “Ey Rabbi meni deb kunduzi ovqatdan va nafsiy xohishlaridan o‘zini tiydi, meni unga shafoatchi qil”, deydi. Qur’on esa: “Meni deb kechalari bedor bo‘ldi, meni unga shafoatchi qil”, deydi va ikkovi ham o‘z egalarini shafoat qiladi”, deganlar. Demak, kim ro‘zani ixlos va Allohning ko‘rib, bilib, kuzatib turganiga ishonch hosil qilgan holida tutsa, qiyomat kuni tutgan ro‘zasi o‘ziga kafil shafoatchi bo‘lib kelar ekan.
- Ramazon tunlarini qoim qilish avvalgi gunohlarga kafforat bo‘ladi;
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Ramazon kechalari ibodat bilan bedor o‘tkazishga qiziqtirar, ammo qat’iy buyurmas edilar.
عن أبي هريرة أنَّ رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: مَن قام رمضان إيمانًا واحتسابًا، غُفر له ما تقدَّم من ذنبه
رواه البخاري ومسلم
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Kim Ramazonda iymon va ixlos ila qoim bo‘lsa, o‘tgan gunohlari mag‘firat qilinadi”, dedilar (Buxoriy va Muslim rivoyati). Ramazon oyi kechalari ibodat qilish juda ham fazilat va gunohlardan poklanish imkoniyati ham ekan. Ramazonda bedor bo‘lib o‘qiladigan namoz “taroveh” deb nomlanadi. Taroveh rohat-istirohat ma’nosini anglatadi. Yigirma rakat nafl namozni imomga iqtido qilgan holda jamoat bilan masjidda ado etish eng ulug‘ fazilatli amallardandir.
- Ramazon oyida qilingan umraning savobi bir haj savobiga teng bo‘ladi;
عن عبدالله بن عباس رضي الله عنهما أن النبي صلى الله عليه وسلم قال لامرأةٍ من الأنصار - يُقال لها: أم سنان -: إذا جاء رمضان، فاعتمري؛ فإنَّ عمرة فيه تَعدل حجة
متفق عليه
Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ansoriy ayollardan biriga: “Ramazon oyi kelsa umra qilgin. Chunki u bir hajga teng keladi”, - deganlar. Lekin bu inson zimmasiga umri davomida bir marotaba farz qilingan haj ibodati soqit bo‘ladi degani emas. Balki, Ramazon oyining barakotidan har bir qilingan amalga boshqa vaqtdan ko‘ra bu oyida ko‘proq ajr-mukofot berilishiga dalildir.
- Ramazon oyida qilingan sadaqa eng afzal sadaqadir;
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ramazon oyida eng saxiy insonga aylanib, sahovatlari yanada jo‘shib ketar ekan. U Zoti sharif:
قال صلى الله عليه وسلم: أفضل الصَّدَقة صدقة في رمضان
أخرجه الترمذي عن أنس
“Eng afzal sadaqa Ramazon oyidagisidir”, der edilar (Imom Termiziy Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilgan). Bas, shunday ekan biz ham Habibimizdan o‘rnak olib, ramazon kunlari oilamizga, qarindoshlarga, mahallamizdagi beva-bechoralarga, kam ta’minlangan insonlarga qo‘limizdan kelganicha moddiy ko‘mak bersak, bemorlarni borib xol so‘rasak ulug‘ fazilatga sohib bo‘lardik.
- Iftorlik qilib bergan odam ro‘zadorlarning savobiga teng savobni oladi;
عن زيد بن خالد الجهني رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: من فطَّر صائمًا، كان له مثل أجره، غير أنه لا ينقص من أجر الصائم شيء
رواه الترمذي
Zayd ibn Xolid rivoyat qilgan hadisda shunday deyiladi: “Kim bir ro‘zadorga iftorlik qilib bersa shu ro‘zadorning savobiga teng savobga ega bo‘ladi va bu ro‘zadorning savobidan hech narsani kamaytirmaydi”(Termiziy rivoyati).
Sahoba va salaf solihlarimizning odatlari shundoq bo‘lgan. Ibn Rajab rohmatullohi alayh Ibn Umar roziyallohu anhumoning odatlarini eslab shunday deydi: “U har doim ramazon oyida miskinlar bilan ovqatlanar, topa olmasa ovqat yemas edilar. Agar ovqatlanib turganlarida boshqa bir kishi taom so‘rasa, o‘zining ovqatni berib yana hech narsa yemasdan ro‘zaga niyat qilar ekanlar”.
