Missionerlik haqida so‘z yuritar ekanmiz avvalo unga berilgan ta’riflar haqida gapirmasdan ilojimiz yo‘q. Quyida missionerlikka nisbatan berilgan bir necha ta’riflarni berib o‘tishga xarakat qilamiz:

Missionerlik - biror dinga e’tiqod qiluvchi xalqlar orasida boshqa bir dinni targ‘ib qilish. Buddizmda miloddan avvalgi 3-asrdan boshlab yoyilgan, Xristianlikda missionerlik 4-asrdan paydo bo‘lgan. XIII-XVI asrlarda xristian missionerligi Xindiston, Xitoy, Yaponiyaga kirib bordi. Katolik cherkovi missionerlik Ispaniya va Portugaliya mustamlaka imperiyalari tashkil topgach (XV-XVIasrlar), o‘z faoliyatini kuchaytirdi. Missionerlik Yangi yerlarni zabt etishda mustamlakachilarga yordam berdi. Katolik missionerlariga rahbarlik qilish uchun papa Grigoriy XV 1662 yilda Diniy targ‘ibot kongregatsiyasini ta’sis etdi. Missionerlik 19-asrning uchinchi choragida, imperialistik davlatlar dunyoni bo‘lib olish uchun kurash olib borgan davrda ayniqsa aktivlashdi. Xristian missionerlari Afrikada o‘z faoliyatlarini kuchaytirdilar. Missionerlik muassasalari yirik kapital va yerlarni tasarruflariga olib, o‘z mamlakatlari siyosatini o‘tkazishga katta yordam beradilar. Hozir xam missionerlar imperialistik doiralar manfaatini ko‘zlab ish olib bormokdalar.

Keng ma’noda missionerlik (lot. yuborish, topshirish) biror dinni o‘z yurtidagi yoki o‘zga yurtlardagi g‘ayridinlar o‘rtasida tarqatish sohasidagi cherkov tashkilotlarining faoliyati hisoblanadi. Missionerlik bosqinchilik urushlari davrida mustamlakachi imperiyalarni barpo etish va mustahkamlashda ideologik ekspansiya turlaridan bo‘lgan. Missionerlar oshkora yoki maxfiy ravishda Amerika, Osiyo, Afrika xalkdarini zabt etishda qatnashganlar. Iyezuitlar, fransiskchilar, benediktchilar, dominikochilar va bopshalarning Katolik jamoalari missionerlik bilan shug‘ullanganlar. 1622 yili tashkil topgan Diniy targ‘ibot kongregatsiyasi katolik missionerlariga rahbarlik qilgan. Missionerlar amalda ma’rifat tarqatish, tibbiy yordam ko‘rsatish ishlarini monopollashtirib olganlar. Ikkinchi jahon urushidan keyin missionerlik yangi mustamlakachilikni targ‘ib qila boshladi. Rim papasi Piy XII ning "Fideyi Donum" (1957), Ioann XXIIIning "Prinseps postorum"(1959), Pavel VI ning "Populorum progressio"(1967) ensikliklari missionerlikka bag‘ishlangan. II Vatikan soborida (1962-65) missionerlik masalalari muxokama qilinib, u haqida dekret tasdiqdangan. Missionerlar Osiyo, Afrika mamlakatlarida katolik cherkovining nufuzini mustaxkamlash maqsadida mahalliy ruhoniy kadrlar   tayyorlashga  e’tibor   bera   boshladilar.   1978   yildagi   konklavlarda

Afrikadan 12 kardinal, Osiyodan 9 kardinal ishtirok etdi. Qator missionerlik tashkilotlariga ega bo‘lgan protestant cherkovlari ham missionerlik bilan shug‘ullanadi. Protestantlarning (baptizm, adventizm va boshqalar) uyushmalari umumjaxon ruhoniyligi prinsipiga amal qilib, har bir dindordan missionerlik qilishni talab etadi. Xristian dinida missionerlik o‘ta ijobiy tushuncha bo‘lib, eng savobli ishlardan hisoblanadi. Katoliklik va Pravoslavlikda missionerlik ixtiyoriy ish hisoblansa, Protestantlikda bu har bir din vaqilining burchi hisoblanadi.

