Qur’oni karim tilovatida istioza
Bandalarini O‘zining muqaddas, mo‘jiz Kalomini o‘qishni o‘rganish baxtiga musharraf etgan Alloh taologa behad hamdu sanolar bo‘lsin.
O‘z ummatlariga: «Sizlarning eng yaxshilaringiz Qur’onni o‘rganib, uni boshqalarga o‘rgatganingizdir» deya, ularni ushbu Kalomi Rabboniyning ta’limiga targ‘ib qilgan va bunda o‘zi eng go‘zal namuna bo‘lgan Nabiyimiz Muhammad mustafoga Allohnig salotu salomlari bo‘lsin.
Isti’oza – bu « أعوذ بالله من الشيطان الرجيم » (A’uzu billahi minash shaytonir rojiym) dir.
Ma’nosi: «Quvilgan shaytonning yomonligidan Allohdan panoh berishini so‘rayman».
وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ
Ayt: «Ey, Rabbim! Men Sendan shaytonlarning vasvasalaridan panoh berishingni so‘rayman. (Muminun 97-oyat.).
Imom Qurtubiy: Iblisni shayton deya nomlandi, buni sababi haqdan uzoqlashgani va Allohning buyrug‘idan yuz o‘girganidir. Chunki insu-jinlarni haqdan yuz o‘girib, uzoqlashganini shayton deyiladi deganlar.
وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ
Shuningdek, har bir payg‘ambarga inson va jinning shaytonlarini dushman qilib qo‘ydik. (An’om 112-oyat.).
Qur’on o‘qimoqchi bo‘lgan kishi tilovatga kirishishdan avval istiozani aytishi kerak.
فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
Bu oyatda Alloh taolo: «Agar Qur’on o‘qisang, bas, quvilgan shaytonning yomonligidan Allohdan panoh berishini so‘ra» demoqda. (Nahl surasi 98-oyat.).
Istiozani aytish Qur’oni Karim tilovati uchun tilni poklaydi. Kishini Allohning kitobi Qur’oni Karimni o‘qishga tayyorlaydi. Shaytonning vasvasasidan saqlaydi. Butun vujudi va shuurini Alloh tomon buradi.
Ba’zi ulamolar bu oyatdagi amrni vojib deganlar, ba’zilari esa mustahab deganlar. Shunga ko‘ra, istiozani o‘qish vojib yoki mustahab bo‘ladi. Istiozani tilovatdan oldin bir marta o‘qisa, kifoya qiladi. Agar tilovat asnosida boshqa ish aralashib, tilovat to‘xtab qolsa (masalan, biror kishi bilan gaplashilsa yoki turib biror ish bajarib kelinsa), isti’oza yana qayta o‘qiladi. Agar to‘satdan aksirish, yo‘tal tutishi yoxud shunga o‘xshash ixtiyordan tashqari holatlar sodir bo‘lib qolsa, u holda isti’oza qayta o‘qilmaydi.
أعوذ – so‘zi haqida “Lisanul - arab “ kitobida shunday deyiladi: “ عاذ به , ya’ni “tayanmoq, undan panoh so‘ramoq” ma’nosida”. Hadisdan misol: Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam bir arab ayolga uylandilar. Huzurlariga u ayol kiritilganida shunday dedi: أعوذ بالله منك ya’ni, men sizdan Alloh taolo tomon qochaman, U Zotdan panoh so‘rayman”. Payg‘ambar alayhis - salom: “ Sen panoh Beruvchi Zotdan panoh so‘rading, o‘z ahlingga ketaver”, - dedilar.
“Shayton” – arab tilida “ bo‘yin tovlovchi, kekkaygan, uzoqlashgan” degan ma’noni anglatadi. Arablar: شطنت داره ya’ni, uning hovlisidan uzoqlashdim, deydilar. Sibavayh aytadilar:” Arablar biror kishi shaytonning ishini qilsa تشيطن deydilar” . Qurtubiy (rohmatullohi alayhi): “Shayton so‘zi faqat jinlarga xos emas, balki, inson va hayvonlarning ham bo‘yin tovlovchi, osiylarini ham “shayton” deyiladi. Bunga oyat yaqqol misol “شياطين الإنس والجن” ya’ni, Inson va jinlarning shaytonlari.( An’om surasi 112-oyat).
