Sayt test holatida ishlamoqda!
29 Avgust, 2026   |   16 Rabi`ul avval, 1448

Toshkent shahri
Tong
04:22
Quyosh
05:46
Peshin
12:24
Asr
17:05
Shom
19:05
Xufton
20:25
Bismillah
29 Avgust, 2026, 16 Rabi`ul avval, 1448

Sahobalarni qanday taniymiz?

04.05.2017   18784   5 min.
Sahobalarni qanday taniymiz?

“Sahoba” so‘zi lug‘atda do‘st, hamroh, yo‘ldosh kabi ma’nolarni bildiradi.  Bu so‘zning istilohiy ma’nosida ko‘plab tariflar berilgan. Ularning orasida hadis ulamolari bergan ta’rif eng mukammalidir. Hadis ulamolari Ibn Saloh, Ibn Kasir, Ibn Hajar va imom Suyutiylar “sahoba” so‘ziga quyidagicha ta’rif berishgan: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga payg‘ambarlik kelganidan to vafot etgunlaricha U zotga imon keltirgan holda yo‘liqib shu holda vafot etgan kishiga “sahoba” deyiladi.

Bu qisqaligiga qaramasdan juda ko‘plab ma’nolarni o‘z ichiga oladi. Jumladan: Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning suhbatida doimiy yurganlarning sahobaligiga shubha yo‘q. Ammo atroflarida u zotni ko‘rgan-u, ovozlarini eshitmagan yoki ko‘zi ojizligi sabab ko‘rolmay qolgan yoxud u zotdan biror bir hadis rivoyat qilmagan kishilar bor edi. O‘sha zamonda hali balog‘at yoshiga yetmagan yoshlar, hayotida bir lahzagina ko‘rishish baxtiga ega bo‘lganlar bor edi. Bu ta’rifdagi “U zotga imon keltirgan holida yo‘liqib”, degan jumla umumiy bo‘lib, yuqoridagilarning barchasini ham qamrab oladi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan ko‘rishib, gaplashib yurgan, o‘tmishdagi payg‘ambarlarga imon keltirgan, ammo u zotga imon keltirmagan yoki vafot qilganlaridan so‘ng imon keltirganlar yoxud tili bilan imon keltirib, qalbida tasdiqlamagan munofiqlar[1] “U zotga imon keltirgan holida yo‘liqib”, degan jumladagi sahobalar qatoriga qo‘shilmaydi. 

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga imon keltirib, adashib murtad bo‘lgan, so‘ng yana imonga kelgan kishilar bo‘lgan edi. Ular ham “U zotga imon keltirgan holda vafot etgan”ligi uchun sahoba deyiladi. Bundagi asosiy shart Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hayotliklarida imonga kelgan bo‘lishidir.

Oxirgi zamon payg‘ambariga ishonib, kutib yashagan, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga payg‘ambarlik kelishidan avval ko‘rib vafot etganlar, u zotni vafot qilganlaridan so‘ng ko‘rganlar ham “payg‘ambarlik kelganidan toki vafot etgunlaricha” degan qayd bilan  sahoba deyilmaydi.

Ko‘rinib turibdiki, o‘sha zamonda yashagan kishilarning sahobaligini aniqlash masalasi juda ham mushkul ish sanaladi. Shuning uchun ham ulamolar sahobalikni aniqlashning muayyan yo‘llarini belgilaganlar.