Xristian missionerligi haqida gapirar ekanmiz, ilk xristian missioneri Pavlusdir. (Dianet. Isnanbul.2002) Chunki missiyaning rivojlanishida Pavlusning hissasi katta. U umumiy Xristian hukmronligida (tarixida) muhim shaxs hisoblanadi. Mashhur Xristian ilohiyotchisi X. Kung: “Pavlus xristianlikning asoschisi. Usiz xristianlikni tasavvur qilib bo‘lmaydi”. deydi. Ularning harakatlari samarasi o‘laroq, 300 yillarga kelib, bu din butun Rim imperiyasi, hatto Shimoliy Afrikaga tarqagan. Missionerlar hatti-harakatlari natijasida xristian dini Rim imperiyasi davlat diniga aylandi va ana shu dinning yanada keng tarqalishida tarixiy ahamiyat kasb etdi. Xristian missionerlari asta-sekin Yevropaning shimoliy hududlariga kirib bora boshladilar, Rim imperiyasining butun ulkan hududida ham xristianlik eski dinlar ustidan g‘alaba qozonib, birinchi o‘ringa chiqib oldi.

Mashhur missionerlardan Avliyo Patrik 400 yillarda Irlandiyada xristianlikni targ‘ib qilib, xristianlikning bu yerda tarqalishiga katta hissa qo‘shdi. Bunday missionerlar ko‘pincha Rim qo‘shinlari bilan birga sayohat qilib, bosib olingan hududlar xalqlari orasida missionerlik ishlarini olib borishgan. Yevropada xristianlikni tarqatishda ko‘p hissa qo‘shgan eng mashxur missionerlardan quyidagilarning nomlari mashhur: Avliyo Patrik, Avliyo Bonifatse, San Xose, Avliyo Jan de-Brebef va boshqalar.

Missionerlik faoliyati natijasida xristianlik 400-500 yillarda Afrikada mustahkam o‘rnashib olib, o‘z davri uchun ancha qudratli bo‘lgan masihiy qirolliklar paydo bo‘ldi. Ulardan eng mashhuri Habashiston imperiyasi bo‘lib, u katta hududlarni egallab, Arabiston yarim orolining janubini egallab olib, hatto Makka shaxrini xam bosib olmoqchi bo‘lishgan. Abraha voqeasi Islom tarixida juda ham mashhur. Bundan tashqari Abraha voqeasi yana xristian prozelitizmiga ham misol bo‘lishi mumkin. Bu voqea Xristianlik ayniksa Yevropada o‘z mavqeini mustahkamlab olib, Rim imperiyasi qulaganidan so‘ng ham o‘z ta’sirini yo‘qotmadi. Xristian ruhoniylari imperatorlardan yuqori maqomga erishdilar. Missionerlik ko‘p davlatlarda siyosat darajasiga ko‘tarildi. Bu maqsadlar yo‘lida cheksiz urush harakatlari olib borildi. Tarixda “Salib urushlari” nomini olgan yurishlar orqasida ham asosan missionerlik maqsadlarini ko‘zlagan ruhoniylar turganlar. Salib yurishlari 11-13 asrlarda G‘arbiy Yevropa feodallarining Isoning qabri va “Muqaddas Yerni” ozod qilish shiori orqali xristian ruhoniylari butun Yevropa xristianlarini oyoqqa turg‘iza olganlar va xar bir xristian bu yurishlarda qatnashish va juda bo‘lmaganda bir dona musulmonni o‘ldirishni o‘ziga sharaf deb bilganlar. Salib yurishlari 8 marta uyushtirildi. (491-690 x, 1098-1291m) Ammo oxir oqibat bu urush xristianlik tarixiga qora dog‘ bo‘lib tushib, xozirda xristianlarning o‘zlari tomonidan bu sharmandalik deb baxolansada, baribir uning xristianlik tarqalishida foydasi bo‘ldi. Missionerlik bu dinda katta bir fan soxasiga aylandi. Yirik-yirik missioner maktablari va o‘kuv qo‘llanmalari yaratilgan. Missionerlar uchrashi mumkin bo‘lgan xar-xil savollarga birma-bir javoblarni xam ishlab chiqishgan. Bundan tashqari, dinga yangi odamlarni chaqirish uchun har-xil psixologik usullar, ya’ni ta’sir o‘tkazish, tinglovchining xar birining individual xolatiga qarab gapirish, uning yurak torlarini junbushga keltira olish usullari xam mukammal ishlab chiqilgan. Missionerlar o‘z maqsadlari yo‘lida o‘z vaqt va kuchlarini xech ayamaydilar. Har bir inson bilan ular soatlab o‘tirishga, uning dardlarini u xohlaganicha eshitishga tayyorlar. Ular hech qachon biror yangi kishi bilan suxbat boshlaganlarida men xristianman, mening dinimga kir, sening amal qilayotgan dining noto‘g‘ri, sen zalolatdasan, bunaqada do‘zaxga tushasan deyishmaydi. Ular doimo avval salom bilan murojaat etishadi, masalan quyidagi savol bilan: Nima deb uylaysiz, nima uchun xayolimiz muammolaru, tashvishga to‘la? “Nima uchun dunyoda xar-xil kasalligu, balo-ofatlar insoniyat boshiga yog‘ilmoqda? Nima uchun insonlar o‘zlaridan so‘ng qolib ketadigan bir parcha yer uchun qon to‘kmoqdalar? Nima uchun yon qo‘shningiz piyonista bo‘lib ko‘chalarda uxlab yuribdi? Axir Islomda ham aroq xarom shekilik?” Shunday savollarni berar ekan missoner sizdan javob kutadi, siz istaganingizcha kutadi. Mana shu savollar, ularga siz qanday javob berishingiz mumkin kabi barcha masalalar ular tomonidan allaqochon puxta ishlab chiqilgan. Turli asrlarda missoner jamoalar ko‘chib yurib ko‘p tajriba orttirganlari oqibatida, ular javob topib bera olmaydigan savolning o‘zi qolmagan.