Hulosa o‘rnida, Yaratgan Rabbimiz Ramazon oyida xolis niyatlar bilan tutayotgan ro‘zalarmizni, kechalari qoim turib ado etayotgan taroveh namozlarimiz, xatmi Qur’onlarimiz, xayru sahovatlarimizni va barcha solih amallarimizni qabul qilishini hamda bu muborak oyni fazli va qadrini topishligimizni nasib etsin! Amin.
Jaloliddin Hamroqulov
Toshkent islom instituti “Tahfizul Qur’on” kafedrasi mudiri,
Toshkent shahar “Novza” jome masjidi imom xatibi
Hakim Termiziy — hadis ilmi va ma’naviy tafakkur uyg‘unligini namoyon etgan alloma
Hijriy III asr islom ilmlari, xususan, hadis ilmi taraqqiyotida yuksak bosqich hisoblanadi. Bu davrda hadislarni jamlash, ularni saralash, rivoyatlarning sanad va matnini o‘rganish, turli mavzular asosida tasniflash borasida katta ilmiy ishlar amalga oshirildi. Imom Buxoriy, Imom Muslim, Imom Dorimiy, Abu Iso Termiziy kabi buyuk muhaddislar ana shu ilmiy muhitda yetishib chiqdi. Shu bois hijriy III asr hadis ilmining “oltin asri” sifatida e’tirof etiladi.
Ana shu davrda Movarounnahr zaminida ilm-fan va ma’naviy tafakkur rivojiga munosib hissa qo‘shgan allomalardan biri Hakim Termiziy edi. Uning ilmiy merosi hadislarni to‘plash va rivoyat qilish bilan cheklanib qolmay, ularning mazmun-mohiyatini anglash, ma’naviy qirralarini ochib berish va inson hayoti bilan bog‘lashga qaratilgani bilan ahamiyatlidir.
Hakim Termiziyning ilmiy qarashlarini o‘rganish orqali o‘sha davrda hadis ilmi qanday shakllangani, muhaddislarning rivoyatlarga munosabati, hadislarning zohiriy va botiniy mazmunini anglashga bo‘lgan intilishlar haqida tasavvur hosil qilish mumkin.
Ilm muhitida kamol topgan alloma
Hakim Termiziyning ilmga bo‘lgan qiziqishi uning oilaviy muhiti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Manbalarda uning otasi muhaddis bo‘lgani va hadis rivoyat qilgani qayd etiladi. Allomaning o‘zi ham yoshligidan ilm ahli orasida kamol topgani haqida ma’lumot qoldirgan.
U otasidan 80 dan ortiq hadis rivoyat qilgan. Shuningdek, onasidan ham hadis olgani haqida ma’lumotlar mavjud. Ota va ona tomonidan bobolarining ham hadis rivoyati bilan shug‘ullangani allomaning ilm muhitida tarbiya topganini ko‘rsatadi.
Hakim Termiziyning hadis ilmi bo‘yicha ustozlari va roviylari doirasi ham keng bo‘lgan. Tadqiqotlarda uning 170 ga yaqin ustozi nomi keltiriladi. “Navodir al-usul” asarida esa 223 nafar roviy qayd etilgani ko‘rsatiladi. Shu bois tabaqot asarlarida Hakim Termiziy nomi “al-Hakim” bilan bir qatorda “al-Hofiz” unvoni bilan ham tilga olinadi.
Bu ma’lumotlar allomaning hadis ilmiga jiddiy tayyorgarlik bilan kirib kelganini ko‘rsatadi. Biroq uning ilmiy qiyofasini faqat roviylar va hadislar soni bilan belgilab bo‘lmaydi. Hakim Termiziyning o‘ziga xosligi, avvalo, hadisga yondashuvi va uni talqin qilish uslubida namoyon bo‘ladi.
Hadisni rivoyat qilishdan uni anglashgacha
Hakim Termiziy asarlarida Qur’oni karim, qudsiy va nabaviy hadislar, sahobiylar, tobeiylar va tabaa tobeiylar rivoyatlari, zohidlar so‘zlari hamda boshqa manbalardan foydalangan. Biroq uning maqsadi ularni shunchaki bir joyga to‘plash emas edi.
Alloma hadisning mazmuniga, unda ifodalangan g‘oya va hikmatga, inson hayotidagi ahamiyatiga e’tibor qaratgan. Shu jihatdan uning asarlarida rivoyat va talqin bir-birini to‘ldirib boradi.
Tadqiqotlarda Hakim Termiziyning hadisga yondashuvida bir nechta o‘ziga xos uslub ajratiladi. Jumladan, tasavvufiy mazmundagi hadislarni jamlash va ularning ma’nosini sharhlash, muayyan mavzuga oid hadislarni bir joyga to‘plash, shuningdek, hadislarni sharhlab, ulardan amaliy xulosalar chiqarish uning ilmiy uslubiga xos jihatlar sifatida ko‘rsatiladi. Bu xususiyatlar “Ar-Radd ala-l-muattila” va “Al-Manhiyot” kabi asarlarida yaqqol ko‘rinadi.
