02.09.2016 y. Qarz muomalasi va odoblari to‘g‘risida bir oyat tafsiri
بسم الله الرحمن الرحيم
Muhtaram jamoat! Alloh taolo qarz oldi-berdi borasida marhamat qilib shunday deydi:
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
ya’ni: “Allohga “chiroyli qarz” beradigan (Uning yo‘lida o‘z boyligidan sarflaydigan) kishi bormiki, unga bir necha barobar ko‘p qilib qaytarsa? Holbuki, Alloh (rizqni) tang ham, keng ham qilur va (sizlar) Uning huzuriga, albatta, qaytarilajaksizlar” (Baqara; 245).
Ushbu oyatda yaxshilik yo‘lida, savob hosil qilish maqsadida sarf qilinadigan mablag‘ni, mol-mulkni Alloh taologa qarz berish deb atalmoqda. Islom dinida sadaqa berishdan ko‘ra qarz berishning savobi ko‘proqdir. Zero, sadaqa va ehsonlar ixtiyoriy ravishda muhtoj va nomuhtoj kishilarga berilaveradi. Ammo qarz faqat muhtoj kishilargagina beriladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam marhamat qiladilar:
قَرْضُ الشَّيْءِ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَتِهِ (رواه مسلم
ya’ni: “Biror narsani qarzga berish, uni sadaqa qilishdan ko‘ra yaxshiroqdir”.
Boshqa bir hadisda esa Rasululloh (s.a.v.):
( دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأيْتُ عَلَي بَابِها اَلصَّدَقَةُ بِعَشْرَةٍ وَالْقَرْضُ بِثَمانِيَةِ عَشَرَ فَقلْتُ يا جِبْرِيلُ كَيْفَ صارَتِ الصَّدَقةُ بِعَشْرَةٍ وَالْقَرْضُ بِثَمَانِيَةِ عَشَرَ قَالَ لاِنَّ الصَّدَقَةَ تَقَعُ في يَد ِالْغَنِيٍّ وَالْفَقِيرِ وَالْقَرْضُ لا يَقَعُ إلاَّ في يَدِ مَنْ يَحْتاجُ اِلَيْهِ " (رواه الطبراني"
ya’ni: “Jannatga kirdim va uning eshigida sadaqa o‘n (barobar savob) bilan, qarz o‘n sakkiz (barobar savob) bilan (mukofotlanadi) - degan yozuvni ko‘rdim. Shunda ey Jabroil, qanday qilib sadaqa o‘n, qarz o‘n sakkiz barobar bo‘ladi? – deb so‘radim. U aytdiki: Chunki, sadaqa boyning ham, faqirning ham qo‘liga tushaveradi. Qarz esa, faqat unga muhtoj bo‘lgan odamning qo‘liga tushadi” – deb marhamat qilganlar.
Qarz oldi-berdi muomalasiga har ikki tarafga ham o‘zininig talab va mas’uliyatlarini yuklaydi. Qarzni faqat unga muhtoj bo‘lganda olish, olganda ham uni o‘z vaqtida qaytarish shartdir. Qarzini uzishga yetadigan moli bo‘la turib uni egasiga bermay vaqtini o‘tkazib yurish zulmdir.
Payg‘ambarimiz (sav) marhamat qiladilar:
( مَطْلُ الغَنِيِّ ظُلْمٌ. (رواه البخاري
ya’ni: “Badavlat kishining (birovdan qarz olib, uning qarzini berishda vaqtini) cho‘zib yurishi zulmdir. (Imom Buxoriy rivoyati).
Lekin birovga hasad qilib, moliga ko‘z olaytirib, uni chuv tushirish, mol-dunyosidan ayirish maqsadida qarz olish esa ulkan gunohlardan bo‘ladi. Jumladan, hadisda:
" مَنْ أَخَذَ اَمْوَالَ النَّاسِ يُرِيدُ اَدَاءَهَا اَدَّي اللهُ عَنْهُ وَمَنْ اَخَذَها يُريدُ اِتْلاَفَهَا اَتْلَفَهُ اللهُ "
ya’ni: “Kimki birovdan qaytarib berish niyatida qarz olsa, Alloh unga qarzini uzishga yordam beradi. Kimki moliga talofat yetkazish maqsadida olsa, Alloh uning o‘ziga talofat yetkazadi” – deyiladi.
Demak, qarzini uzishga qodir bo‘lib, uni ado qilmasa gunohkor bo‘lar ekan. Lekin har qanday so‘rovchiga va turli ehtiyoj uchun ham qarz beraverish to‘g‘ri kelmaydi.
Qarz berganda avvalo, birovning og‘irini yengil qilish bilan Allohning roziligini topishni maqsad qilish lozim. Zinhor qarz berish orqali mo‘may daromad topishni ko‘zlash mumkin emas. Qarz berib uning evaziga qarzdordan foyda olish sudxo‘rlikdir. So‘dxo‘rlik esa, gunohi kabiralar jumlasiga kiradi. Bugungi kunda qarz olib, uni o‘z vaqtida qaytarib berolmay yurganlar ham uchrab turadi. Qarz bergan kishi qarzini qistayvermasligi, iloji boricha imkoniyatlar yaratib berib vaqtini cho‘zib berishi lozim. Payg‘ambarimiz(sav) marhamat qiladilar:
( مَنْ اَنْظَرَ مُعْسِراً اَوْ وَضَعَ لَهُ اَظَلَّهُ اللهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِهِ يَوْمَ لا ظِلَّ إلاَّ ظِلّهُ " (رواه الترمذي
ya’ni: “Kimki kambag‘alning qarz uzish muddatini uzaytirib qo‘ysa yoki kechib yuborsa, soya bo‘lmaydigan kunda (qiyomatda) Alloh taolo unga Arsh ostidan soya ato etadi”.