  1. Sahobaligida shak-shubha qolmagan darajada tanilib ketish. Masalan, hazrati Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali roziyallohu anhu kabilarning sahobaligiga hech kim shubha qilmaydi.
  2. Yuqoridagidek shuhrat topmagan bo‘lsa-da, lekin islom olamida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning izdoshi ekani haqida keng miqyosda xabarlar tarqashidir. Bunga yetmish ming kishi hisobsiz jannatga kirishi haqidagi xabarda nomi zikr qilingan Ukkosha ibn Mihsan misol qilingan.
  3. Sahobaligi ma’lum bo‘lganlar biror kishi haqida gapirganida “U sahobalardan edi” deb guvohlik berishi.
  4. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning zamonida yashagan odam “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan eshitganman” yoki “u zotning falon ishni qilganlarini ko‘rganman” qabilidagi so‘zlar bilan hadis rivoyat qilishi. Bu hadis matn va sanad jihatidan qabo‘l darajasida bo‘lsa, shu hadis roviysi ham sahoba bo‘ladi.
  5. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning zamonida yashagan odam: “Men sahobaman” yoki “Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan falon ishda birga edim” deb, o‘zining sahobaligiga o‘zi guvohlik berishi. Bunda ham mazkur hadis va uning roviysi muhaddislar tarafidan ziyraklik bilan o‘rganib chiqiladi, sahobaligini inkor qiladigan ma’lumot topilmasa, sahobalar qatorida sanaladi.
  6. Adolatli tobe’in biror hadis sanadida o‘zi bilan Rasululloh sollallohu alayhi vasallam oralarida bir kishini keltirib, “Shu odam sahoba edi” deb guvohlik bersa, uning guvohligi qabul qilinadi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalari ana shu taxlit taniladi. Bundan tashqari, islom olamining zabardast ulamolari va tarixchilari sahobalar hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan maxsus kitoblar yozgan. Masalan, Abu Nuaymning “Ma’rifat us-sahoba”, Ibn Hajar Asqaloniyning “Isoba fiy tamyiz sahoba”, Ibn Abdulbarrning “Istiob fiy ma’rifat il-as'hob”, Ibn Asiyrning “Usud ul-g‘oba fiy ma’rifat is-sahoba”, Imom Zahabiyning “Tajriyd asmo is-sahoba” kabi mashhur asarlar mavjudki, bugungi kunda ana shu kitoblarda nomlari keltirilgan shaxslar ham sahobiy deb tan olingan. 

Abdulboqiy TURSUNOV,  

“Hidoya” o‘rta maxsus islom bilim yurti o‘qituvchisi 

 

 

[1] . Ularning munofiqligi Rasululloh s.a.v.ning so‘zlari yoki sahobalardan ishonchli sanadlar ila kelgan mutavotir rivoyatga qarab aniqlanadi. Birovni munofiqlikda ayblashga sahobalar o‘zlaricha botinishmagan.

Siyrat va islom tarixi
Boshqa maqolalar
Maqolalar

“Qadr-qimmatimiz ulug‘lanayotgan yurt”

28.08.2026   7714   10 min.
“Qadr-qimmatimiz ulug‘lanayotgan yurt”

“Yangi O‘zbekiston” gazetasining shu yil 27 avgust kungi 175-sonida O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy, “Oliy Darajali Imom Buxoriy” ordeni sohibi Shayx Nuriddin XOLIQNAZAR hazratlarining “Qadr-qimmatimiz ulug‘lanayotgan yurt” nomli maqolasi chop etildi.
Ezgulik, bag‘rikenglik markaziga aylanayotgan mamlakatimizda diniy-ma’rifiy sohada erishilayotgan tarixiy yutuqlar e’tirofiga bag‘ishlangan qiyosiy-tahliliy maqolaning to‘liq matni bilan quyida tanishishingiz mumkin:

Bismillahir Rohmanir Rohiym.

Butun xalqimiz tomonidan katta shodiyona qilinayotgan, o‘z taqdirini shu aziz Vatan taqdiri bilan bog‘lagan qirq millionga yaqin yurtdoshimiz qalbini cheksiz faxr-iftixor tuyg‘ulariga to‘ldirayotgan mustaqillik bayrami – istiqlolimizning 35 yillik ayyomi bilan barchani chin qalbimdan muborakbod etaman.

