بسم الله الرحمن الرحيم

Muhtaram jamoat! Hayot taqozosi bilan insonlar doimo bir-birlari bilan turli xil moliyaviy muomala qilishga muhtojdirlar. Lekin bu aloqada maqsadni halol yo‘llar bilan amalga oshirish, harom yo‘llardan chetlanish va boshqalarning haq-huquqlariga tajovuz qilmaslik shartdir.

Islom dini doimo adolatli bo‘lishga va o‘zganing haqqini nohaqlik bilan yemaslikka buyuradi.

 يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا

Ya’ni, «Ey imon keltirganlar! Mol-mulklaringizni o‘rtada nohaq (yo‘llar) bilan yemangiz! O‘zaro rozilik asosidagi tijorat bo‘lsa, u bundan mustasno. Shuningdek, o‘zlaringizni (bir-biringizni nohaq) o‘ldirmangiz! Albatta, Alloh sizlarga rahm-shafqatlidir”. (Niso surasi, 29 oyat)

Birovning molini botil yo‘l bilan yeyishga ribo, qimor, poraxo‘rlik, aldamchilik, narxni sun’iy ravishda ko‘tarish, o‘g‘rilik, tovlamachilik va boshqalar kiradi.

Oyati karimada botil yo‘l bilan birovning molini yeyishdan «O‘zaro rozilik asosidagi tijorat bo‘lsa, u bundan mustasno», deb istisno qilinmokda. Chunki, tijorat — halol mehnat. Tojir mehnat qilib, molu pulini ishga solib, ishlab chiqaruvchi va xaridor orasida vositachi bo‘ladi. Bu vazifani bajarish uchun orada anchagina xizmatlarni ado etadi. Uning kelajakda foyda ko‘rish-ko‘rmasligi, foydaning oz yoki ko‘p bo‘lishi gumon bo‘ladi. U kasod bo‘lish, sinib, molsiz-pulsiz qolish ehtimollarini ham bo‘yniga olib, bu ishga qo‘l uradi.

Oyatning davomida «O‘zlaringizni (bir-biringizni nohaq) o‘ldirmangiz!» — demokda.

Sirtdan qaragan odam, bir-birining molini botil yo‘l bilan yeyish va o‘zini o‘zi o‘ldirish orasida nima aloqa bor, deyishi mumkin. Lekin chuqurroq o‘ylab ko‘rilsa, hayotiy tajribaga nazar solinsa, haqiqatda bu ikki narsa o‘rtasida bevosita aloqa borligi ko‘riladi. Jumladan, mazkur botil yo‘l bilan mol yemoq ham katta ma’siyat sifatida halokatga sabab bo‘ladi. Bu ishni qilganlar o‘zini o‘zi o‘ldirgan bo‘ladi.

«Albatta, Alloh sizlarga rahm-shafqatlidir».

Agar u rahm qilib, to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatib bermaganida, noto‘g‘risidan qaytarmaganida, katta mashaqqatda qolgan bo‘lar edingiz.

وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا

Ya’ni, «Kimda-kim shu (qotillik)ni adovat va zulm yuzasidan qilsa, albatta, Biz uni do‘zaxda kuydiramiz. Bu (esa) Allohga osondir». (Niso surasi 30-oyat).

Demak, kim mazkur ishni tajovuzkorlik (ya’ni, haromligini bilib turib) va zulm ila (ya’ni, qilishdan tap tortmay) qilsa, oxiratda do‘zaxga kiritiladi. Ammo, bu bilan, banda noumid bo‘lmasligi lozim. Alloh taolo qudrati cheksiz, azobi katta bo‘lishi bilan birga, marhamati ham keng, rahm-shafqati cheksiz Zotdir. Agar bandalar o‘zlarini o‘nglasalar, ularning gunohlarini o‘tishi muqarrar.

Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalom o‘z hadislaridan birida «Mo‘minlarning molini nohaq o‘zlashtiradigan kishilar Qiyomat kunida do‘zaxga tushurlar», deb marhamat qilganlarini yaxshi bilamiz.

Naql qilinishicha, Abdulloh ibn Muborakdek buyuk olim o‘z ona yurti Marvda bo‘lgan paytlarida birovdan bir qalam oldilar. Oradan vaqt o‘tib Abdulloh ibn Muborak Marvdan Shomga bordilar. Shomga borgach boyagi qalam hayollariga kelib, darhol ortlariga qaytib, qalamni egasiga topshirgan ekanlar.

Muhtaram birodorlar! Mo‘min-musulmonlar o‘rtasida moliyaviy munosabatlar, iqtisodiy muomalotlar odobiga amal qilinmasa, adolat bilan ish tutilmasa, jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, zulmkorlik, haqsizlik va ixtilof-ziddiyatlar yuzaga keladi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam hadislarining birida:

" مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنَّا " (رواه الترمذى)

Ya’ni, «Kimki hiyonat qilsa bizlardan emas» – dedilar. Abu Hurayradan rivoyat qilingan boshqa bir hadisda shunday deganlar:

 عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ قَالَ: مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ

Ya’ni, Nabiy sollallohu alayhi vasallam Boyning (zimmasidagi qarz yoki  haqni) bermay yurishi zulmdir», dedilar».

