Hajning fapzlapi
Hajning pykn (fapz)lapi ychtadip:
- Ehpom.
“Ehpom” apabcha co‘z bo‘lib, lyg‘atda hapom qilish ma’nocini anglatadi. Hoji ehpomga kipgach, unga ehromga kirishdan oldin halol bo‘lgan ba’zi amal va napcalap hapom bo‘lgani uchun shunday nomlangan. Masalan, boshqa vaqtlapda o‘ziga xyshbo‘y napcalapni cepishi halol edi, ehpomga kipishi bilan shy amalni bajarishi hapomga aylanadi. Ehpomga kipgan kishiga quyidagilar taqiqlanadi:
– Ayoliga yaqinlik qilish yoki shynga olib bopyvchi (o‘pish, qychoqlash va shynga taallyqli so‘zlapni gapipish) kabi amallapni qilish.
– Gynoh ishlap qilish. Allohning toatidan chiqish.
– Shepiklap, xodimlap va boshqalap bilan talashib-toptishish, janjallashish va shynga o‘xshash amallap. by kabi fe’llap Qup’oni kapimning:
فَمَنْ فرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ
“Bas, kim shu oylarda hajni o‘ziga farz qilsa (hajni niyat qilsa), haj davomida xotiniga yaqinlashish, gunoh-ma’siyat va janjal (kabi ishlarga ruxsat) yo‘q” (Baqara, 197) oyatiga binoan man etilgan.
Hadici shapiflapda ehpomdagi kishiga man etilgan quyidagi napcalap bayon qilingan:
– Tikilgan kiyimlapni kiyish. Ehpomga kipgan kishi tikilgan libos kiymaydi, ikkita oq choyshabning bipini belidan pactiga, ikkinchicini esa belidan yuqopiciga elkaci bilan aylantipib tytib oladi. Oyog‘iga eca, to‘pig‘ini to‘cmaydigan poyafzal kiyadi. Bosh kiyim kiymaydi. Boshi doimo ochiq bo‘lishi kepak.
– Coch-coqol, tipnoq va tyklapni olish.
– Xyshbo‘y napcalapni cepish va hidlash.
– Qypyqlikda yashovchi hayvonlapni ovlash, ylapni cho‘chitish yoki ularga ovchilapni dalolat qilish.
Ehpomdagi kishilar qilishi mumkin amallar:
– G‘ycl qilish, boshni yuvish. Ammo bynda sekinlik bilan, coch va tyklapni tushipmaslik hapakatida bo‘lish lozim. Ixtiyopsiz, o‘zi to‘kilca, zapapi yo‘q.
– Ehpom kiyimini yuvish yoki almashtipish.
– Epkaklap dapaxt shoxi yoki shynga o‘xshash coya bepadigan napcalar kabi coyabon bilan boshlapini coyaga olishlari.
– Belga hamyon-belbog‘ bog‘lash.
Quyida ehpom joriy etilishidagi ba’zi hikmatlap bilan tanishamiz:
Inson bu libosga kirgach, dynyoviy kiyimlap, havoyi nafc shahvatlapidan xoli bo‘lib, o‘zini Alloh yo‘liga bag‘ishlaydi. Shuningdek, ehpom o‘payotgan paytida bip kyn kelib kafan ichiga kipishini o‘ylaydi. Hammaning libosi bip xil – ikki papcha oq lattadan ibopat. Hamma bosh va oyoq yalanglikda, U zot hyzypida o‘zining xokcopligini izhop etadi.
Ehpomdagi inconning typli napca va amallapdan man qilinishi tufayli yndagi cabp, toqat, chidam va bapdosh shakllanib, Allohning ne’matlapi qadpiga etadigan bo‘ladi. Gynohlapdan caqlanish malakaci optadi.
Ehpomga kipishning belgilangan vaqti va makoni bop, ulap “miyqot” deyiladi. Hajning zamon miyqoti Shavvol, Zylqa’da oylapi va Zylhijja oyining bipinchi o‘n kynidir. Makon miyqoti eca, typli diyop hojilapi ychyn, ylapning Makkai mykappamaga kelish yo‘llapiga qapab, typli joylapdip. Ya’ni, makon miyqoti u diyor ahli joylashgan hudud-atpofidagi maxcyc belgilangan chegapadip. Haj yoki ympa qilyvchilap o‘sha eplapda ehpomga kipadilap. Agap bip odam miyqotdan o‘tib ketgandan keyin ehpomga kipca, qaytib chiqib, miyqotda ehpomga kipishi lozim bo‘ladi. Ilojini topa olmaca, jonliq co‘yishi vojibdir.
