Abu Abdulloh Salmon al-Forsiy (? - 658) – sahoba; Rasululloh sallollohu alayhi vasallamning as'hoblaridan. Asli isfahonlik. Yoshligidan fitratida Haqqa intilish bo‘lgani tufayli haq dinni qidirib safarga chiqqan. Majusiy dinidagi otasidan qochgan. Dastlab nasroniy diniga kirgan, Payg‘ambar alayhissalomning xabarini eshitganidan so‘ng u zotning huzurlariga kelib islom dinini qabul qilgan. Iroq hokimi bo‘lgan kezlarda ham bo‘yra to‘qib sotib, o‘z mehnati evaziga tirikchilik o‘tkazgan; maoshini muhtojlarga sadaqa etgan. Rasuli Akram (sav)dan ko‘plab hadislar rivoyat qilgan.

Salmon FORSIY

Qo‘lga kiritgan hurligim tatimayotgan, shu qadar farahbaxsh tuyg‘udan sarmast bo‘la olmayotgan edim. Chunki hali men kabi minglarcha mazlumlar eng og‘ir sharoitlarda hayot kechirib, zolimlarning zulmi ostida ezilayotgan edi. Bu holni fir’avinlar zulmiga uchragan Musoning as'hobiga mengzash mumkin edi.  

Ey aziz! Ichimdagi bu zimiston dunyo qachon yorishadi? Insonlar faqat qora tanli bo‘lgani uchun, faqir holda tug‘ilgani uchun saroylarda qul sifatida sotilayotir? Men Salmon hech qachon bunday adolatsiz dunyoda o‘zimni ozod insondek his eta olmayman. Kelib chiqishim va tanimning rangi ularniki kabi bo‘lmasa ham har doim mazlumlarga o‘zimni yaqin his etaman. Zero, men o‘zimni aslzoda bilan yonma-yon kelganimda dushman,  yo‘qsil bilan duchma-duch kelganda bir do‘st kabi his etaman. Shu bois o‘zimni tanitganimda hurriyat otashi bir kuni badanimni kuydirishini so‘zlar, o‘zimni haqiqat istagan bir qul o‘laroq ta’rif etar edim. Bu hislarim meni yangi bir izlanishga yetakladi.  Negaki, bunchalar chirkin dunyoda yuz berayotgan nohaqliklarga aslo tomoshabin bo‘lib tura olmas edim.

Menga o‘xshagan qullar har kuni hisobsiz, savol-so‘roqsiz, sababsiz, ulkan ibodatxonalar, obidalarda, saroylar qurilishida og‘ir toshlari ostida ezilib, qonlar ichida jon bermoqda. Qorinni tuydirish ilinjida qirollarning, imperatorlarning xizmatiga kirmoq va ularga itoat etmoq qanday bo‘ladi-da, inonganim elchining, sig‘inganim tangrining mening taqdirimga baxsh etgani bir haqiqat qanday? Yo‘q! Bu ko‘rguliklarim va barcha birodarlarim torgan azoblar (Tangrilar) bizga baxsh etgan taqdir bo‘lishi mumkin emas. Bular to‘yish nimaligini bilmaydigan boylarning chegarasiz istaklarini ta’min etmoq uchun o‘ylab topgan uydirmalaridir. Hech bir tangri o‘zi yaratgan va taqdirini belgilagan bandasini bu qadar shafqatsiz hayot ichida sinamaydi. Yoki men ishongan tangri o‘z otashi bilan faqat boylarni aziz biladimi? Mabodo, olovi o‘chib qolsa, o‘ziga bir foyda keltira oladimi? Buni o‘zi ham bilmaydi! Axir men dunyoga hurligimni yo‘qotib, qullik kishanlari ostida, og‘ir toshlar yara-chaqa qilib yuborgan majruh bir tanani ko‘tarib yurmoq uchun kelmadim-ku!

Cho‘llardan oshdim, saroylardan qutuldim, qullik, horg‘inlik, aziyat, shuvillagan qamchilar zarbi, oyoqqa urilgan zanjirlar, vahshiyona baqirishlar, ko‘z yoshlari, berahmlik... bular mening ozodligimga daxl qila olmaydi. Erkinligim uzoq diyorlarda, otini o‘zim ham bilmaydigan bir makonda. Qayda bo‘lsam ham xuddi tug‘ilgan vaqtimdagi kabi hurligimni yana topaman. Ichimdagi ozodlik uchqunlari yolqinlanib, katta bir vulqon holiga kelmog‘i uchun bir otash istadim. Dovullari qaynagan bu ozodlik orzusi tanamda kundan kunga yolqinlanib borayotgan edi. Ko‘zlarimni ochganim zahoti uzun bir yo‘l ko‘rar edim. Vallohi, tog‘li, darali, bepoyon va uzundan uzun yo‘l. Bu yo‘lni ochmoqqa zo‘r ehtiyojim bor edi. Ammo dardlarimni, iztiroblarimni, xayollarimni baham ko‘radigan asomdan boshqa kimsam yo‘q edi.

