E’tiqod inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, barcha insonlar e’tiqodlariga ko‘ra maqsad qo‘yadilar va o‘shanga ko‘ra hayot kechirishga intiladilar. To‘g‘ri e’tiqod bilan qilingan amal durust va qiymatli bo‘ladi. Bu haqiqatni So‘fi Olloyor bobomiz quyidagicha bayon qilgan:

Aqida bilmagan shaytona eldir,

Agar ming yil amal deb qilsa yeldir.

Ya’ni e’tiqod xato bo‘lar ekan u bilan har qancha amal qilinmasin foydasini bermaydi. Qur’oni karimda quyidagi oyat shunga dalolat qiladi:

“Robblariga kufr keltirganlarning amallarining misoli, xuddi bo‘ronli kunda shamol uchirib ketgan kulga o‘xshaydir. Ular o‘z kasblaridan biror narsaga ega bo‘lmaslar. Ana o‘sha uzoq adashuvning o‘zidir”[1]. (Ibrohim surasi,  18-oyat)

To‘g‘ri e’tiqodga tegishli barcha ma’lumotlarni topishga faqatgina aqlning o‘zi kifoya qilmaydi. Shuning uchun ham  har bir zamonda insonlarni ogohlantiruvchi, ularga ta’lim beruvchi payg‘ambarlar yuborilgan.

To‘g‘ri e’tiqodni noto‘g‘risidan ajratuvchi va ularning tafsilotlarini bayon qiluvchi ilm aqida yoki kalom ilmi deyiladi.  Bu ilmda Yaratuvchining borligi, sifatlari, ismlari, nubuvvat, borliq va sam’iyot (g‘aybiyot) mavzulari haqida bahs yuritiladi. Bu ilm oqil insonlarni mazkur narsalar to‘g‘risida ikkilanish yoki taqlid qilishdan qat’iy ravishda aniq ishonchli bo‘lishlariga xizmat qiladi. Ahli sunna olimlari boshqa firqalardan farqli o‘laroq aqidaviy hukmlarda aql va naql o‘rtasidagi muvozanatni saqlaganlar. Boshqalar esa yo aqliy dalilni hujjat qilishda yoki naqliy dalilni hujjat qilishda g‘uluvga ketganlar va natijada xatoga yo‘l qo‘yganlar. Chunki ularning bahslari sof ilmiy manhaj ustiga qurilmagan.

Imom Abu Mansur Moturidiy ilmni quyidagicha ta’riflagan: 

 العلم صفة يتجلى بها المذكور لمن قامت هي به

«Ilm bir sifat bo‘lib, bu sifat kimda bo‘lsa, e’tibor qilish mumkin bo‘lgan narsalar unga aniq-ravshan bo‘ladi»[2].

Demak, ilm bo‘lishi uchun e’tibor qaratish, zikr qilish mumkin bo‘lgan narsalarning aniq ravshan bo‘lishiga sabab bo‘ladigan sifat bo‘lishi lozim ekan. Agar bunday darajada bo‘lmasa u ilm emas, balki taxmin yoki katta ehtimol darjasidagi tushuncha hisoblanar ekan.

«Hujjat» so‘zi dalil, isbot ma’nolarini anglatadi. «Hujjat qilish» iborasi arab tilida الاحتجاج  deyilib  «nimanidir dalil qilib olish» ma’nosida qo‘llanadi[3]. Shu ma’noda hujjat so‘zi har qanday turdagi dalil qilib keltirishga nisbatan umumiy ma’noda ishlatiladi.

Islom shariatida dalillar «qat’iy» (shak-shubhasiz aniq) va «zonniy» (katta ehtimol bilan aniq) darajalariga bo‘linadi. Qat’iy va zonniy dalillarni ulamolar quyidagi turlarga ajratganlar: 

1. Subuti qat’iy dalillar. Bunday dalillar mujtahid olimlarga yetib kelishgacha bo‘lgan yo‘lda hech qanday bir nuqson yoki ziyodalikka uchramay aniq yetib kelgan dalillar bo‘ladi. Shuning uchun ham bunday dalillarning mavjudligi qat’iy ravishda aniq hisoblanadi va ular mutavotir deyiladi. «Mutavotir» deganda, sof  aqlga emas balki, his qiluvchi sezgilarga suyangan holda rivoyat qilingan xabarni odatda aql yolg‘onga kelishib olishlarini tasavvur qilolmaydigan darajadagi adad rivoyat qilishi tushuniladi. Yoxud shuncha adad rivoyat tabaqasining avvalidan oxirigacha rivoyat qilgan xabar tushuniladi[4]. Bunday xabarga Qur’oni karim va ba’zi sunnatlarning yetib kelishi misol bo‘ladi. 
    