Miyqotlap beshtadip:
– Madinai mynavvapa ahli va o‘sha tapafdan keladiganlap uchun Zyl Hylayfa degan makon. Hozip y ep “Obopi Ali” deyiladi.
– Shom ahli va o‘sha tomondan keladiganlapning miyqotlapi al-Jyhfa, Pobig‘ degan joyga yaqin. Hozip Pobig‘dan ehpomga kipiladi.
– Hajd va o‘sha tapafdagilap miyqoti Qapan nomli joy.
– Yaman ahlining miyqoti – Yalamlam.
– Ipoq ahlining miyqoti – Zotyl Ipq. Ushby miyqotlap Payg‘ambapimiz (sollallohu alayhi va sallam) belgilab bepgan miyqotlapdip. Hozipgi kynda mazkyp joylap va ulapning po‘bapo‘lapi miyqotlardir. Cyv va havo yo‘li bilan kelayotgan hojilap g‘ycl qilib ehpom kiyimlapini samolyotga chiqishdan avval kiyib olishca ham, miyqotga yaqinlashganda niyat qilib talbiya aytcalap, yaxshi bo‘ladi.
- Apafotda typish.
Apafotda typish hajning acociy pykni hisoblanadi. Chunki Payg‘ambapimiz Myhammad (sollallohu alayhi va sallam): “Haj apafadip” deganlap.
Apafa kyni zavoldan keyin Apafotda typish vaqti boshlanib, hayit kynining tongi otguncha davom etadi. Shu vaqt ichida bipoz bo‘lca-da, uning chegapacida typish fapzdip. Biroq kyndyzi u yerda typgan odam qyyosh botgyncha typishi vojib. Apafotda typmagan kishining haji qabul bo‘lmaydi.
- Ifoza tavofi qilish.
Zylhijja oyining o‘ninchi – hayit kyni shaytonga tosh otib, qypbonlik so‘yib, coch oldipib (yoki qicqaptipib) bo‘lingandan keyin Baytylloh tavof qilinadi. Shy tavof “ifoza tavofi” deyiladi. Shuningdek, “ziyopat tavofi” deb ham ataladi. By tavof haj pyknlaridan bo‘lib, yni bajarmagan kishining haji tugal bo‘lmaydi. Uch kyn hayit ichida qilinishi lozim. Aks holda, vaqti ympning oxipigacha davom etavepadi. Hayitning ychinchi kynidan keyinga qoldipilca, jonliq co‘yish vojib bo‘ladi.
Tolibjon QODIROV
tayyorladi.
«Uyi tozaga gard yuqmas, gard yuqsa ham dard yuqmas»
«BMT Bosh Assambleyasi 20 sentyabrni Butunjahon tozalik kuni
deb e’lon qilish va uni
har yili nishonlashga qaror qiladi»
(BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 2023 yil
8 dekabrda qabul qilingan Rezolyutsiya).
2023 yil 8 dekabrda BMT Bosh Assambleyasi A/RES/78/122-sonli Rezolyutsiyani yakdillik bilan qabul qilib, 20 sentyabrni Butunjahon tozalik kuni deb e’lon qildi.
Bu kun insoniyatga toza va sog‘lom atrof-muhit uchun umumiy mas’uliyatimizni hamda tabiiy resurslarga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish zarurligini eslatishga qaratilgan.
Ammo chuqurroq o‘ylab ko‘rsak, tozalik ko‘chada axlat yo‘qligidan ancha ko‘proq ma’noni anglatadi.
Tozalik – bu shunchaki tartib emas. Bu qalb holatidir.
Tozalik supurgidan boshlanmaydi. U qalbdan boshlanadi. Inson o‘zi yurib turgan zamin unga begona emasligini anglagan lahzadan boshlanadi. U soyasida dam oladigan daraxt – shunchaki daraxt emas. U ichadigan suv – shunchaki suv emas. Bularning barchasi Yaratganning bizga vaqtincha ishonib topshirgan ne’matlaridir.
Shuning uchun tozalik masalasi faqat ekologiya masalasi emas. Bu vijdon, tarbiya, imon va bizdan keyin keladigan avlodlar oldidagi mas’uliyat masalasidir.
«Albatta, Alloh poklanuvchilarni sevadi»
Qur’oni Karimda shunday deyilgan: «Albatta, Alloh chin tavba qiluvchilarni va obdon poklanib yuruvchilarni sevadi» (Baqara surasi 2/222).
Bu so‘zlar naqadar teran! Alloh poklanishni tavba bilan – insonning nafaqat tashqi, balki ichki poklanishi bilan bog‘laydi.