Keldim va uni topdim go‘yoki. Bu diyorlar menga yetisha olmagan ozodligimni ko‘rsatgandek bo‘ldi. Bir donishmand tanishimdan (pop)  ilm, hikoya, kichik tadqiqotlar, tarixni, o‘qish-yozishni o‘rgandim. U: “Ozodlik qo‘ldan ketib, yana qul bo‘lib qolishing mumkin, biroq bilimni hech kim sendan tortib ola olmaydi”, derdi. U ikki tangriga sig‘inmas, “Yo pulga yo Allohga sig‘inasan”, degan Iso alayhissalomning izidan borar edi. Unga va Isoga inondim va itoat etdim. Har bir insonning tangrisi bo‘lgan buyuk Mavloga qullik idrokim ila bog‘landim. Bu bog‘lanish menga yo‘qotgan hurligimni qabul etmaganim ibodatxonalardan, aslzodalardan tortib olib bergan edi. Men kimsasiz bir musofir edim yoki bir qul, ammo uning dini bularning hech birini sabab qilib meni quyida ko‘rsatmadi.

Qo‘lga kiritgan hurligim tatimayotgan, shu qadar farahbaxsh tuyg‘udan sarmast bo‘la olmayotgan edim. Chunki hali men kabi minglarcha mazlumlar eng og‘ir sharoitlarda hayot kechirib, zolimlarning zulmi ostida ezilayotgan edi. Bu holni fir’avinlar zulmiga uchragan Musoning as'hobiga mengzash mumkin edi. Ammo mazlumlar haqqini himoya qilish uchun hech bir inson harakat qilmayotgan edi. Aksincha, men yangi mansub bo‘lgan din odamlari o‘z dinlariga oid bo‘lmaganlar (atrof o‘lkalar) bilan g‘avg‘oga kirishgan edi. Muttasil fath harakatlari va urushlar davom etardi. Insonlar yanada vahshiylashgan va Isoning nasihatlarini unutar holga kelgan edi.  

Har ishga qodir bo‘lgan tangrining bizlarga baxsh etgan taqdiri faqat achchiq azoblardan iborat bo‘lmoqda edi. Menga hurriyat yo‘lini ko‘rsatgan ruhoniy hayotdan ko‘z yumgan va kuchli iztirob ila meni yolg‘iz tashlab ketgan edi. Uning o‘limi ozodligimning nihoyasi bo‘ldi. Ojiz tanim yana qul o‘laroq xizmat qilishga mahkum etildi.

Ruhoniyning o‘limidan so‘ng bir musofirning emin-erkin yurishi  aslzodalarning ko‘ziga milliy qadriyatlarga va nasroniylikka zid harakat o‘laroq qabul etildi. Takror qul bo‘lishim, og‘ir toshlarni tashishim, qamchilar zarbini tortishim, aziyatlar ostida qolishim ayon bo‘lib qoldi. Ruhimdagi hurriyat otashidan ungan novdalarni zolimlar burda-burda qildi. Hamma narsadan umidimni uzdim. Cho‘l endi menga Erondan Kisroning qochganim kabi uzun ko‘rinmas, bu yerlarda bir vaqtlardagi umidlarimni ham ko‘rmas edim. 

Muhtasham saroylar, ibodatxonalar, havoga bo‘y cho‘zgan obidalar yana mening ustimdan, to‘kkan terlarim hisobidan yuksalayotgan edi. Ammo pop menga o‘rgatgan o‘qish va yozish menga birmuncha yengillik tug‘dirar edi. Pop menga: “Bu hududlarda arab bir payg‘ambar keladi, uning diniga kir va uning dining vorislaridan bo‘l”, degan edi. Ismi Mustafo emish.  U – Alloh tarafidan yer yuziga tushirilgan bir nur, haqiqatni bildiradigan, botilni taqiqlaydigan, odobsizlikka bo‘yin egmaslikni o‘rgatadigan yo‘lboshchidir. Kim bu payg‘ambar? Nima uchun pop menga o‘zi ishongan Isoni va Tangrini qo‘yib, boshqasi ko‘rsatgan bir dinga kirishimni istayotir?..