2. Dalolati qat’iy dalillar. Bunday dalilni bir ma’nodan boshqa ma’noda bo‘lishining hech bir ehtimoli bo‘lmaydi. Bunday dalillarga mufassar va muhkam oyatlar, qat’iy tushunilgan mutavotir va ohod hadislar kiradi. 
    
3. Subuti zonniy dalillar. Bunday dalillar mujtahid olimlarga qat’iy bo‘lmagan yo‘l bilan yetib kelgan dalillardir. Roviyning yolg‘on gapirishi, zobtining yaxshi emasligi kabi omillar buning sabablaridan hisoblanadi. Ohod hadislar subuti zonniy dalillar sirasiga kiradi. “Ohod” deb lug‘atda bir shaxs tomonidan rivoyat qilingan xabarga aytiladi. Istilohda esa, mutavotirning shartlarini o‘zida jamlamagan xabar turiga aytiladi[5].
    
4. Dalolati zonniy bo‘lgan dalillar. Bunday dalillar ko‘zlangan ma’noga katta ehtimol taqozosi bilan dalolat qiladi. Ya’ni bundan boshqa  ma’noda bo‘lishining ehtimoli bor bo‘lgan dalillar bo‘ladi. Bunga ta’vil qilinadigan oyatlar, zonniy yo‘l bilan tushunilgan hadislar kiradi.[6]
    

Mazkur taqsimotdan kelib chiqib shuni tushunish mumkinki, dalillarning ichida dalolati va subuti qat’iy bo‘lganlari ham, dalolati va subuti zonniy bo‘lganlari ham bor. Yana dalolati va subutida qat’iylikni ifodalashda kamchilik bilan qabul qilinadigan dalil turi ham mavjud. Talab qilingan narsani sobit qilishda mustaqil qabul qilinmaydigan lekin, undan ikkilamchi dalil sifatida, quvvatlash uchun qabul qilinadigan dalil turi ham bor. «Hujjat qilish» iborasi yuqoridagi barcha darajalarga birdek qo‘llaniladi.

Shunga ko‘ra ba’zi dalillar tafsir va siyrat kabi ilmlarda qo‘llanishi mumkin bo‘lsa ham, ammo shar’iy hukmlarni sobit qilishda qo‘llanishi mumkin bo‘lmaydi. Yana shunday o‘rinlar bo‘ladiki unda talab qilingan narsani isbot qilishda dalil mustaqil hujjat bo‘la oladi. Boshqa bir o‘rinda esa, quvvatlovchi bo‘lib keltirilgan dalilga ham “hujjat qilish” iborasi qo‘llanadi.

Biz mutavotir va ohod lafzlarini u bilan qaydlayotgan «xabar» so‘zi lug‘atda “so‘zlash yoki yozish tariqasida aytib beriladigan narsa”ga ishlatiladi[7]. Istilohda «xabar» so‘zi ilmning turiga qarab qo‘llaniladi. Mantiq va grammatika ilmida «xabar» deb rost va yolg‘on ehtimolini ko‘taradigan gapga aytiladi. Hadis ilmida hadisning sinonimi sifatida Nabiy (a.s.) ning so‘zi, sahobalarning gaplari va tobeinlarning fatvolariga nisbatan «xabar» so‘zi qo‘llaniladi. Aqoid ilmida esa, «rost xabar» deb qaydlanib, ilmni hosil qiluvchi sabablardan biriga aytiladi.

Aqoid ilmida qat’iylikka dalolat qilgani uchun asosan mutavotir xabarlar hujjat qilinadi va u ilmni ifodalaydi. Najmiddin Umar Nasafiy mutavotir xabar zaruriy ilmni hosil qiladi[8], degan. Ya’ni bunday xabar bilan hosil bo‘lgan ilm ishonmaslikning imkoni yo‘q darajadagi aniq ma’lumot bo‘ladi. Shunga ko‘ra, bunday xabar kelganda boshqa biror dalilga ehtiyoj qolmaydi.

Qat’iy dalillar bilan sobit bo‘lgan hukmlar qat’iy tasdiqlanishi lozim. Aqidada zonniy dalillar bilan sobit bo‘lgan zonniy hukmlar ham mavjud bo‘lib, uni inkor qilgan kishi kufr va bid’atda ayblanmaydi. Dinga tegishli ekani inkor qilib bo‘lmaydigan darajada ma’lum narsalarni inkor qilgan kishi kufrda ayblaniladi[9], chunki ular mutavotir yo‘l bilan bilingan bo‘ladi.

Mutaaxir ulamolardan Kamol ibn Humom kalom ilmini ta’rifida aqida ilmidagi dalillar qat’iy va zonniy bo‘lishini ochiq bayon qilgan:

الكلام معرفة النفس ما عليها من العقائد المنسوبة إلى دين الإسلام عن الألة، علما، وظنا في البعض منها

“Kalom ilmi  kishini o‘zining zimmasiga lozim bo‘lgan Islom diniga mansub bo‘lgan aqidalarni dalillardan aniq bilishi va ba’zilarini zonniy[10] bilishidir”[11].

