19.08.2016 y. Qo‘shnilarga yaxshilik qiling!
بسم الله الرحمن الرحيم
Qadrli namozxonlar! Alloh taborak taolo Qur’oni karimda O‘ziga ibodat qilish, Unga hech bir narsani sherik qilmaslik, ota-ona, qavm-qarindosh, yetim-miskinlar va qo‘ni-qo‘shnilarga yaxshilik qilishga amr etib, bunday deydi:
وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا
ya’ni: “Allohga ibodat qilingiz va Unga hech narsani sherik qilmangiz! Ota-onalarga esa yaxshilik qilingiz! Shuningdek, qarindoshlar, yetimlar, miskinlar, qarindosh qo‘shni-yu begona qo‘shni, yoningizdagi hamrohingiz, yo‘lovchi (musofir)ga va qo‘l ostingizdagi (qaram)larga ham (yaxshilik qiling)! Albatta, Alloh kibrli va maqtanchoq kishilarni sevmaydi” (Niso, 36).
Muhtaram jamoat! Imom Buxoriy rahmatullohi alayh o‘z kitoblarida ota-ona, qavmu qarindosh va farzandlar bilan olib boriladigan muomala madaniyatiga oid boblardan keyin qo‘ni-qo‘shnilar bilan yaxshi muomala bo‘lish bobini keltirganlar. Inson bolasi o‘zining kundalik hayotida, istaydimi-yo‘qmi, doimiy ravishda aloqada bo‘lib turadiganlardan biri qo‘shnilardir. Kishining hayoti osoyishtaligi, baxti, quvonchi ko‘pincha qo‘shni bilan kechadigan aloqalarga ham bog‘liq bo‘ladi. Agar Alloh taolo bandaga yaxshi qo‘shni ato qilsa, ko‘pgina yaxshiliklarga sabab bo‘ladi. Aksincha, yomon qo‘shnidan har xil yomonlik kutishning o‘zi turmush halovatini ketkazadi.
Shuning uchun ham Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Musulmon kishining saodati keng maskan, solih qo‘shni va yaxshi ulovdadir», deganlar».
عن الحسن أنه سئل عن الجار، فقال: أَرْبَعِينَ دَارًا أَمَامَهُ وَأَرْبَعِينَ خَلْفَهُ، وَأَرْبَعِينَ عَنْ يَمِينِهِ، وَأَرْبَعِينَ عَنْ يَسَارِهِ.
ya’ni: Hasandan rivoyat qilinadi: «Undan qo‘shnilar haqida so‘rashdi. Shunda u: «Oldidan qirq hovli, ortidan qirqta, o‘ngidan qirqta, chapidan qirqta», dedi».
Shariat nuqtayi nazaridan, o‘ng tomondan, chap tomondan, old tomondan va orqa tomondan qirqta xonadon qo‘shni hisoblanar ekan va ularda qo‘shnilik haqqi bo‘lar ekan.
Muhtaram jamoat! Islomda qo‘ni-qo‘shnilarning haqlari to‘rtta bo‘lib ular; qo‘shniga aziyat bermaslik, qo‘shnini yomonliklardan himoya qilish, ularga doimo yaxshilik qilish, qo‘shinidan yetadigan aziyatlarga sabrda bo‘lib, ular bilan yaxshi qo‘shnichilik qilish.
عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ عَنِ النَّبِيِّ قَالَ: مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُحْسِنْ إِلَى جَارِهِ وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ.
ya’ni: Abu Shurayh Xuzo’iydan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Kim Allohga va oxirat kuniga imon keltirgan bo‘lsa, qo‘shnisiga yaxshilik qilsin. Kim Allohga va oxirat kuniga imon keltirgan bo‘lsa, mehmoniga ikrom ko‘rsatsin. Kim Allohga va oxirat kuniga imon keltirgan bo‘lsa, yaxshi gap aytsin yoki jim tursin», dedilar».
Qo‘shniga yaxshilik qilish Allohga va qiyomat kuniga imon keltirgan kishining sifati, belgisi, alomati ekan. Kim Allohga imon keltirgan bo‘lsa, qiyomat kunidan umidvor bo‘lsa, qo‘shnisiga yaxshilik qilishi lozim ekan. Qo‘shniga yaxshilik qilish uning hojati tushgan ishlarda yordam berish va undan yomonliklarni daf’ qilish bilan bo‘ladi. Unga ozor berilmaydi va ehson qilinadi. Qo‘shniga ochiq yuzli bo‘lish, shirin so‘z bo‘lish, taom berish kabi ishlar bilan ikrom ko‘rsatiladi. Yaxshi qo‘shnichilik alomatlaridan ba’zilari unga muhtoj bo‘lganda qarz berish, bemor bo‘lsa, borib ko‘rish, ta’ziyasida ishtirok etish, xursandchiligini tabriklash, uy qurganda devorini baland qilib yubormaslik kabi ishlarda ham qo‘shinichilik haqlaridan hisoblanadi.
عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللهِ إِنَّ لِي جَارَيْنِ فَإِلَى أَيِّهِمَا أُهْدِي
قَالَ: إِلَى أَقْرَبِهِمَا مِنْكَ بَابً
ya’ni: Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga: «Ey Allohning Rasuli, mening ikkita qo‘shnim bor, ulardan qaysi biriga hadya beray?» deb so‘radim. U zot: «Senga eshigi yaqinrog‘iga», dedilar».
