Sayt test holatida ishlamoqda!
29 Avgust, 2026   |   16 Rabi`ul avval, 1448

Toshkent shahri
Tong
04:22
Quyosh
05:46
Peshin
12:24
Asr
17:05
Shom
19:05
Xufton
20:25
Bismillah
29 Avgust, 2026, 16 Rabi`ul avval, 1448

Sahobalarni qanday taniymiz?

04.05.2017   18802   5 min.
Sahobalarni qanday taniymiz?

“Sahoba” so‘zi lug‘atda do‘st, hamroh, yo‘ldosh kabi ma’nolarni bildiradi.  Bu so‘zning istilohiy ma’nosida ko‘plab tariflar berilgan. Ularning orasida hadis ulamolari bergan ta’rif eng mukammalidir. Hadis ulamolari Ibn Saloh, Ibn Kasir, Ibn Hajar va imom Suyutiylar “sahoba” so‘ziga quyidagicha ta’rif berishgan: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga payg‘ambarlik kelganidan to vafot etgunlaricha U zotga imon keltirgan holda yo‘liqib shu holda vafot etgan kishiga “sahoba” deyiladi.

Bu qisqaligiga qaramasdan juda ko‘plab ma’nolarni o‘z ichiga oladi. Jumladan: Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning suhbatida doimiy yurganlarning sahobaligiga shubha yo‘q. Ammo atroflarida u zotni ko‘rgan-u, ovozlarini eshitmagan yoki ko‘zi ojizligi sabab ko‘rolmay qolgan yoxud u zotdan biror bir hadis rivoyat qilmagan kishilar bor edi. O‘sha zamonda hali balog‘at yoshiga yetmagan yoshlar, hayotida bir lahzagina ko‘rishish baxtiga ega bo‘lganlar bor edi. Bu ta’rifdagi “U zotga imon keltirgan holida yo‘liqib”, degan jumla umumiy bo‘lib, yuqoridagilarning barchasini ham qamrab oladi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan ko‘rishib, gaplashib yurgan, o‘tmishdagi payg‘ambarlarga imon keltirgan, ammo u zotga imon keltirmagan yoki vafot qilganlaridan so‘ng imon keltirganlar yoxud tili bilan imon keltirib, qalbida tasdiqlamagan munofiqlar[1] “U zotga imon keltirgan holida yo‘liqib”, degan jumladagi sahobalar qatoriga qo‘shilmaydi. 

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga imon keltirib, adashib murtad bo‘lgan, so‘ng yana imonga kelgan kishilar bo‘lgan edi. Ular ham “U zotga imon keltirgan holda vafot etgan”ligi uchun sahoba deyiladi. Bundagi asosiy shart Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hayotliklarida imonga kelgan bo‘lishidir.

Oxirgi zamon payg‘ambariga ishonib, kutib yashagan, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga payg‘ambarlik kelishidan avval ko‘rib vafot etganlar, u zotni vafot qilganlaridan so‘ng ko‘rganlar ham “payg‘ambarlik kelganidan toki vafot etgunlaricha” degan qayd bilan  sahoba deyilmaydi.

Ko‘rinib turibdiki, o‘sha zamonda yashagan kishilarning sahobaligini aniqlash masalasi juda ham mushkul ish sanaladi. Shuning uchun ham ulamolar sahobalikni aniqlashning muayyan yo‘llarini belgilaganlar.

  1. Sahobaligida shak-shubha qolmagan darajada tanilib ketish. Masalan, hazrati Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali roziyallohu anhu kabilarning sahobaligiga hech kim shubha qilmaydi.
  2. Yuqoridagidek shuhrat topmagan bo‘lsa-da, lekin islom olamida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning izdoshi ekani haqida keng miqyosda xabarlar tarqashidir. Bunga yetmish ming kishi hisobsiz jannatga kirishi haqidagi xabarda nomi zikr qilingan Ukkosha ibn Mihsan misol qilingan.
  3. Sahobaligi ma’lum bo‘lganlar biror kishi haqida gapirganida “U sahobalardan edi” deb guvohlik berishi.
  4. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning zamonida yashagan odam “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan eshitganman” yoki “u zotning falon ishni qilganlarini ko‘rganman” qabilidagi so‘zlar bilan hadis rivoyat qilishi. Bu hadis matn va sanad jihatidan qabo‘l darajasida bo‘lsa, shu hadis roviysi ham sahoba bo‘ladi.
  5. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning zamonida yashagan odam: “Men sahobaman” yoki “Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan falon ishda birga edim” deb, o‘zining sahobaligiga o‘zi guvohlik berishi. Bunda ham mazkur hadis va uning roviysi muhaddislar tarafidan ziyraklik bilan o‘rganib chiqiladi, sahobaligini inkor qiladigan ma’lumot topilmasa, sahobalar qatorida sanaladi.
  6. Adolatli tobe’in biror hadis sanadida o‘zi bilan Rasululloh sollallohu alayhi vasallam oralarida bir kishini keltirib, “Shu odam sahoba edi” deb guvohlik bersa, uning guvohligi qabul qilinadi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalari ana shu taxlit taniladi. Bundan tashqari, islom olamining zabardast ulamolari va tarixchilari sahobalar hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan maxsus kitoblar yozgan. Masalan, Abu Nuaymning “Ma’rifat us-sahoba”, Ibn Hajar Asqaloniyning “Isoba fiy tamyiz sahoba”, Ibn Abdulbarrning “Istiob fiy ma’rifat il-as'hob”, Ibn Asiyrning “Usud ul-g‘oba fiy ma’rifat is-sahoba”, Imom Zahabiyning “Tajriyd asmo is-sahoba” kabi mashhur asarlar mavjudki, bugungi kunda ana shu kitoblarda nomlari keltirilgan shaxslar ham sahobiy deb tan olingan. 

