19.08.2016 y. Qo‘shnilarga yaxshilik qiling!
بسم الله الرحمن الرحيم
Qadrli namozxonlar! Alloh taborak taolo Qur’oni karimda O‘ziga ibodat qilish, Unga hech bir narsani sherik qilmaslik, ota-ona, qavm-qarindosh, yetim-miskinlar va qo‘ni-qo‘shnilarga yaxshilik qilishga amr etib, bunday deydi:
وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا
ya’ni: “Allohga ibodat qilingiz va Unga hech narsani sherik qilmangiz! Ota-onalarga esa yaxshilik qilingiz! Shuningdek, qarindoshlar, yetimlar, miskinlar, qarindosh qo‘shni-yu begona qo‘shni, yoningizdagi hamrohingiz, yo‘lovchi (musofir)ga va qo‘l ostingizdagi (qaram)larga ham (yaxshilik qiling)! Albatta, Alloh kibrli va maqtanchoq kishilarni sevmaydi” (Niso, 36).
Muhtaram jamoat! Imom Buxoriy rahmatullohi alayh o‘z kitoblarida ota-ona, qavmu qarindosh va farzandlar bilan olib boriladigan muomala madaniyatiga oid boblardan keyin qo‘ni-qo‘shnilar bilan yaxshi muomala bo‘lish bobini keltirganlar. Inson bolasi o‘zining kundalik hayotida, istaydimi-yo‘qmi, doimiy ravishda aloqada bo‘lib turadiganlardan biri qo‘shnilardir. Kishining hayoti osoyishtaligi, baxti, quvonchi ko‘pincha qo‘shni bilan kechadigan aloqalarga ham bog‘liq bo‘ladi. Agar Alloh taolo bandaga yaxshi qo‘shni ato qilsa, ko‘pgina yaxshiliklarga sabab bo‘ladi. Aksincha, yomon qo‘shnidan har xil yomonlik kutishning o‘zi turmush halovatini ketkazadi.
Shuning uchun ham Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Musulmon kishining saodati keng maskan, solih qo‘shni va yaxshi ulovdadir», deganlar».
عن الحسن أنه سئل عن الجار، فقال: أَرْبَعِينَ دَارًا أَمَامَهُ وَأَرْبَعِينَ خَلْفَهُ، وَأَرْبَعِينَ عَنْ يَمِينِهِ، وَأَرْبَعِينَ عَنْ يَسَارِهِ.
ya’ni: Hasandan rivoyat qilinadi: «Undan qo‘shnilar haqida so‘rashdi. Shunda u: «Oldidan qirq hovli, ortidan qirqta, o‘ngidan qirqta, chapidan qirqta», dedi».
Shariat nuqtayi nazaridan, o‘ng tomondan, chap tomondan, old tomondan va orqa tomondan qirqta xonadon qo‘shni hisoblanar ekan va ularda qo‘shnilik haqqi bo‘lar ekan.
Muhtaram jamoat! Islomda qo‘ni-qo‘shnilarning haqlari to‘rtta bo‘lib ular; qo‘shniga aziyat bermaslik, qo‘shnini yomonliklardan himoya qilish, ularga doimo yaxshilik qilish, qo‘shinidan yetadigan aziyatlarga sabrda bo‘lib, ular bilan yaxshi qo‘shnichilik qilish.
عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ عَنِ النَّبِيِّ قَالَ: مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُحْسِنْ إِلَى جَارِهِ وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ.
ya’ni: Abu Shurayh Xuzo’iydan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Kim Allohga va oxirat kuniga imon keltirgan bo‘lsa, qo‘shnisiga yaxshilik qilsin. Kim Allohga va oxirat kuniga imon keltirgan bo‘lsa, mehmoniga ikrom ko‘rsatsin. Kim Allohga va oxirat kuniga imon keltirgan bo‘lsa, yaxshi gap aytsin yoki jim tursin», dedilar».
Qo‘shniga yaxshilik qilish Allohga va qiyomat kuniga imon keltirgan kishining sifati, belgisi, alomati ekan. Kim Allohga imon keltirgan bo‘lsa, qiyomat kunidan umidvor bo‘lsa, qo‘shnisiga yaxshilik qilishi lozim ekan. Qo‘shniga yaxshilik qilish uning hojati tushgan ishlarda yordam berish va undan yomonliklarni daf’ qilish bilan bo‘ladi. Unga ozor berilmaydi va ehson qilinadi. Qo‘shniga ochiq yuzli bo‘lish, shirin so‘z bo‘lish, taom berish kabi ishlar bilan ikrom ko‘rsatiladi. Yaxshi qo‘shnichilik alomatlaridan ba’zilari unga muhtoj bo‘lganda qarz berish, bemor bo‘lsa, borib ko‘rish, ta’ziyasida ishtirok etish, xursandchiligini tabriklash, uy qurganda devorini baland qilib yubormaslik kabi ishlarda ham qo‘shinichilik haqlaridan hisoblanadi.
عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللهِ إِنَّ لِي جَارَيْنِ فَإِلَى أَيِّهِمَا أُهْدِي
قَالَ: إِلَى أَقْرَبِهِمَا مِنْكَ بَابً
ya’ni: Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga: «Ey Allohning Rasuli, mening ikkita qo‘shnim bor, ulardan qaysi biriga hadya beray?» deb so‘radim. U zot: «Senga eshigi yaqinrog‘iga», dedilar».