1054 yil Xristianlik tarixida muhim voqea sodir bo‘ldi, ya’ni Katolik cherkovi ichidan birinchi zil ketish yuzaga keldi. Natijada Rim papasi tasarrufidan ajralib chiqqan Pravoslavlik oqimi yuzaga keldi. Yangi oqim sifatida endi o‘z izdoshlari sonini kengaytirish maqsadida Pravoslav missonerlari faollashdilar. Katolik ta’siri kuchli bo‘lgan g‘arbiy Yevropada ular o‘z ta’limotlarini o‘tkaza olmasdilar, shuning uchun ular o‘z faoliyatlarini xristianlikni yangi qabul qilgan xalqlar, xususan vizantiyaliklar, slavyanlar, armanlar, gruzinlar va boshqalarga qaratdilar. Pravoslavlar olib borgan missonerlik faoliyati natijasi o‘laroq; slavyanlar ommaviy ravishda cho‘qintirila boshladilar.

Albatta missionerlik tarixida katolik va pravoslavlik oqimlari katta yo‘lni bosib o‘tishdi, ammo bu ikkala oqimda xam missonerlik shaxsning Xudo yo‘lidagi ixtiyoriy bir ishi edi. 16 asrda katoliklikning ichidan yana bir bor zil ketishi, shunday bir yangi oqimning paydo bo‘lishiga olib keldi-ki, u oqim missonerlikni xar bir dindorning vazifasi, majburiyati darajasiga ko‘tardi. Bu oqim Protestantlik oqimi edi.