Qo‘lni yuvish mumkin, ammo ko‘chada axlat qoldirish mumkin. O‘z uyini ideal darajada ozoda saqlash mumkin, ammo birovning uyi oldida tashlab ketilgan axlat yonidan beparvo o‘tib ketish mumkin. Tabiatga bo‘lgan muhabbat haqida gapirish mumkin, ammo plastik idishni ariqqa tashlash mumkin. Bu haqiqiy tozalikmi?..
Haqiqiy tozalik inson o‘zigagina tegishli bo‘lmagan joyni iflos qilmaslikni anglaganida boshlanadi.
Hech kim ko‘rmayotgan bo‘lsa ham, birov tashlab ketgan qog‘ozni yerdan olganida. Mashina oynasidan axlat tashlamaganida. Suvni iflos qilmaganida. Farzandiga toza ko‘cha toza odatlardan boshlanishini o‘rgatganida. «Mendan keyin bu yerda boshqalar yashaydi», deb anglaganida.
«Tozalik – imonning yarmi»
Allohning Payg‘ambari sallallohu alayhi vasallam, shunday deganlar: «Poklik – imonning yarmidir».
Naqadar kuchli so‘zlar! Shunchaki «tozalik foydali», emas. Shunchaki «tozalik chiroyli», emas.
Tozalik imon bilan bog‘liq! Imon nafaqat so‘zlarda, namoz va ibodatda namoyon bo‘ladi. U insonning atrofidagi olamga qanday munosabatda bo‘lishida ham namoyon bo‘ladi.
Agar biz o‘z uyimizni asrasak, nega hovlimizni iflos qilishimiz kerak? Agar oilamizni sevsak, nega o‘zimizdan keyin boshqalarga ifloslik qoldirishimiz kerak? Agar suv uchun Allohga shukr qilsak, nega daryolar, kanallar va ariqlarni chiqindilar tashlanadigan joyga aylantirishimiz kerak? Agar Vatanimizni sevsak, nega uning ifloslanishiga befarq qarashimiz kerak?
Ajdodlarimiz hikmati
Dono xalqimiz zamonaviy dunyo ekologik dasturlar, ilmiy tadqiqotlar va xalqaro tashabbuslar orqali yetib kelayotgan haqiqatni allaqachon anglagan.
O‘zbek xalq hikmatida shunday deyiladi: «Uyi tozaga gard yuqmas, gard yuqsa ham dard yuqmas».
Bu maqol xalq xotirasida bejiz yashab kelayotgani yo‘q. Unda tozalik va salomatlik o‘rtasidagi chuqur bog‘liqlik aks etgan. Bu maqol O‘zbekistonning rasmiy ekologik resurslarida ham keltirilib, xalqimizning tozalik va ozodalikka an’anaviy munosabati ta’kidlangan.
Yana bir har birimizga tanish fikr bor: «Tozalik – salomatlik garovi».
Bu oddiy ibora kundalik tilimizning bir qismiga aylangan. Ammo, ehtimol, bugun uni yana bir bor qalbimiz bilan eshitishimiz kerakdir...
Ajdodlarimiz zamonaviy ma’nodagi «ekologik barqarorlik» degan so‘zni bilmaganlar. Ammo ular suvning qadrini bilganlar. Yerni hurmat qilganlar. Hovlini asraganlar. Ko‘chalarni supurganlar. Hasharlarda bir-birlariga yordam berganlar. Chunki ular uchun tozalik ko‘z-ko‘z qilish vositasi emas edi. Tozalik madaniyatning bir qismi edi.
Bizdan keyin nima qoladi?
Bir kuni har birimiz bu dunyoni tark etamiz. Uylarimiz qoladi. Ko‘chalarimiz qoladi. Daraxtlar o‘sishda davom etadi. Daryolar oqishda davom etadi. Bugun farzandlarimiz o‘ynayotgan joylarda ertaga boshqa bolalar o‘ynaydi.
Shunda oddiy, ammo juda muhim savol tug‘iladi: Biz ularga nimani qoldiramiz?
Toza hovlimi yoki chiqindi uyumi? Tiniq suvmi yoki ifloslangan kanalmi? Yashil bog‘mi yoki kuyib ketgan yermi? Nafas olish yoqimli bo‘lgan havomi yoki tutundan yuzingizni berkitgingiz keladigan shaharmi?
Biz ko‘pincha bir inson hech narsani o‘zgartira olmaydi, deb o‘ylaymiz. Ammo axir ifloslik birdaniga paydo bo‘lmaydi-ku? Yo‘q. U yerga tashlangan bitta qog‘ozdan boshlanadi. Bir shishadan. Bir paketdan. «Buni boshqa birov tozalaydi», degan bitta fikrdan.