Demak, qo‘ni-qo‘shniga yaxshilik qilishda, hadya berishda eshigi yaqinroq bo‘lgan qo‘shnidan boshlash kerak ekan. Agar bir qo‘shnini tashlab, undan keyingisiga hadya berilsa, o‘rtadagi qo‘shnining ko‘ngliga «Meni yomon ko‘rsa kerak, bo‘lmasa, yon qo‘shni bo‘lib turib, shunaqa qiladimi?» degan shubha tushadi.
ya’ni: Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilinadi: «Uning qo‘yi so‘yildi. U xizmatchi yigitiga: «Yahudiy qo‘shnimizga ham hadya qildingmi? Yahudiy qo‘shnimizga ham hadya qildingmi?» deb hadeb so‘rayverdi. So‘ng: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning: «Jabroil menga qo‘shniga yaxshilik qilish haqida shu qadar tavsiya qildiki, hatto uni merosxo‘r bo‘lsa kerak, deb o‘ylab qoldim» deganlarini eshitganman», dedi».
Bu hadisda sahobalardan birlarining ana shu hadisi sharifga qanday amal qilishlari ko‘rsatilmoqda. Qo‘shni yahudiy ekan, dushmanlik qilib yurgan g‘ayridin odamlardan ekan. Lekin hadisda «qo‘shni» deyilganmi, bo‘ldi. Yahudiymi, nasroniymi, majusiymi, kim bo‘lishidan qat’i nazar, unga yaxshilik qilish kerak.
عن ابن عمر رضي الله عنهما قال: لقد أتى علينا زمان وما أحدٌ أحقُّ بديناره ودرهمه من أخيه المسلم، ثمّ الآن الدّينار والدّرهم أحبّ إلى أحدنا من أخيه المسلم، سمعت النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم يقول: "كم من جار متعلق بجاره يوم القيامة، يقول: يا ربّ! هذا أغلق بابه دوني، فمنع معروفه"
Ya’ni: Ibn Umardan rivoyat qilinadi: «U kishi shunday dedi: «Boshimizda shunday zamon yoki paytlar bo‘ldiki, bir odamning bir dinori yoki dirhami bo‘lsa, o‘shanga uning musulmon birodaridan ko‘ra haqliroq odam yo‘q edi. Bugungi kunga kelib esa, dinor va dirham bizlarga musulmon birodarimizdan afzalroq bo‘lib qoldi. Holbuki Nabiy sollallohu alayhi vasallamning: «Qiyomat kuni ko‘pchilik qo‘shnisining bo‘yniga osilib olib: «Rabbim! Bu qo‘shnim mening yuzimga eshik yopdi va yaxshiligini to‘sdi», deb da’vo qiladi» deganlarini eshitganman», dedi».
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallamga: «Ey Allohning Rasuli, falon ayol kechasi bilan namozda qoim bo‘ladi, kunduzi nafl ro‘zalarni tutadi. Yana boshqa falon-falon yaxshiliklarni qiladi, sadaqa beradi, lekin tili bilan qo‘shnilarga ozor yetkazadi», deyishdi. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «U ayolda yaxshilik yo‘q, u do‘zax ahlidandir», dedilar. Boyagi kishilar: «Falonchi ayol bo‘lsa, farz namozlarini o‘qiydi, kiyimlaridan sadaqa qiladi, ammo biror kishiga ozor bermaydi», deyishdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Ana shu ayol ahli jannatlardandir», dedilar».
Mazkur hadisi sharifda qo‘ni-qo‘shnilarga ozor bermaslik, ularni behurmat qilmaslik naqadar zarur ish ekani ta’kidlanmoqda. Qo‘ni-qo‘shnilarga yomon munosabatda bo‘lish, ularga ozor berish o‘qilgan nafl namozlar, tutilgan nafl ro‘zalarni ham yuvib ketib, ularni foydasiz holga keltirib qo‘yadi. Aksincha, qo‘shnilari bilan tinch-totuv yashagan, ularga ozor bermagan odam katta baxt-saodatga erishadi va ahli jannatdan bo‘ladi.
عن أبي هريرة: أن رسول الله r قال: "لا يَدْخُلُ الجَنَّةَ مَنْ لا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ
ya’ni: Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Kimning qo‘shnisi uning yomonliklaridan omonda bo‘lmasa, u jannatga kirmaydi», deganlar».
عن ثوبان قال: "مَا مِنْ رَجُلَيْنِ يَتَصَارَمَانِ فَوْقَ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ، فَيَهْلِكُ أَحَدُهُمَا، فَمَاتَا وَهُمَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الْمُصَارَمَةِ، إِلا هَلَكَا جَمِيعًا، وَمَا مِنْ جَارٍ يَظْلِمُ جَارَهُ وَيَقْهَرُهُ، حَتَّى يَحْمِلَهُ ذَلِكَ عَلَى أَنْ يَخْرُجَ مِنْ مَنْزِلِهِ ، إِلا هَلَكَ ."
ya’ni: Savbondan rivoyat qilinadi: «U kishi: «Ikki kishi o‘zaro urishib qolib, uch kundan ortiq gaplashmay yursa, ulardan biri halokatga uchraydi. Agar ikkovi ham bir-biriga gapirmay, gina saqlab vafot etsa, ikkovi ham halokatga uchraydi. Bir odam qo‘shnisiga zulm qilsa, qahr ko‘rsatib qo‘shnisini ko‘chib ketishga majbur qilsa, u albatta halok bo‘ladi», degan ekan».
Alloh taolo barchalarimizni qo‘shnilarga yaxshilik qiladigan va ularning haqlariga rioya qiladigan bandalardan qilsin. Omin!
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