Alloh taologa behisob shukrki, mamlakatimizda so‘nggi yillardagi jadal va keng ko‘lamli islohotlar qatorida e’tiqod erkinligini ta’minlash hamda mo‘min-musulmonlar emin-erkin toat-ibodat qilishi uchun yaratilayotgan sharoitlar yangi bosqichga ko‘tarildi.

Bunyodkorlik va ma’naviy tiklanish solnomasi

So‘nggi o‘n yillik solnomasiga qaraydigan bo‘lsak, yurtimizning har bir hududida ulkan bunyodkorlik ishlariga guvoh bo‘lamiz. Ularning eng mahobatlilari, shubhasiz, poytaxtimizdagi Islom sivilizatsiyasi markazi va Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasidir.

Bundan 9 yil oldin Islom sivilizatsiyasi markazini barpo etish haqida maxsus qaror qabul qilinib, amaliy ishlar boshlangan edi. Nihoyat joriy yilda qadimdan Toshkentning ma’naviy markazi bo‘lib kelgan Hazrati Imom majmuasi yonida milliy ruh va zamonaviy sharoitlarga ega muhtasham inshoot barpo etildi. Markazning asosiy zali, ta’bir joiz bo‘lsa, qalbi, hech shubhasiz, muqaddas Qur’on zalidir. Bu yerda dunyodagi eng qadimiy Hazrati Usmon Mus'hafi yuksak maqomiga yarasha munosib o‘rin topdi.

Bu maskanda O‘zbekiston musulmonlari idorasi ham yangi qarorgohiga ega bo‘ldi. Prezidentimizning oq fotihasi bilan biz ham shu yerda faoliyatimizni davom ettiryapmiz.

Imom Buxoriy majmuasi qurilishi 2019 yilda boshlangan edi. Qariyb 45 gektar maydonni qamrab olgan hududda ulkan maqbara, 10 ming kishilik masjid, innovatsion muzey, kutubxona, mehmonxonalar va boshqa zarur infratuzilma inshootlari barpo etildi.

Shu muazzam majmua foydalanishga topshirilayotganida xayolimga bir fikr keldi. Bilasiz, Imom Buxoriy bobomiz ilm talab qilish yo‘lida qancha mashaqqatlar chekib dunyo kezdilar. Buyuk muhaddis bo‘lib Vatanimizga qaytib keldilar. Lekin unga hozirgidek e’tibor, ehtirom, ­e’zoz ko‘rsatilmagandi. Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy merosini yuksak darajada qadrlash va targ‘ib etishga yangi bosqichda keng imkoniyatlar yaratildi. Hozir butun islom olami, barcha musulmonlar shu majmuaga talpinmoqda.

Shuningdek, Farg‘onadagi Burhoniddin Marg‘inoniy yangi majmuasi, Namangandagi Sulton Uvays Qaraniy ziyoratgohi, Andijon bosh masjidi, Surxondaryodagi termiziylar maqbaralari, Qashqadaryodagi Abu Muin Nasafiy ziyoratgohi, Buxorodagi Mir Arab oliy madrasasi, Nukusdagi Imom Eshon Muhammad, Urganchdagi Oxun bobo masjidlari, Toshkentdagi Suzuk ota, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf masjid-majmualari, Toshkent viloyatidagi Zangiota ziyoratgohini ham sanab o‘tish mumkin.

Yurtimizning shaharu qishloqlarida, eng chekka hududlarida 130 taga yaqin yangi masjid ochildi. 500 dan ziyod jome butunlay qaytadan bunyod etildi. 3 ta oliy va 1 ta o‘rta maxsus madrasa tashkil etildi. Jumladan, 500 yillik tarixga ega Mir Arab oliy madrasasining tarixiy maqomi tiklandi va uni dunyoga mashhur al-Azhar majmuasi darajasiga yetkazish ishlari davom etmoqda.