Agar qarzdor qarzini uza olishga umuman ko‘zi yetmasa, qarz bergan kishi qarzidan kechib yuborishi ulug‘ savobli ish bo‘ladi. Alloh taolo marhamat qiladiki:
وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
ya’ni: “Agar (qarzdor) qiynalsa, boyigunga qadar kutish lozim. Agar bilsangiz, (bergan qarzingizni qarzdorga) sadaqa qilib yuborishingiz o‘zingiz uchun yaxshiroqdir”. (Baqara; 280)
Shunday ekan qarz oluvchilar o‘z huquq va mas’uliyatlarini yaxshi bilmoqlari bilan bir qatorda bir-birlariga nisbatan muruvvatni unutmasliklari kerak.
Qur’oni karimda shunday deyiladi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ
ya’ni: “Ey, imon keltirganlar! Bir-biringizdan biror muddatga qarz olib, qarz bersangiz, uni yozib qo‘yingiz!”. (Baqara; 282)
Demak, har ikki tomon o‘rtasida keyinchalik ixtilof va nizo chiqmasligi uchun qarzni guvohlar huzurida yozib qo‘yish maqsadga muvofiq ekan.
عَبْدِ اللهِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ قَالَ: اسْتَقْرَضَ مِنِّي النَّبِيُّ أَرْبَعِينَ أَلْفًا فَجَاءَهُ مَالٌ فَدَفَعَهُ إِلَيَّ وَقَالَ: بَارَكَ اللهُ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ إِنَّمَا جَزَاءُ السَّلَفِ الْحَمْدُ وَاْلأَدَاءُ. رَوَاهُ النَّسَائِيُّ
ya’ni: Abdulloh ibn Abu Robiya roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam mendan qirq ming (dirham) qarz oldilar. Keyin u zotga mol kelganida uni menga qaytarib berdilar va: «Alloh molingga va ahlingga baraka bersin. Albatta, qarzning mukofoti maqtov va ado etishdir», dedilar». (Nasaiy rivoyati).
عَنْ جَابِرٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللهِ لاَ يُصَلِّي عَلَى رَجُلٍ مَاتَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ فَأُتِيَ بِمَيِّتٍ فَقَالَ: أَ عَلَيْهِ دَيْنٌ قَالُوا: نَعَمْ دِينَارَانِ قَالَ: صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ قَالَ أَبُو قَتَادَةَ: هُمَا عَلَيَّ يَا رَسُولَ اللهِ فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللهِ فَلَمَّا فَتَحَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ قَالَ: أَنَا أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ فَمَنْ تَرَكَ دَيْنًا فَعَلَيَّ قَضَاؤُهُ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ. رَوَاهُ الْخَمْسَةُ
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam zimmasida qarzi bo‘la turib o‘lgan odamga janoza namozi o‘qimas edilar. Bir mayyitni olib kelindi. Bas, u Zot: «Uning zimmasida qarz bormi?» dedilar. «Ha, ikki dinor», deyishdi. «Sohibingizga o‘zingiz janoza o‘qing», dedilar. «O‘sha ikkovi mening zimmamga, ey Allohning Rasuli», dedi Abu Qatoda. Shunda Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam u(mayyit)ga janoza o‘qidilar. Alloh o‘z Rasuliga Fath ato qilganidan keyin: «Men har bir mo‘min uchun uning o‘zidan ham yaqinman. Kim qarz qoldirsa, uni ado etish mening zimmamda. Kim mol tark qilsa, merosxo‘rlariga», dedilar».
Bu hadisi sharif ham zimmasida qarzi bo‘la turib o‘lish o‘ziga yarasha muomala talab qilishini ko‘rsatadi.
Ushbu hadisga amal qilaroq, hozirda ham har bir mayyitga janoza namozi o‘qishdan oldin uning qarzi bor-yo‘qligi so‘raladi. Uning qarzlarini yaqin kishilardan biri o‘z zimmasiga olganidan keyingina janoza namozi o‘qiladi. Shariat hukmi bo‘yicha biror mayyitning qarzini o‘z zimmasiga oladigan kishi topilmasa, uning qarzi xazinadan uziladi. Xazina bo‘lmagan joylarda mazkur qarz shu yerlik musulmonlarning zakotidan ado etilishi mumkin.
Alloh taolo qarzdorlar qarzlarini o‘z vaqtida ado etishlariga muyassar aylasin, qarz va omonat borasidagi mas’uliyatni yaxshi biladigan omonatdor bandalardan bo‘lishimizga nasibu ro‘zi aylasin. Omin.
Ikki ulug‘ ne’mat
#Mustaqillikning 35 yilligi
Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.
Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.
Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).
Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.
Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.
Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.
Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.
Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.
Isomiddin AHROROV