Demak, Hakim Termiziy uchun hadisning qimmati faqat uning rivoyat qilinganida emas. Uning mazmunini tushunish, undagi ma’naviy saboqlarni anglash va hayotda qo‘llash ham muhim edi.
“Navodir al-usul” — ma’no va mazmun talqini
Allomaning hadis ilmidagi o‘ziga xos yondashuvini “Navodir al-usul” asari misolida yanada yaqqol ko‘rish mumkin. Mazkur asar hadislarni irfoniy talqin qilish an’anasining muhim manbalaridan biri sifatida qaraladi. Unda hadislar keltirilishi bilan birga, ularning mazmuni, ma’naviy ahamiyati va inson hayotiga daxldor jihatlari ham ochib beriladi.
Hakim Termiziy hadisning zohiriy ma’nosi bilan kifoyalanib qolmay, uning botiniy mazmuniga ham e’tibor qaratgan. Bu yondashuv uning fiqhiy qarashlarida ham namoyon bo‘ladi. U hadisdan kelib chiqadigan hukmni keltirish bilan birga, uning axloqiy va ma’naviy mohiyatini ham ochishga harakat qiladi.
Tarix fanlari nomzodi Ibrohim Usmonov Hakim Termiziyning ushbu xususiyatini shunday izohlaydi:
“Hakim Termiziy ushbu asarida faqat hadislarni jamlash bilan cheklanmay, har bir hadisni mufassal sharhlab, uning botiniy va zohiriy ma’nolarini, hikmatini ko‘rsatib, hadisning mazmun-mohiyatini har tomonlama tahlil qiladi hamda hadisning asl mag‘ziga yetib borishga, uni to‘liq idrok etishga harakat qiladi. Uning har bir sharhida tasavvufiy talqin sezilib turadi. Asarda hadislarni inson ma’naviy-ruhiy va maishiy hayotida qanday tatbiq qilish mumkinligi ko‘rsatib berilgan”.
Olimning bu fikri Hakim Termiziyning ilmiy uslubidagi muhim jihatni ochib beradi. Ya’ni alloma uchun hadisni o‘rganish uni yodlash yoki rivoyat qilish bilan yakunlanmagan. Hadisdagi ma’noni anglash, uning hikmatini tushunish va inson hayotidagi o‘rnini ko‘rsatish ham ilmning muhim qismi sifatida qaralgan.
Shu nuqtayi nazardan, “Navodir al-usul” Hakim Termiziyning ilmiy dunyoqarashini namoyon etuvchi muhim asarlardan biri hisoblanadi.
Sanad va matn masalasi
Hadis ilmida sanad (hadisni rivoyat qilgan kishilarning bir-biriga bog‘langan roviylar silsilasi)ning ahamiyati beqiyos. Hadisning kimlar orqali rivoyat qilinganini aniqlash, roviylarni o‘rganish va ularning ishonchlilik darajasini belgilash muhaddislar faoliyatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan.
Hakim Termiziy ham sanad masalasiga e’tibor qaratgan. Biroq uning qarashlarida hadis matni va mazmunini anglashga ham katta o‘rin berilgan. U hadisning ma’nosini ochish, uning Qur’on va sunnatga muvofiqligini ko‘rib chiqish, zohiriy va botiniy jihatlarini tahlil qilish zarurligini ta’kidlaydi.
Alloma muhaddislarni “ruvot”, “vuot” va “naqqolun” kabi toifalarga ajratadi. Bu tasnif orqali u hadis ilmida faqat rivoyatni yetkazish emas, uni anglash va mazmunini idrok etish ham muhim ekanini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, Hakim Termiziyning ayrim rivoyatlari keyingi muhaddislar tomonidan tanqid qilingani ham ma’lum. Xususan, “Navodir al-usul”dagi ayrim hadislarning sanadi va roviylari borasida bahslar mavjud. Muhammad Taqiy Usmoniy mazkur asarni hadis to‘plamlarining to‘rtinchi tabaqasiga kiritib, unda zaif hadislar ham uchrashini qayd etgan.
Shuning uchun alloma merosini o‘rganishda uning hadislarni talqin qilish uslubi bilan ayrim rivoyatlarning hadisshunoslik nuqtayi nazaridan bahsli jihatlarini alohida ko‘rib chiqish muhimdir.