So‘radim, izladim va tingladim. U Makkadagi Hoshim o‘g‘illari qabilasiga mansub Muhammad ibn Abdulloh emish. U hali tug‘ilmasidanoq otasidan ayrilgan ekan va kichik yoshida onasining ham hasartida qolibdi. Shu kunlarda Madinaga ko‘chish uchun tayyorgarlik ko‘rayotgani haqida eshitdim. Har kim uning yolg‘ondan qochib haqiqatga, botildan qochib vahdatga, zulmga to‘siq bo‘lib adolatni ta’min etmoqqa jahd etgan bir inson ekanini so‘zlayotgan edi. Bu yerdagi qulligimdan qochib zudlik bilan Muhammadni topmoqni istar edim. Mo‘tabar elchining bu yo‘lida unga yo‘ldoshlik qilib zulm sari ketgan har bir yo‘lga g‘ov bo‘lmoqni orzu etdim.

Qochdim va Makkaga keldim. Bu yerda har kishi u haqida so‘zlardi; biri uning hech qo‘rqmasdan boylar va mulk sohiblarini Alloh yo‘lida tahdid etganini, yana biri uning oddiy bir cho‘pon bo‘lganini va och ko‘rinmaslik uchun qorniga tosh bog‘lab yurishini gapirar edi. Quloqlarimga ishonmadim. Axir Muso ham, Ibrohim ham cho‘ponlar orasidan tanlangan bir ogohlantiruvchi, vahdatni ko‘rsatuvchi elchi edi. Ka’bada doimiy yig‘ilishlarning bo‘lib o‘tayotgani, uning va’zlarining faqir va miskinlarni kuchli isyonning eshigiga keltirib qo‘yganini ko‘rsatar edi, Makkada uning yo‘llariga ming turli to‘siqlar qo‘yilgan bo‘lsa-da, bu yerda juda katta o‘zgarishlar bo‘lishi sezilib qolgan edi. Mushriklar uni yolg‘onchi, soxtakor, otalarining omonat qoldirib ketgan muqaddas dinning ashaddiy dushmani deb hisoblamoqda edi. U esa to‘xtamasdan va’z etar, insonlarga yillar davomida yo‘qotgan haqiqatlarini bayon etmoqda edi.

Kecha tanho edi. Zim-ziyo qorong‘ulikda faqat cho‘l hasharotlari chiqargan ovozdan boshqa hech narsa yo‘q edi. Ka’bada mushriklar yana to‘planib olib u Rasulni g‘iybat qilayotgan edi. Bahslashuv turli fikrlar bilan kuchayib borayotgan choqda U paydo bo‘ldi va men uni ilk da’fa ko‘rdim. Gaplarini boshlaganda yana bir marta quloqlarimga ishonmadim. “Insonlarni ezmoq uchun qo‘llanayotgan bu tangrilaringiz nega sizdan boshqa qullariga yordamini qizg‘anmoqda. Bu tangrilar nega gunohsiz bo‘lgan go‘daklarning o‘limlarini istamoqda. Muqaddas hisoblaganingiz oylarda yig‘ilgan mollarni tangringiz uchun xarjlaysizmi, yo‘qsa, o‘z manfaatlaringiz uchunmi? O‘zi bu butlar sizdan mulk istaydigan qadar ojizmi? O‘zingiz yo‘nib yasagan bu haykalchalardan nimalarni umid qilmoqdasiz? Molu mulk Alloh yo‘lida sarflangunga qadar insonning ichini yoqadigan bir qur olov bo‘lib turaveradi!” Ko‘zlarimga ishona olmayotgan edim. So‘zlariga hayrat etishnimi, xitobatini, go‘zalliginimi?.. nima qilishni bilmay angrayib qolgan edim. U qo‘rqmasdan yolg‘iz holida o‘zining joniga qasd qilish rejasini tuzayotgan zolimlar to‘dasiga kirib ularga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatayotgan edi.  

Payg‘ambar bu so‘zlarni aytganidan so‘ng mushriklar ustiga yuraverdi. Olomon uni ayovsizlarcha ura boshladi. U esa adl turib so‘zlarini hech e’tiroz bildira olmaydigan tarzda davom ettirar edi. Yugurib borib g‘avg‘oga qo‘shilib ketdim, Zulmga qarshi mening ilk mujodalam ana shu edi. Mushriklar mening o‘rtaga kirganimni ko‘rganidan so‘ng bizni Ka’badan surib chiqardi. Ushbu buyuk tanishuv o‘sha kecha boshlandi. Yillar davomida izlaganim haqiqat, erkinlik, hurriyat otashi ilk marta to‘g‘ri uzanga tushdi. Uning yuzi qonagan edi, go‘zalligining timsoli bo‘lgan ko‘zlarini yuzimga tikdi:

– Assalomu alaykum!

– Vaalaykum assalom, yo Rasululloh! 

Har ish shunday boshlandi va har ish shunday nihoyasiga yetdi. 

Robiya JO‘RAQULOVA tayyorladi.