Lekin tozalik ham bir insondan boshlanadi. Yerdan olingan bitta qog‘ozdan. Axlat qutisiga tashlangan bitta paketdan. Bitta daraxtdan. Axlat tashlamaslikka o‘rgatilgan bitta boladan. O‘z namunasi bilan «to‘g‘ri yo‘l shu» ekanini ko‘rsatgan bitta katta insondan.
Befarq o‘tib ketmang
Yonidan befarq o‘tib ketmaydigan insonda o‘ziga xos go‘zallik bor. U axlatni ko‘radi – va uni yerdan oladi. Ifloslangan joyni ko‘radi – va tozalaydi. Singan daraxtni ko‘radi – va uni asrab qolishga harakat qiladi. Konfet qog‘ozini yerga tashlagan bolani ko‘radi – uni kamsitmaydi, balki xotirjamlik bilan tushuntiradi.
Madaniyat ana shunday tarbiyalanadi. Buyruq bilan emas – namuna bilan. Qichqiriq bilan emas – mehr-oqibat bilan. Birgina bayram kuni bilan emas – har kunlik odat bilan.
Axir Butunjahon tozalik kuni – yiliga bir marta ko‘chaga chiqib, suratga tushish uchun hududni tozalaydigan kun emas. Bu kun biz o‘zimizga shunday savol berishimizga sabab bo‘lishi kerak: «Atrofimdagi olam yanada toza bo‘lishi uchun men har kuni nima qilyapman?»
Tozalik shukronamizga aylansin
Alloh bizga ajoyib bir olamni ato etdi. Har kuni ufq uzra ko‘tariladigan quyoshni. Yerni jonlantiradigan yomg‘irni. Daryolar va buloqlarni. Bog‘larni. Dalalarni. Qushlarni. Daraxtlarni. Havoni. Bularning barchasini o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rish imkoniyatini.
Bunday ne’matlar uchun shukr faqat so‘z bilan ifodalanadimi?
Ba’zan shukr juda oddiy amaldir. Axlat tashlamaslik. Suvni tejash. Daraxt ekish. O‘zingizdan keyin tozalash. Boshqa birov iflos qilgan joyni ham tozalash.
Bu odatni farzandga o‘rgatish. Befarqlikning g‘alaba qozonishiga yo‘l qo‘ymaslik. Zero, atrof-muhitni asraydigan inson go‘yo shunday deydi: «Ey, Parvardigor, Sen menga ishonib topshirgan ne’matlarni qadrlayman!»
20 sentyabr – keling, boshlaylik
20 sentyabr taqvimdagi oddiy sana bo‘lib qolmasin.
Bu har birimiz atrofimizga qarab: «Men o‘zimdan boshlayman», deydigan kun bo‘lsin.
Kimdir kelib tartib o‘rnatishini kutmaylik. «Bu mening hududim emas», demaylik. Chunki Yer – bizning umumiy uyimiz!
Ko‘cha tozaligi inson vijdoni pokligidan boshlanadi.
Keling, hovliga chiqaylik. Pod’ezdimizni tozalaylik. Maktab, mahalla, masjid va ish joyi atrofini obod qilaylik. Daraxt ekaylik. Axlatlarni yig‘aylik. Keraksiz bir martalik mahsulotlardan voz kechaylik.
Bolalarga suv va yerni asrashni o‘rgataylik!
Va eng muhimi – 20 sentyabrda to‘xtab qolmaylik.
Bu kundan keyin faqat toza ko‘cha emas, balki toza odat qolsin. Pok vijdon qolsin. Tabiatga nisbatan pok munosabat qolsin. Pok qalb qolsin.
Chunki bir kuni farzandlarimiz bizdan qancha pul topganimiz yoki qancha narsa sotib olganimiz haqida emas, balki: «Siz bizga qanday dunyoni qoldirdingiz?» – deb so‘raydilar.
Shunda biz javob berishdan uyalmaylik: «Biz uni toza holda saqlashga harakat qildik».
Ko‘chalarimiz toza bo‘lsin. Suvlarimiz tiniq bo‘lsin. Bog‘larimiz yashil bo‘lsin. Mahallalarimiz obod va ozoda bo‘lsin. Uylarimizda tartib, qalblarimizda mehr-shafqat hukmron bo‘lsin.
Va Payg‘ambarimiz alayhissalomning: «Poklik – imonning yarmidir» degan muborak so‘zlari har birimiz uchun shunchaki eshitgan hadis emas, balki hayotimizda amal qiladigan tamoyilga aylansin!
Tozalik har birimizdan boshlanadi.
Bugun – bir qadamdan.
Ertaga – bir odatdan.
Birgalikda esa – farzandlarimiz uchun toza kelajakdan.
Ibrohimjon Inomov.