“Manhiyot” — hadisning amaliy ahamiyati
Hakim Termiziyning hadis ilmidagi yondashuvi “Manhiyot” asarida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Asarda 170 dan ortiq qaytaruv mazmunidagi hadis jamlangan.
Muallif har bir masalani faqat hadis bilan cheklamaydi. Uning mazmunini ochish uchun Qur’on oyatlari, boshqa hadislar, sahobiylar, tobeiylar va ulamolar fikrlaridan foydalanadi. Zarur o‘rinlarda o‘z qarashlarini ham bayon qiladi. Keyin esa hadisning mazmuni sharhlanib, undan tegishli xulosalar chiqariladi.
Asarda savdo-sotiq, qarz, oltin va kumush bilan bog‘liq muomalalar, suvdan foydalanish kabi turli masalalarga murojaat qilinadi. Bu esa Hakim Termiziyning hadisni insonning kundalik hayotidan ajratmaganini ko‘rsatadi.
Uning yondashuvida hadis insonning e’tiqodi va ibodatigina emas, balki axloqi, muomalasi va jamiyatdagi munosabatlari bilan ham bog‘liq holda namoyon bo‘ladi.
Hakim Termiziy merosi — Markaz ekspozitsiyasida
Asrlar davomida ilmiy qiymatini saqlab kelayotgan Hakim Termiziy merosi bugun O‘zbekistonda ham keng o‘rganilmoqda va targ‘ib etilmoqda.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Birinchi Renessans davri ekspozitsiyasida yurtimiz zaminida yetishib chiqqan buyuk allomalarning ilmiy merosi keng yoritilgan. Ana shu ekspozitsiyadan Hakim Termiziyning ilmiy merosi ham munosib o‘rin olgan.
Ekspozitsiyada Birinchi Renessans davrida Movarounnahrda ilm-fan, ma’rifat va tafakkur yuksalishida muhim o‘rin tutgan allomalar faoliyati haqida ma’lumotlar taqdim etilgan. Hakim Termiziy merosining ham ushbu makonda namoyon etilishi allomaning hadis ilmi va ma’naviy tafakkur tarixidagi o‘ziga xos o‘rnini keng jamoatchilikka yetkazishga xizmat qiladi.
Ayniqsa, Hakim Termiziyning asarlarida ilm bilan ma’naviyat, hadis bilan fiqh, rivoyat bilan talqin o‘rtasidagi uyg‘unlikka e’tibor qaratilgani uning merosini Birinchi Renessans davri ilmiy muhitining muhim tarkibiy qismi sifatida ko‘rish imkonini beradi.
Shu jihatdan Markaz ekspozitsiyasida alloma merosining o‘rin olishi faqat tarixiy ma’lumotni namoyish etish emas, balki ajdodlarimiz yaratgan ilmiy va ma’naviy boylikni bugungi avlodga yetkazishning zamonaviy ko‘rinishidir.
Merosdan ma’rifat sari
Hakim Termiziyning ilmiy merosi Movarounnahrda hadis ilmi bilan bir qatorda fiqh, axloq va tasavvuf tafakkuri ham yuksak darajada rivojlanganini ko‘rsatadi. Allomaning asarlarida hadisni rivoyat qilish va uni anglash, uning mazmunini sharhlash va hayotga tatbiq etish bir-biri bilan uzviy bog‘langan.
Uning “Navodir al-usul” va “Manhiyot” kabi asarlari orqali hadislarning inson ma’naviy hayoti, axloqi va kundalik munosabatlaridagi ahamiyatini ko‘rish mumkin.
Eng muhimi, Hakim Termiziy merosi bizga ilmning faqat ma’lumot to‘plashdan iborat emasligini anglatadi. Ilmni anglash, undan to‘g‘ri xulosa chiqarish va uni inson kamolotiga xizmat qildirish ham uning muhim vazifalaridan biridir.
Bugun allomaning ilmiy merosi O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Birinchi Renessans davri ekspozitsiyasida namoyish etilayotgani esa ana shu boy ilmiy an’ananing davomiyligini ko‘rsatadi. Termiz zaminidan yetishib chiqqan Hakim Termiziyning asrlar oldingi ilmiy qarashlari bugun zamonaviy muzey va ilmiy-ma’rifiy makon orqali yana bir bor keng jamoatchilik e’tiboriga havola etilmoqda.
Shu ma’noda, Hakim Termiziyning merosi — nafaqat hadis ilmi tarixining muhim qismi, balki yurtimiz zaminida shakllangan yuksak ilmiy va ma’naviy tafakkurning yorqin namunalaridan biridir.
Muallif: Durdona Rasulova, iccu.uz
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
- «
- »