Rivoyat qilinishicha, Umar roziyallohu anhu bir eshakka mindilar. O‘zlarini kekkayganday his qildilar, shunda: “Meni shaytonga mindiribsizlarku?” - dedilar. Xullas “shayton”– har qanday yaxshilikdan, rahmatdan fisqi tufayli uzoq, deganidir .
“Rojim” – yaxshilikdan uzoq qilingan, uloqtirilgan hamda vasvasa va yomonlikni otuvchi degan ma’noni anglatadi.
Qurtubiy (rohmatullohi alayhi) shunday deydilar: “رجم – aslida “tosh otmoq” degani. Ba’zan, “rajm” qatl, la’nat, haydash, so‘kish, ma’nolarida ham ishlatiladi. Bularning barchasi quyidagi oyatda mujassam bo‘lgan:
“لئن لم تنته يا نوح لتكوننّ من المرجومين ”
“Ular: ey Nuh, agar to‘xtamasang, albatta, toshbo‘ron qilganlardan bo‘lursan”, dedilar”.( Shuaro surasi 116-oyat).
“ Istioza “dagi masalalar quyidagi tartibdadir:
Ba’zi olimlar namozda istioza aytish sunnat ekanligiga ijmo qilganlar. Uni tark qilish namozni buzmaydi xoh qasddan bo‘lsin, xoh bexosdan. Namozdan tashqarida Qur’on o‘quvchiga istiozani aytishi mustahabdir.
Mashhur tobein Ato ibn Raboh (rohmatullohi alayhi), istiozani aytish vojib, namozda bo‘lsin yoki undan tashqarida bo‘lsin, farqi yo‘q, deydilar. Bunga dalil qilib فإذا قرأت القرآن فاستعذ بالله, ya’ni, Qur’on o‘qigan chog‘ingda, Allohdan quvilgan shayton(sharri)dan panoh so‘ragin (Nahl surasi 98-oyat) oyatining zohiriy ma’nosini hamda Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam bunda doimiy bo‘lganliklarini keltiradilar.
Ko‘pchilik olimlar: oyatning ma’nosi, “Qur’on o‘qimoqchi bo‘lsangiz, Allohdan panoh so‘rang”, deganidir. Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam bunda doimiy bo‘lganlariga kelsak, u zot bundan boshqa namozning juda ko‘p amallarida doimiy bo‘lganlar. Masalan: namozning ichidagi takbirlar va tasbihlar. Vaholanki, bular vojib emas.
Ba’zi olimlarning nazdida, Istiozani aytish namozdami yoki undan tashqaridami, farqi yo‘q, qiroatdan oldin bo‘lishi kerak. Bunga dalil Abu Said al-Hudriy roziyallohu anhu aytadilarki: Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam kechasi namozga tursalar takbir va sanodan so‘ng shunday der edilar: “Men o‘ta Eshituvchi va Biluvchi bo‘lgan Allohdan la’nati shaytondan, uning yomonligidan, fisqi fasodi hamda buzuqligidan panoh so‘raman”. (Termiziy rivoyati).
Ibrohim Naxaiy rohimahulloh, istioza qiroatdan keyin bo‘lishi kerak, deb hisoblaydilar. Bu gapga Dovud, Ahmad va Ibn Siriynlar qo‘shiladilar.
Imom Muhammad “Osor” kitobida shunday keltiradilar: “Besh o‘rinda imom ovozini maxfiy qiladi. Ular: sano aytganda, taavvuzda (istioza), Bismillahir Rohmanir Rohimda, omin aytganda va “Allohumma Robbana lakal hamd”ni aytganda”.
Ibrohim Naxaiy rohimahullohdan rivoyat qilinadi. U kishi aytadilar: “Namozda to‘rtta o‘rinda ovoz maxfiy qilinadi: sano aytganda, taavvuzda (istioza), Bismillahir Rohmanir Rohimda, omin aytganda”. Buni Abdurrazzoq o‘z kitoblarida keltirganlar.
Abu Hanifa va Imom Muhammad rahmatullohi alayhimalarning nazdilarida Istiozani qiroat uchun aytiladi.