Moddiy imkoni bor odam o‘z zimmasidagi moliyaviy burchni ado etmay yurishi zolimlikdir.

Ushbu tushuncha unutilgan jamiyatlarda boylar, imkoni bor odamlar birovning haqini bermay yurishi keng tarqalgan.  

وَلِلنَّسَائِيِّ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ رَجُلاً قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللهِ ثُمَّ أُحْيِيَ ثُمَّ قُتِلَ ثُمَّ أُحْيِيَ ثُمَّ قُتِلَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ مَا دَخَلَ الْجَنَّةَ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ دَيْنُهُ.

Ya’ni, Nasaiy qilgan rivoyatda: «Mening jonim qo‘lida bo‘lgan zot ila qasamki, agar bir kishi Allohning yo‘lida qatl qilinsa, so‘ng tiriltirilsa, yana qatl qilinsa va tiriltirilsa, so‘ng yana qatl qilinsa-yu, uning zimmasida qarzi bo‘lsa, qarzi ado etilmaguncha jannatga kirmas», deyilgan.

Agar inson Allohning yo‘lida bir emas, uch marta shahid bo‘lsa ham qarzini ado qilmagan bo‘lsa, jannatga kira olmaydi. Unday odamning jannatga kirishi olgan qarzining uzilishiga bog‘liq bo‘lib qoladi. Qarzi uzilsa, jannatga kiradi, bo‘lmasa yo‘q.

Muhtaram namozxonlar! Birovning molini yeyish deganda faqatgina shaxslararo deb  tushunilmasligi kerak.

Kundalik ehtiyojimiz uchun foydalanadiganimiz tabiiy gaz, elektr toki, suvni olib ko‘raylik. Odatda bu ne’matlar bizning xonadonimizga yetib kelgunicha qanchadan-qancha harajatlar qilinadi. Qolaversa, ularni doimiy bo‘lishini ta’minlan uchun ham millionlab mablag‘lar sarflanadi. Sarf qilingan mablag‘lar o‘z joyiga qo‘yilmasa, butun xalq mazkur ne’matlardan foydalanishi to‘xtaydi. Buning uchun esa ikki tomonlama shartnomalar tuziladi. Ya’ni ta’minlovchi va iste’molchi o‘rtasida. Tuzilgan shartnoma shar’an bajarilishi shart.

Shundan kelib chiqib agar iste’molchi ishlatgan narsasini haqqini to‘lamasa, nafaqat ta’minlovchi tashkilotni balki, xalqning mulkini harom yo‘l bilan o‘zlashtirgan bo‘ladi. Shuning uchun ham har bir ishlatilayotgan narsalarga ularni hisoblagichlar o‘rnatilagan. Demak hisoblagichda ko‘rsatilgan raqamlarga qarab, ishlatilgan gaz, tok, suvlarning narxlari chiqarilar ekan, buning biror chaqasiga ham xiyonat qilmasdan to‘lash lozimdir. Aks holda kimlardir o‘zining mavqei, mansabi yoki yana qandaydir imtiyozlaridan foydalanib yoki muttahamlik qilib iste’mol qilingan gaz, suv, issiqlik va elektr quvvati haqqini o‘z vaqtida to‘lamasa, avvalo, xalqning rizqini qiyilishiga, barakani ko‘tarilishiga va hattoki ma’lum bir mintaqalarni gaz, tok, va suvsiz qolishiga sababchi bo‘ladi. Qolaversa, Allohning huzurida ham javob beradi.

Masalaning ikkinchi tarafi ham bor. Bunda iste’molchilar o‘zlari to‘lashi kerak bo‘lgan mablag‘larni to‘lig‘icha to‘laydi, lekin ta’minlovchilarning tashkilot a’zolaridan ba’zi birlari o‘zining vazifasini suiiste’mol qilib, to‘lanayotgan mablag‘larni ma’lum qismini kerakli joyga yetkazmasdan o‘zining hamyoniga uradi. Yoki bir mahalladagi ba’zi bir kimsalar uy-joylari keng va katta bo‘lganligi tufayli gaz va tok va suvlarni hisob-kitobsiz darajada ishlatadi va isrof qiladi. To‘lovga kelganda esa undan bosh tortishga harakat qiladi. 

Bu kabi nohaqliklardan uzoqda bo‘lib, davlat oldidagi zimmamizda turgan to‘lov va soliqlarni o‘z vaqtida ado etishga harakat qilaylik.

Alloh taolo ijtimoiy va iqtisodiy hayotimizning barcha sohalarida halollik va poklikka rioya qilib yashamog‘imizga muvaffaq aylasin. Omiyn!