Protestant missonerligi juda xam murakkab va sertarmoq fenomendir. 16 asrga kelib xristianlar orasida yangicha fikrlaydiganlar ko‘paya boshladi. Katolik cherkovi inkvizitsiyalar, salb yurishlari, indulgensiyalar savdolari oqibatida xalq orasida obrusini yo‘qotib borar edi. Shunday bir vaziyatda, ya’ni 1517 yil 31 oktyabrda Vittenbergda Martin Lyuter nomli mahalliy bir ruhoniy sobor darvozasiga indulgensiyalar savdosini tanqid kilgan tezislarini mix bilan qoqib ilib qo‘yadi. Aynan shu kun Protestantlik oqimining yuzaga kelishiga ilk qadam bo‘lgandi. Reformatsiya nomini olgan bunday xarakatlar keyinchalik butun Yevropani qamrab oldi. Maxalliy axoli, mayda zodagonlar va xatto ba’zi monarxlar xam ularni qo‘llab quvvatlay boshlashdi. Protestantlik xaqidagi manbalarda kelishicha protestant oqimlari orasida missonerlik bilan shug‘illangan ilk jamoa bu Gernguterlar jamoasi bo‘lgan. Gernguterlar jamoasi 1772 yilda Germaniyadagi Gerngut ismli bir joyda paydo bo‘lib, asoschisi graf Sinsendorf bo‘lgan. Aynan Sinsendorf Gollandiya, Angliya va Shimoliy Amerikada o‘zok; yillar missonerlik faoliyatini olib borib, katta jamoa tuzishga erishgan. Albatta protestantlar ilk davrlarda missonerlik faoliyatini o‘z yurtlaridagi, aniqrog‘i bopsha oqimdagi xristianlarni o‘z oqimlariga chaqirish uchun olib borganlar. 18-19 asrlarda protestant missonerligining yuqori cho‘qqisiga chiqishi Angliyaning kolonial siyosati va Yevropada piyetistik xarakatlarning ko‘payishi bilan bog‘lik. 1795 yil kongregatsionchilar, presviterianlar va anglikanlar London missionerlik

jamiyatiga asos soldilar. 19 asr o‘rtalariga kelib protestant missionerlik tashkilotlari Belgiya, Germaniya, Daniya, Niderlandiya, Norvegiya, Finlyandiya, Fransiya, Shveysariya, Shvetsiya va boshqa Yevropa davlatlarida faoliyat yuritar edilar. Shimoliy Amerikada xam qo‘plab protestant missioner jamoalari faoliyat yuritardi. Aktiv missionerlik faoliyati bilan usha davrda keng tarqalgan Bibliya jamiyatilari va xristian adabiyotini tarqatish bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlar olib borardilar. Missionerlar Osiyo, Afrika va Amerikadagi Yevropa kolonial ekspansiyalarida pionerlik vazifasini bajarish bilan bir paytda, bosib olingan xududlarning geografik va etnografik tadqiqot qilish ishlari va Yevropa kolonial davlatlari tuzumlarini o‘rnatishda yordam berardilar. Missionerlarning birinchi avlodi qatorida 19 asrda ko‘pgina gumanistlar bo‘lishgan. Ushbu missionerlar qaram qilingan davlatlarni o‘rganilishida sezilarli xissa ko‘shishgan. Ular o‘sha xalqlar yozuvlarini, lug‘atlarini va darsliklarini yaratishda jonbozlik ko‘rsatishgan. Missionerlar inson qadami yetishi qiyin bo‘lgan joylargacha ham borib, u yerda ibtidoiy turmush tarzida yashaydigan xalqlarni xristianlikka davat etish bilan bir qatorda o‘sha xalqlarning tili, dini, urf-odatlari to‘g‘risida noyob ma’lumotlar yig‘ishgan. Ilk dinshunoslar ham aynan xristian missonerlari bo‘lgani fikrimizni tasdiqlashi mumkin. Bundan tashqari ular sanitar-profilaktik ishlarni xam olib borib, kasallik va epidemiyalarga qarshi kurashishar va boshlangich maktablar qurishardi. Bunday missionerlardan bir qanchalarini keltirsak, ulardan mashhurlari R. Morrison-Xitoyda, D. Vilyams-Tinch okeani orollarida, A. Daff-X,indistonda, R. Moffat-Janubiy Afrikada, D. Livingstoun-Markaziy Afrikada. 20 asrga kelib xalqaro protestant missioner strukturalari yuzaga kela boshladi. Birinchi butunjaxon protestant missionerlari konferensiyasi 1910 yil Shotlandiyaning Edinburg shahrida bo‘lib o‘tdi. Keyinrok esa Xalqaro missiyalar kengashi tuzilib, u o‘zining nashrlariga ham ega. Bu kengash Butun jahon cherkovlari kengashiga a’zo bo‘lib protestant missionerligining yo‘naltiruvchi asosiy tashkilotidir. 

Olmaliq shahar bosh imom-xatibi 

A.Alimjonov