Imom Abu Yusuf rahmatullohi alayhi istioza sano uchun, deb hisoblaydilar. Shu ixtilofga ko‘ra, masbuq (ya’ni jamoatdan 1 va undan ko‘p rakaatdan kech qolgan kishi) Imom Abu Hanifa va Imom Muhammad rahmatullohi alayhimalarning nazdilarida istiozani aytadi. Abu Yusuf rahmatullohi alayhining nazdilarida esa, masbuq kishi istiozani aytmaydi. Chunki masbuq o‘zi davom ettirayotgan rakaatlarida sanoni aytmaydi. Zero, u kishining nazdilarida istioza sano uchun aytmaydi. Shuningdek, Iyd namozida istiozani aytilishi Abu Yusuf rahmatullohi alayhining nazdilarida sano aytilganidan keying uch takbirdan oldin bo‘ladi. Imom Abu Hanifa va Muhammad rahmatullohi alayhimalar, iyd namozlarida istioza qiroat uchun aytilgani sabab uch takbirdan keying bo‘lishi kerak, deb hisoblaydilar.
Imom Shofeiy va Abu Hanifa rohimahumallohi alayhimalarning nazdida, oyatning zohiriga binoan, istiozaning aytilishi “ أعوذ بالله من الشيطان الرجيم ” bo‘ladi va bunga Jubayr ibn Mut’am roziyallohu anhu rivoyat qilgan hadis dalildir. Imom Ahmad rohmatullohi alayhi: “ Istiozaning aytilishi “ أعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم ” bo‘ladi va bunga Abu Said al -Hudriy roziyallohu anhu rivoyat qilgan hadis dalil”, - deydilar.
Istioza aytishning hikmati – banda o‘zini ojizu notavon, zaif va qul ekanini iqror etishi va Boriy azza va jalla barcha zarar va ofatlarni daf qilishga qodirligini hamda shayton insonga ochiq-oydin dushman ekanini e’tirof etishidir.
Jafar as-Sodiq rohmatullohi alayhi shunday deydilar: “Qiroatdan oldin istioza aytilishi shart. Boshqa toatlardan oldin istioza aytilmaydi. Qiroatdan oldin aytilishining hikmati banda tilini yolg‘on, g‘iybat, chaqimchilik kabi yomon illatlar bilan najosat qiladi. Alloh taolo bandaning tili pok bo‘lib, shu pok tilbilan Pok bo‘lgan Zotning nozil qilingan kalomini o‘qishi uchun bandani istiozaga buyurdi.
Uning bir necha ko‘rinishlari mavjud:
1) أعوذ بالله من الشيطان الرجيم
2) أعوذ بالله من الشيطان
3) أعوذ بالله العظيم من الشيطان الرجيم
4) أعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم
5) أعوذ بالله من الشيطان الرجيم من همزه ونفخه ونفثه
6) أعوذ بالله العظيم من الشيطان الرجيم إنه الله هو السميع العليم
7) أعوذ بالله العظيم بوجه الكريم وسلطانه القديم من الشيطان الرجيم
8) أعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم من همزه ونفخه ونفثه
Isti’ozani ovoz chiqarib va maxfiy aytiladigan holatlar
Ovoz chiqarib aytiladigan holatlar:
1- yig‘ilishlarda ovoz chiqarib o‘qiladi;
2- ta’lim o‘rnida qiroatni boshlovchi kishi ovoz chiqarib o‘qiydi.
Maxfiy aytiladigan holatlar:
1- namozda;
2- o‘zi yolg‘iz tilovat qilganida;
3- ta’lim o‘rnida, tilovat qilishni boshlamagan bo‘lsa.
Toshkent islom instituti 4-kurs talabasi
Tojiddinov Abdussomad Abdulbosit o‘g‘li
Chin usta qoldimi? (qidiryapman)
Bugunning gapi
“Uch xonali xonadonimni ta’mirlatish uchun ikki oy muddatga kelishib usta tushirgandim, olti oyda zo‘rg‘a chala-chulpa qilib ishini tugatdi...”
“Ustalar nega bunaqa-a? Uyini ta’mirlatib, ustalardan roziman, degan odamni uchratmadim...”
“Ko‘pchiligi odamga firib beradi: ishni vaqtida bajarmaydi, ta’mir ishlari tugagach, boshida kelishilgan narxdan ikki barobar ko‘p mablag‘ so‘raydi...”
Yuqoridagi gaplar – uyini, xonadonini ta’mirlatib, ustalardan kuygan kishilarning dod-faryodlari.