Abdulboqiy TURSUNOV,  

“Hidoya” o‘rta maxsus islom bilim yurti o‘qituvchisi 

 

 

[1] . Ularning munofiqligi Rasululloh s.a.v.ning so‘zlari yoki sahobalardan ishonchli sanadlar ila kelgan mutavotir rivoyatga qarab aniqlanadi. Birovni munofiqlikda ayblashga sahobalar o‘zlaricha botinishmagan.

Siyrat va islom tarixi
Boshqa maqolalar
Yangiliklar

Fidoyi ajdodlarimiz jasorati – hamisha ibrat namunasi

28.08.2026   16705   6 min.
Fidoyi ajdodlarimiz jasorati – hamisha ibrat namunasi

Mustaqillik bayrami arafasida Vatan ozodligi yo‘lida kurashgan qahramon ajdodlarimizni minnatdorlik bilan yod etamiz, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.

Davlatimiz rahbari matbuot xizmati ma’lumotiga ko‘ra, ularning jasorati bugungi erkin hayotimiz va milliy istiqlolimizning qadrini yanada teran anglatadi.

28 avgust kuni Shahidlar xotirasi xiyoboniga davlat va jamoat tashkilotlari vakillari, ulamolar, nuroniylar va ziyolilar yig‘ildi.

Qatag‘on qurbonlarini yod etish marosimida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi.

Vatan fidoyilari haqiga Qur’on tilovat qilinib, duo o‘qildi. Elga osh tortildi.

Xiyobondagi ramziy qabr yonida ham Qur’on tilovat qilindi. Shu yerda davlatimiz rahbarining ulamolar va ziyolilar bilan tarixiy xotirani asrash, qatag‘on qurbonlari nomini tiklash hamda yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash masalalari yuzasidan muloqoti bo‘ldi.

– Shu kunlarda el-yurtimiz bilan birgalikda mustaqilligimizning 35 yilligini katta xursandchilik bilan kutib olyapmiz, – dedi Shavkat Mirziyoyev. – O‘ttiz besh yildan buyon hech kimga qaram bo‘lmasdan, mana shunday tinch va tiniq osmon ostida erkin va farovon yashayapmiz. Bu – katta baxt, bebaho boylik. Shunday ulug‘ kunlarda istiqlol va ozodlik yo‘lida halok bo‘lgan qahramon ajdodlarimizni eslash, ularning xotirasiga hurmat bajo keltirish – muqaddas burchimiz.

Davlatimiz rahbari fidoyi ajdodlarimizning qahramonligi hech qachon unutilmasligi, ularning jasorati xalqimiz uchun hamisha ma’naviy kuch manbai bo‘lib qolishini ta’kidladi.

– Barcha islohotlarimiz markazida turgan “Inson qadri uchun!” degan ezgu g‘oya jasur ota-bobolarimizning ruhlarini shod etish, orzu-niyatlarini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha ishlarimizni yanada kuchaytirishni talab etadi. Bu aziz insonlar xotirasi qancha e’zozlansa, bugungi tinch hayotimiz, milliy istiqlolimiz qadri shuncha oshadi, – dedi Prezident.

Keyingi yillarda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish va tarixiy adolatni tiklash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shahidlar xotirasi xiyobonidagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi to‘liq rekonstruksiya qilinib, ekspozitsiyasi boyitildi, zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlandi. Raqamli tizimlar va sun’iy intellekt yordamida ko‘rgazmalarning ta’sirchanligi oshirildi.

Qoraqalpog‘iston Respublikasi va barcha viloyatlarda tashkil etilgan qatag‘on qurbonlari muzeylari ham zamon talablari asosida jihozlandi. Ularning fondlari dunyoning turli nuqtalaridan keltirilgan noyob hujjatlar va fotosuratlar bilan boyitilmoqda.

2021-2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan qatag‘on qurboni bo‘lgan 1 ming 200 dan ziyod yurtdoshimiz oqlandi. Joriy yilda sobiq mustabid tuzum davrida nohaq ayblanib, turli muddatlarga qamalgan yoki o‘limga hukm etilgan yana 161 nafar vatandoshimizning nomi oqlandi.