Demak, qo‘ni-qo‘shniga yaxshilik qilishda, hadya berishda eshigi yaqinroq bo‘lgan qo‘shnidan boshlash kerak ekan. Agar bir qo‘shnini tashlab, undan keyingisiga hadya berilsa, o‘rtadagi qo‘shnining ko‘ngliga «Meni yomon ko‘rsa kerak, bo‘lmasa, yon qo‘shni bo‘lib turib, shunaqa qiladimi?» degan shubha tushadi.
ya’ni: Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilinadi: «Uning qo‘yi so‘yildi. U xizmatchi yigitiga: «Yahudiy qo‘shnimizga ham hadya qildingmi? Yahudiy qo‘shnimizga ham hadya qildingmi?» deb hadeb so‘rayverdi. So‘ng: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning: «Jabroil menga qo‘shniga yaxshilik qilish haqida shu qadar tavsiya qildiki, hatto uni merosxo‘r bo‘lsa kerak, deb o‘ylab qoldim» deganlarini eshitganman», dedi».
Bu hadisda sahobalardan birlarining ana shu hadisi sharifga qanday amal qilishlari ko‘rsatilmoqda. Qo‘shni yahudiy ekan, dushmanlik qilib yurgan g‘ayridin odamlardan ekan. Lekin hadisda «qo‘shni» deyilganmi, bo‘ldi. Yahudiymi, nasroniymi, majusiymi, kim bo‘lishidan qat’i nazar, unga yaxshilik qilish kerak.
عن ابن عمر رضي الله عنهما قال: لقد أتى علينا زمان وما أحدٌ أحقُّ بديناره ودرهمه من أخيه المسلم، ثمّ الآن الدّينار والدّرهم أحبّ إلى أحدنا من أخيه المسلم، سمعت النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم يقول: "كم من جار متعلق بجاره يوم القيامة، يقول: يا ربّ! هذا أغلق بابه دوني، فمنع معروفه"
Ya’ni: Ibn Umardan rivoyat qilinadi: «U kishi shunday dedi: «Boshimizda shunday zamon yoki paytlar bo‘ldiki, bir odamning bir dinori yoki dirhami bo‘lsa, o‘shanga uning musulmon birodaridan ko‘ra haqliroq odam yo‘q edi. Bugungi kunga kelib esa, dinor va dirham bizlarga musulmon birodarimizdan afzalroq bo‘lib qoldi. Holbuki Nabiy sollallohu alayhi vasallamning: «Qiyomat kuni ko‘pchilik qo‘shnisining bo‘yniga osilib olib: «Rabbim! Bu qo‘shnim mening yuzimga eshik yopdi va yaxshiligini to‘sdi», deb da’vo qiladi» deganlarini eshitganman», dedi».
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallamga: «Ey Allohning Rasuli, falon ayol kechasi bilan namozda qoim bo‘ladi, kunduzi nafl ro‘zalarni tutadi. Yana boshqa falon-falon yaxshiliklarni qiladi, sadaqa beradi, lekin tili bilan qo‘shnilarga ozor yetkazadi», deyishdi. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «U ayolda yaxshilik yo‘q, u do‘zax ahlidandir», dedilar. Boyagi kishilar: «Falonchi ayol bo‘lsa, farz namozlarini o‘qiydi, kiyimlaridan sadaqa qiladi, ammo biror kishiga ozor bermaydi», deyishdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Ana shu ayol ahli jannatlardandir», dedilar».
Mazkur hadisi sharifda qo‘ni-qo‘shnilarga ozor bermaslik, ularni behurmat qilmaslik naqadar zarur ish ekani ta’kidlanmoqda. Qo‘ni-qo‘shnilarga yomon munosabatda bo‘lish, ularga ozor berish o‘qilgan nafl namozlar, tutilgan nafl ro‘zalarni ham yuvib ketib, ularni foydasiz holga keltirib qo‘yadi. Aksincha, qo‘shnilari bilan tinch-totuv yashagan, ularga ozor bermagan odam katta baxt-saodatga erishadi va ahli jannatdan bo‘ladi.
عن أبي هريرة: أن رسول الله r قال: "لا يَدْخُلُ الجَنَّةَ مَنْ لا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ
ya’ni: Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Kimning qo‘shnisi uning yomonliklaridan omonda bo‘lmasa, u jannatga kirmaydi», deganlar».
عن ثوبان قال: "مَا مِنْ رَجُلَيْنِ يَتَصَارَمَانِ فَوْقَ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ، فَيَهْلِكُ أَحَدُهُمَا، فَمَاتَا وَهُمَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الْمُصَارَمَةِ، إِلا هَلَكَا جَمِيعًا، وَمَا مِنْ جَارٍ يَظْلِمُ جَارَهُ وَيَقْهَرُهُ، حَتَّى يَحْمِلَهُ ذَلِكَ عَلَى أَنْ يَخْرُجَ مِنْ مَنْزِلِهِ ، إِلا هَلَكَ ."
ya’ni: Savbondan rivoyat qilinadi: «U kishi: «Ikki kishi o‘zaro urishib qolib, uch kundan ortiq gaplashmay yursa, ulardan biri halokatga uchraydi. Agar ikkovi ham bir-biriga gapirmay, gina saqlab vafot etsa, ikkovi ham halokatga uchraydi. Bir odam qo‘shnisiga zulm qilsa, qahr ko‘rsatib qo‘shnisini ko‘chib ketishga majbur qilsa, u albatta halok bo‘ladi», degan ekan».
Alloh taolo barchalarimizni qo‘shnilarga yaxshilik qiladigan va ularning haqlariga rioya qiladigan bandalardan qilsin. Omin!
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
- «
- »