Bugungi kunda jamiyatda ayrim ustalarning o‘z ishini vijdonan bajarmasligi, sifatsiz materiallar ishlatishi, vaqtni cho‘zishi yoki turli nayranglar bilan buyurtmachini aldashi, afsuski, ko‘pchilikni tashvishga solish barobarida shu kasb egalariga nisbatan ishonchning susayishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelyapti.
Yaxshi niyatda uyini, xonadonini ta’mirlatmoqchi bo‘lgan kishi usta ishlatgan tanishlaridan so‘rab-surishtirishi tayin. Yaqinda men ham xonadonimni ta’mirlatmoqchi bo‘lib usta izladim. Tanish-bilishlardan, do‘stlarimdan so‘rasam, yarmidan ko‘pi ustalardan nolidi. Bu holat nafaqat moliyaviy zarar, ayni paytda insonlar o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga ham sabab bo‘lmyaptimi?!
Islom ta’limotida halol mehnat, omonatdorlik va rostgo‘ylik yuksak fazilat ekani ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).
Ustalik – yaxshi kasb. Usta omonatdor bo‘lsa, odamlarning hojatini ravo qiladi, ko‘pga foydasi tegadi. Buyurtmachi o‘z molini, mablag‘ini ustaga ishonib topshiradi. Usta shu ishonchni oqlashi, ishni puxta va vijdonan bajarishi shart.
Uy – insonning boshpanasi. Uning har bir g‘ishti ezgu niyat bilan qo‘yiladi, har bir devori umid bilan ko‘tariladi. Ammo, afsuski, ba’zan ayrim ustalar imorat qurish yoki ta’mirlashda nayrang qiladilar. Usta tashqi tomondan devorni silliq suvaydi, ammo ichidagi yoriqlarni berkitadi. Bo‘yoqning yaltirog‘i ko‘zni quvnatadi, lekin ortidagi nuqson vaqt o‘tishi bilan ko‘zga tashlanadi.
Yangi ta’mirlangan xonadondan hali bo‘yoq hidi ketmay turib shiftda yoriqlar paydo bo‘ladi, eshiklar qiyshayib qoladi, pol esa g‘ichirlab imorat egasining asabini buzadi. Buyurtmachi ustaga bergan mablag‘iga ichi achiydi.
Ba’zi ustalar sifatli qurilish materiali olish uchun berilgan pulga arzon mahsulot sotib oladi. Qolgan mablag‘ni esa “mehnat haqim” deb o‘maradi. Sementga qumni ortiqcha qo‘shadi, temir yoki armaturani ingichkarog‘iga almashtiradi, mis simlar o‘rniga alyuminini tortadi.
Yana shunday ustalar ham borki, bir haftada tugatishga kelishilgan ishni bir oygacha cho‘zadi. Bahona ham tayyor: “Material kelmadi”, “Yordamchim betob bo‘lib qoldi”, “Ertaga tugatib beramiz” va hokazo.
Eng yomoni, ustaning qo‘lidan chiqqan uy bir yil o‘tar-o‘tmas yana ta’mirga muhtoj bo‘lib qoladi. Bu hunar emas, hiyladir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bizni aldasa, bizdan emas”, deganlar (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis har qanday sohadagi firibgarlikni qamrab oladi. Agar usta arzon yoki sifatsiz materialni qimmatbaho deb ko‘rsatsa, ishni ataylab chala bajarsa yoki keyin yana ta’mirga muhtoj bo‘ladigan qilib ishlasa, bu aldamchilikdan, firibgarlikdan boshqa narsa emas. Afsuski, bugun ko‘pchilik ustalar hiyla va nayrangni kasb qilib olganlar. Buning oqibatida na o‘zlari baraka topadilar, na buyurtmachi ularga bergan mablag‘iga rozi bo‘ladi.
Haqiqiy usta, o‘z ishini vijdonan qiladigan kishi boshqacha bo‘ladi. U har bir ishini bekamu ko‘st bajaradi. Chunki u odamlardan yashirgan nuqsonni, albatta, Alloh taolo ko‘rib, bilib turishini yaxshi anglaydi. Unday ustalar o‘zlariga Alloh taoloning: “Albatta, Alloh chiroyli (ish) qiluvchilarni yaxshi ko‘radi” (Baqara surasi, 195) oyatini hamda Nabiy alayhissalomning: “Alloh taolo o‘z ishini chiroyli, puxta qiladigan kishini yaxshi ko‘radi” (Imom Tabaroniy rivoyati), degan muborak hadislarini o‘zlariga shior qilib olgan bo‘ladilar. Lekin, afsuski, hozir bunday ustalarni topish amrimahol. Borlari ham “qo‘lma-qo‘l”.