So‘nggi besh yilda jadid bobolarimiz merosini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjumanlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Mustabid tuzumda nohaq qurbon bo‘lgan vatandoshlarimizning nomlari aniqlanib, ularning faoliyati, ilmiy va ijodiy merosi o‘rganilmoqda. Yuzlab, minglab fidoyi yurtdoshlarimiz haqidagi ma’lumotlar kitoblar, matbuot va ommaviy axborot vositalari orqali xalqimizga yetkazilmoqda.

Muloqotda o‘tgan asrning 80-yillarida ham minglab vatandoshlarimiz “paxta ishi”, “o‘zbek ishi” degan soxta ayblovlar bilan siyosiy qatag‘onga uchragani qayd etildi. 1983-1990 yillarda 40 ming nafar o‘zbekistonlik tergov qilinib, 5 ming nafari jinoiy javobgarlikka tortilgan. Bugun bu borada ham tarixiy adolat tiklanmoqda. Bunday ezgu ishlar izchil davom ettirilishi ta’kidlandi.

Davlatimiz rahbari dunyoda qurolli mojarolar va siyosiy qarama-qarshiliklar kuchayib, ular bizga yaqin mintaqalarga ham kirib kelayotgani tashvishli ekanini ta’kidladi. Bu yurtimizdagi tinchlikni qadrlash, yanada jips va hamjihat bo‘lib yashashni talab etadi.

– Bizning yo‘limiz – tinchlik, do‘stlik va hamkorlik yo‘li. O‘zbekiston ushbu yo‘ldan hech qachon ortga qaytmaydi, – dedi Prezident.

Bugun yurtdoshlarimiz dunyoning istalgan mamlakatiga emin-erkin borib kelmoqda, O‘zbekiston barcha davlatlar bilan tenglik asosida hamkorlik qilmoqda. Bu mustamlakachilik zanjirlari va “paxta qulligi”dan butunlay ozod bo‘lganimizning amaliy ifodasidir.

Hayot va kelajakni bilim hamda ma’rifat asosida qurish, uzoq-yaqin mamlakatlar bilan do‘stona hamkorlik qilish Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim sharti ekani ta’kidlandi. Buyuk jadid bobolarimiz bejiz millatni uyg‘oqlikka, bilim va ma’rifatga chaqirmagan. Ularning kurash va ma’rifat maktabi bugun ham g‘oyat dolzarb ahamiyatga ega.

Shu bois, yoshlarning sifatli ta’lim olishi, vatanparvar insonlar bo‘lib voyaga yetishiga katta e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi o‘n yilda oliygohlar soni 77 tadan 205 taga yetkazildi, qabul kvotalari muntazam oshirib borildi. Jahondagi TOP-100 talikka kiradigan oliygohlarda 3 ming 500 dan ziyod farzandimiz ta’lim olmoqda. Maktab va maktabgacha ta’lim tizimlarida ham muhim o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda.

– Yoshlarni milliy g‘urur asosida tarbiyalashga alohida ahamiyat berishimiz kerak. Milliy g‘urur – insonning qalbini, yuragini, butun vujudini kuch-g‘ayratga to‘ldiradigan qudratli kuch. Milliy g‘ururi bor odam hech qachon yengilmaydi, – dedi Shavkat Mirziyoyev.

Poytaxtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi barpo etildi, Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasi butunlay qaytadan bunyod qilindi, Marg‘ilonda Burhoniddin Marg‘inoniy nomidagi markaz ishga tushirildi. Bular Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘li – tinchlik, do‘stlik va bunyodkorlik, bilim hamda ma’rifat yo‘li ekanini tasdiqlaydi.

So‘nggi o‘n yilda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlar tufayli 100 mingdan ziyod yurtdoshimiz hojilik maqomiga ega bo‘ldi. Davlatimiz rahbari diniy jamoatchilik jamiyatda mehr-oqibat muhitini mustahkamlash, yoshlarga to‘g‘ri tarbiya berish jarayonlarida yanada faol ishtirok etishiga ishonch bildirdi.

– Bugun mana shu tabarruk maskanda turib, tinch-osoyishta hayotimiz, erishayotgan yutuqlarimiz uchun Yaratganga behisob shukronalar aytamiz. Mana shunday ozod va farovon kunlarni orzu qilib, armon bilan o‘tgan qahramon ota-bobolarimiz, jasur momolarimizning ruhlari shod bo‘lsin! Yurtimiz tinchlik, taraqqiyot va farovonlik diyori sifatida yanada gullab-yashnasin! Alloh taoloning o‘zi Vatanimizni panohida asrasin! – dedi Prezident.

Ulamolar qatag‘on qurbonlari va Vatan ozodligi yo‘lida jon fido etgan ajdodlarimiz ruhiga duo qilib, yurtimizdagi tinchlik-xotirjamlik, fayzu baraka barqaror bo‘lishini tiladilar. 

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati

O'zbekiston yangiliklari