Samarqandda Hadis ilmi maktabi, Surxondaryoda Imom Termiziy ­nomidagi islom instituti, shuningdek, Imom Termiziy nomidagi o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi faoliyat boshladi. Toshkent islom institutida magistratura tashkil qilinib, bu yil ilk bitiruvchilar sohaning nufuzli idoralarida mehnat faoliyatiga kirishdi.

Qur’oni karim va tajvid o‘quv kurslari soni 30 dan oshdi. Mashg‘ulotlarni 100 mingdan ziyod tinglovchi yakunlab, Allohning kalomini o‘qish baxtiga erishdi. Bundan tashqari, internet orqali onlayn qiroat saboqlari yo‘lga qo‘yildi.

Diniy idoramiz huzurida Markaziy Osiyoda yagona bo‘lgan Fatvo markazi tashkil etildi. Bu yerda diniy ulamolarimiz har yili yurtdoshlarimizning 300 mingdan ortiq savoliga javob berib kelmoqda. E’tiborlisi, ishlash yo o‘qish maqsadida chet davlatda bo‘lib turgan vatandoshlarimizning savollariga mobil ilova va ijtimoiy tarmoqlar orqali ham javob berish imkoniyati yaratilgan.

Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy va Bahouddin Naqshband nomidagi 4 ta xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ta’sis etilib, nodir ilmiy-ma’rifiy asarlar tadqiq qilinmoqda.

Ziyorat va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash

Haj va umra safarlariga keng yo‘l berildi. Haj kvotasi 3 baravar, ya’ni 5 mingdan 15 mingga ko‘paygan bo‘lsa, umraga qo‘yilgan kvota cheklovlari olib tashlandi. Natijada har yili 1 millionga yaqin hamyurtimiz Allohning baytini ziyorat qilishga muvaffaq bo‘lmoqda.

Bu yildan boshlab Prezident hojilari dasturi joriy etilib, el-yurtimizga sidqidildan xizmat qilgan 100 nafar yurtdoshimiz haj safariga imtiyozli borib keldi.

Ramazon oyi, ikki hayit bayrami haqiqiy ma’noda katta ayyomga aylandi. Bu muborak sanalarni Prezident qarori bilan keng nishonlash dunyo mamlakatlari tajribasida yo‘q. Ayniqsa, joriy yilgi ayyomlarda davlatimiz rahbari tashabbusi bilan amalga oshirilgan ulkan voqeliklarni alohida ta’kidlash kerak: Ramazon oyida 1 trillion 100 million so‘m, Qurbon hayitida 700 milliard so‘m mablag‘ xayriya ishlariga yo‘naltirildi.

Diniy soha xodimlariga bugungidek ­e’tibor, ijtimoiy, moddiy qo‘llab-quvvatlash ilgari kuzatilmagan edi. Ayniqsa, 15 ulamoning Imom Buxoriy ordeni bilan mukofotlanishi tarixiy voqea bo‘ldi.

Imom-xatiblarimiz xorijiy tajriba almashish va malaka oshirish uchun chet davlatlarga bormoqda. Xususan, AQSH, Rossiya, Buyuk Britaniya, Yevropa mamlakatlari, Saudiya Arabistoni, Misr, BAA, Turkiya, Janubiy Koreya singari davlatlarda malaka oshirish kurslari, Qur’oni karim xatmlari, diniy-ma’rifiy suhbatlarda ishtirok etmoqda. Albatta, bunday yuksak ehtirom va keng imkoniyatlar qalblarimizda cheksiz shukronalik tuyg‘usini uyg‘otadi. Zero, Alloh taolo Qur’oni karimda shukr qiluvchilarga ne’matlarini yanada ziyoda etishni va’da qilib, bunday marhamat qiladi:

“Va Robbingiz sizga: “Qasamki, agar shukr qilsangiz, albatta, sizga ziyoda qilurman. Agar kufr keltirsangiz, albatta, azobim shiddatlidir”, deb bildirganini eslang” (Ibrohim surasi, 7-oyat).