Omonatdor ustalar qurgan uylar, yillar o‘tsa ham, yaxshilik bilan eslanadi. Ularning haqlariga xayrli duolar qilinadi. Birgina misol, bizning Sangijumon qishlog‘imizdagi ko‘p uylarni pachirlik usta Turdimurod bobo (Alloh makonini jannat qilsin!) qurgan. O‘sha paytlarda (1960–1990 yillar) vassajuft qilingan shiftlarga ustaning imoratni qurib bitirgan sanasini bitish an’ana bo‘lgan. Har safar qishloqqa borib uyga kirsam, usta boboning “imzosi”ga ko‘zib tushadi va Qur’oni karim oyatlaridan tilovat qilib, u kishining ruhlariga bag‘ishlayman.
Bugun ba’zi ustalarning ishni kelishilgan muddatda tugatmasligi; sifatsiz qurilish materiallaridan foydalanishi; narxni asossiz oshirishi; kamchiliklarni yashirishi; bir necha oy o‘tib yana ta’mir qilishga majbur bo‘ladigan darajada ish tutishi katta gunohdir. Bunday xatti-harakatlar oqibatida buyurtmachi moddiy zarar ko‘radi, asabiylashadi, vaqt yo‘qotadi va eng achinarlisi, odamlar o‘rtasidagi ishonch susayadi.
Halol rizqning barakasi uning ko‘pligida emas, balki pokligidadir. Aldamchilik bilan, hiyla-nayrang ishlatib topilgan mablag‘ foyda bo‘lib ko‘rinsa-da, unda baraka bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir usta o‘z qo‘li bilan topayotgan rizqining halolligi haqida o‘ylashi, har bir mix, har bir g‘isht, har bir sim yoki har bir ta’mir uchun qiyomat kuni hisob berilishini unutmasligi kerak.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh:
- Men ham (har bir shaxs) jamiyatning a’zosiman. Uy qurmoqchiman, lekin quruvchilik qo‘limdan kelmaydi. Demak, ustaga ehtiyojim bor. Uning oldiga borib, uy qurmoqchiman, shartnoma tuzaylik, deyman. Ustalar kasbi ortidan rizq topadi. Ular bilan kelishib, bugungi naxr bo‘yicha muayyan summa belgilanadi. Muddati va sifat ko‘rsatkichlari kelishib olinadi. Hozirga kunda, Alloh biluvchiroq, ustaman deganlarning 70 foizi aldamchi, nayrangboz, hiylakor: kelishilgan kunda belgilangan manzilga yetib kelmaydi, ishga kech kelib, erta ketadi, vazifasini puxta bajarmaydi, ishini bitirmasdan oldin pul so‘raydi. Takasaltang, taralla-bedod qilib yuradi. Uyning egasi ham xijolatda qoladi. Aksariyati shunaqa. Bunday ustalarga kim ishonadi? Ularga kim ish beradi? Bunday toifalar o‘ziga o‘zi qiladi, ular omadsizlikni o‘zlariga chorlab oladilar.
O‘ttiz foiz haqiqiy ustalar bor. Ular o‘z kasbi bilan faxrlanadi. Guruhlari bor, shogirdlari, ustozlari bor. Hammasini qoyillatib, asbob-anjomlarini chiroyli qilib qo‘yishgan. Shartnopmani tuzadi, vaqtida ishga keladi, belgilangan muddatda qurilishni yoki ta’mir ishlarini tugatadi, ish haqini olib ketadi. Buyurtmachi ham rozi, usta ham rozi. Bunday kishilarning ishida unum, baraka bo‘ladi. Topgan pullari barakali bo‘ladi.
Haqiqiy usta faqat qurilish yoki ta’mirlashni emas, balki odamlarning ishonchini ham qozonadi. Vijdon bilan qilingan har bir ish ibodatga aylanadi. Aldamchilik va nayrang bilan bajarilgan ish esa vaqtinchalik foyda keltirsa ham, dunyoda obro‘ni to‘kadi, rizq qiyilishiga sabab bo‘ladi, oxiratda esa javobgarlikni keltiradi.
Tolibjon NIZOM