Ohod xabarlar zonniy dalillar turiga kiradi. Ushbu xabar qat’iy ya’ni kuchli ishonchga ega bo‘lgan yo‘l bilan yetib kelmagan. Ohod xabarning darajasi mutavotirnikidan past ekanining sababi ohod xabarda kelgan lafz va ma’no Rasul alayhissalom aytgan gaplari ekanligida oz bo‘lsa-da shubha bor. Shuning uchun bunday dalillar hujjat bo‘lgan hukmlarni zonniy darajasida tasdiqlash vojib bo‘ladi. 

Aqidadagi ilohiyot bobining ism va sifatlar mavzusida, nubuvvat bobining mo‘jiza va uning turlari bahsida hamda sam’iyyot boblarida ohod xabarlar hujjat qilinganiga guvoh bo‘lamiz. Shuningdek ba’zi masalalarda tafsilotlarni bayon qiluvchi dalil boshqalarida esa, ikkilamchi dalil bo‘lib kelgan.   

Rosulullohning ko‘plab mo‘jizalari ohod yo‘l bilan rivoyat qilingan. Bu rivoyatlarning dalolati qat’iy, biroq subuti zonniy bo‘lgan. Mo‘jizaga zamondosh bo‘lib yashagan kishilarga nisbatan mo‘jizaning dalolati ham, subuti ham qat’iy bo‘ladi. Sababi ular o‘zlari mo‘jizaga guvoh bo‘lishgan. Zero biror bir xabar Rosululloh bilan zamondosh bo‘lib yashagan kishiga mutavotir yo‘l bilan yetib borgan bo‘lsa  dalolati ham, subuti ham qat’iy bo‘ladi. Lekin sahobalardan keyingilarning davriga kelib dalilning sobit bo‘lishida kamchilik paydo bo‘lgani uchun[12] ularning subuti qat’iy bo‘lmay qolgan. Ammo turli rivoyat yo‘llari bilan rivoyat qilingan ohod xabarlar yig‘indisi mutavotir bo‘ladi. Buni Rosulullohning bir qancha mo‘jizalarida ko‘rish mumkin. Toshlarning Payg‘ambar (a.s.)ga salom bergani haqidagi xabar, Nabiy (a.s.)ning barmoqlari orasidan suv chiqqani haqidagi xabar, Nabiy (a.s.)ga qo‘llaridagi mayda toshlarning tasbeh aytganligi haqidagi xabar, tuyaning Rosululloh (a.s.)ga gapirganligi haqidagi xabar, Yahudiylar tarafidan zaharlanganligi haqida xabar bergan qo‘y go‘shtining xabari bularning barchasi ohod xabarlardir. Ushbu ohod xabarlarning jamlanmasi Nabiy (a.s.)da umumiy «hissiy mo‘jizalar» bo‘lgani haqidagi ma’noni mutavotir darajada sobit qiladi. Bu tarzda ohod xabarlar jamlanmasi bilan sobit bo‘lgan ma’naviy mutavotir xabar ustiga Muhammad alayhissalomda nubuvvat mavjud ekanligini bino qilsa bo‘ladi. Ya’ni nubuvvat mo‘jiza bilan quvvatlangan ekan bu turdagi mo‘jizani ko‘rsatgan kishida nubuvvatni sobit qilish mumkin hisoblanadi.

Lekin ohodlar jamlanmasi bilan sobit bo‘lgan xabarlarni chuqur o‘rganish, fikr yuritish lozim. Rivoyat yo‘llari, rivoyat turlari, sharhlarda kelgan rivoyat yo‘llari izlanilishi kerak. Muhammad alayhissalomning payg‘ambar ekanliklarini Qur’ondagi dalillardan tushunmayotgan kishiga ohod hadislar yig‘indisi bilan ma’naviy mutavotirlikka yetgan mo‘jizalarni bayon qilib berish bilan nubuvvatlarini isbot qilish mumkin bo‘ladi. Islomning hujjati laqabi bilan tanilgan Abu Homid  G‘azzoliy "الإقتصاد في الإعتقاد"  kitobini g‘ayb masalalari-sam’iyot bobini bayon qilish bilan boshlagan. Asarda imom shunday degan:

ثم كلما ورد السمع به ينظر، فإن كان العقل مجوزا له وجب التصديق به قطعا إن كانت الأدلة السمعية قاطعة في متنها ومستندها لا يتطرق إليها احتمال، وجب التصديق بها ظنا إن كانت ظنية

"Eshitish yo‘liga ko‘ra vorid bo‘lgan (ya’ni aql bilan topib bo‘lmaydigan) har bir xabar haqida tafakkur qilib ko‘riladi[13]. Agar aql u (xabar)ni joiz deb bilsa va sam’iy dalillarning matni va sanadi shubhaga o‘rin qoldirmaydigan darajada qat’iy[14] bo‘lsa, uni qat’iy tasdiqlash vojib bo‘ladi. Agar (sam’iy dalillar)zonniy[15] yo‘l bilan vorid bo‘lgan bo‘lsa, uni zonniy tasdiqlash vojib bo‘ladi”[16].