Ushbu ilohiy va’daga muvofiq, tinch va farovon kunlarimizning qadriga yetish, yurtimizda amalga oshirilayotgan xayrli va ezgu ishlarga shukronalik keltirish ne’matlarning bardavom va yanada ziyoda bo‘lishiga sababdir. Zotan, shukr faqat tilda emas, balki mehr-oqibat, saxovat va ezgu amallarda namoyon bo‘lishi bilan o‘z ma’nosini topadi.

Buyuk saodatning ifodasi

Mamlakatimizdagi ochiqlik siyosati natijasida O‘zbekiston musulmonlari idorasining islom olami bilan aloqalari rivojlanmoqda. Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik mustahkamlandi. Turkiy davlatlar muftiylari kengashi, Abu Dabi tinchlik forumi, Xalqaro musulmon ulamolari kengashi, Musulmon donishmandlar kengashi, Islomiy fiqh akademiyasi, Islom olami uyushmasi, Podshoh Salmon nomidagi Hadisi sharif akademiyasi va Xalqaro islom fiqhi akademiyasi kabi nufuzli tashkilotlar shular jumlasidan.

Yaqinda mamlakatimizda I xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi o‘tkazildi. U butun dunyo e’tiborini yana bir bor O‘zbekistonga qaratdi. Forum doirasida ko‘plab nufuzli olimlar, ulamolar yurtimizga tashrif buyurib, amalga oshirilayotgan ijobiy o‘zgarishlarning shohidi bo‘ldi.

Yurtimizdan yetishib chiqqan buyuk mutafakkir allomalarning hayoti va ilmiy merosini o‘rganish yuzasidan 600 dan ortiq kitob, monografiya, risola, roman nashr qilindi.

Umuman olganda, inson qadrini ulug‘lashga qaratilgan xalqparvar siyosat aholining turmush sifatini yanada oshirish, ilgari adashgan yo‘lidan qaytib, sog‘lom hayot kechirish yo‘lini tanlagan shaxslarni afv etish kabi savobli ishlarda namoyon bo‘layotir.

Bularning bari Alloh taoloning inoyati bilan erishilgan istiqlol sharofatidandir. Tiklangan ma’naviy qadriyatlar, keng ochilgan e’tiqod imkoniyatlari yangi O‘zbekistonda inson qadri naqadar yuksak darajaga ko‘tarilganining yorqin misolidir. Bu ishlar ma’rifat, bag‘rikenglik va ezgulik tamoyillari atrofida birlashgan xalqimizning kelajakka ishonchini yanada mustahkamlaydi.

Zero, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam o‘z ta’limotlarida inson uchun eng ulug‘ saodat tinchlik-osoyishtalik, tansihatlik va xotirjamlik ekanini alohida ta’kidlaganlar:

“Sizlardan kim ahli-oilasi tinch, tani sog‘ va bir kunlik yeguligi bor holda tong ottirsa, go‘yoki unga butun dunyo to‘laligicha berilibdi” (Imom Termiziy rivoyati).

Bugun yurtimizda hukm surayotgan tinchlik va emin-erkinlik mana shunday ulug‘ saodatning amaliy ifodasidir.

Alloh taolo jonajon Vatanimiz istiqlolini abadiy, tinchligimizni barqaror aylasin! Yurtimiz rivoji va xalqimiz farovonligi yo‘lida sidqidildan xizmat qilayotgan Prezidentimiz va barcha mutasaddilarga kuch-g‘ayrat, mustahkam sog‘liq va ulkan zafarlar yor bo‘lsin. El-yurtimiz ahil-inoqligi, xonadonlarimizning qut-barakasi hech qachon arimasin!

Shayx Nuriddin XOLIQNAZAR,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy, “Oliy Darajali Imom Buxoriy” ordeni sohibi

Maqolalar