Imomning ushbu gapi yuqoridagi Kamol ibni Humomning aqidaga bergan ta’rifini quvvatlaydi.

   Aqoidda jazm va qat’iylik talab qilinadigan o‘rinlarda ohod xabarlar olinmaydi. Chunki, bu xabarning darajasi jazm va qat’iyatga salohiyatli emas. Bunday o‘rinlarda ohod xabarning dalil bo‘lolmasligi u xabarni Rosulullohga mansub emasligini keltirib chiqarmaydi balki, uning  Rosulullohga nisbat berilishi qat’iy yo‘l bilan sobit bo‘lmaganini bildiradi xolos. Shunga ko‘ra agar ohod xabar o‘rganilib Rosulullohga nisbati haqiqiy ekaniga ishonch hosil qilinsa, u hujjatlikka yaraydi. Olimlar «ohod xabar hujjat bo‘lishga yaramaydi» deyishgan bo‘lsa, qat’iy va zonniyning martabalariga rioya qilgan holda shunday deyishgan bo‘ladi. Masala qat’iy bo‘lib, dalilning darajasi undan pastroq ya’ni, zonniy bo‘lsa, qat’iyni zonniy bilan sobit qilib bo‘lmaydi. Bu ilm falsafasiga to‘g‘ri kelmaydi. Aqidaviy hukmlardan kelib chiqqan zonniy masalalarda ohod xabarlardan hujjat sifatida foydalanilgan. Sirot, mezon, jannat va do‘zaxning vasflari, jannatdagi daraxtning vasflari shular jumlasiga kiradi.

Ohod xabar inkor qilinmaydi ham, yolg‘onga ham chiqarilmaydi. Muhaddislar ohod hadisni sahih deb topishgan. Imom Buxoriy, Imom Muslim «Sahih»larida ohod xabarlarni ko‘plab uchratishimiz mumkin. Hadisni rivoyat qiluvchining soni oz bo‘lsa ham, roviysi ishonchli bo‘lsa xabar yolg‘onga chiqarilmaydi.

«Ohod hadis sahih bo‘lishining ma’nosi nima?» deyilsa, xabarni ishonchli roviylar rivoyat qilishgan bo‘lishi uni sahih ekanligini bildiradi. Endi buni inkor qilish yoki, yolg‘onga chiqarish o‘sha ishonchli roviyni inkor qilish yoki yolg‘onga chiqarish bo‘ladi va buning uchun ham dalil talab qilinadi.

Hadislar Islom dinining asosiy masdarlaridan biri va u ilohiy kitob Qur’onni bayon qiluvchidir. Sahobalar Rosul (a.s.)dan eshitgan, ko‘rgan, bilgan har bir narsalariga omonat sifatida qarab keyingilarga yetkazishga qattiq intilishgan. Hadislarning sharhida zohiran bir-biriga zid kelib qolganlarini muvofiqlashitirish asnosida sahobiyning Nabiy alayhissalomning qaysidir gaplarini uzoqda turganligi yoki kech kelganligi va boshqa sabablarga ko‘ra to‘liq holda xabardor bo‘lmay qogan bo‘lish ehtimolini bayon qilishadi. Yoki mavjud holatga birgina sahobiy guvoh bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Bu kabi qat’iyatga nuqson yetqizadigan omillar bo‘lishiga qaramay o‘zlaridan keyingilarga yetkazishga haris bo‘lishgan. Tobeinlar va ularga ergashganlar ham shunday bo‘lganlar. Ya’ni ohod hadis hadis o‘laroq Rosul alayhis solatu vassalamga nisbat beriladi va nisbati o‘laroq unga amal qilinadi. Shar’iy hukmlar borasida ohod hadisga amal qilishda kengchilik bor. Aqidaviy hukmlarda hujjat qilinishida ixtiloflar ko‘plab uchagan. Biroq bu fikrlar yaxshilab o‘rganilishga muhtojdir. Ohod xabarning hujjat bo‘lishini butunlay inkor qilishganmi yoki asliy hukmlarda hujjat bo‘lishini inkor qilishganmi yoki qat’iy va zonniy masalalarning darajasi o‘laroq ohod xabarning hujjat bo‘lishini inkor qilishganmi? 

«Ohod xabar ilmni ifodalaydi» deganlar zonniyning yuqori darajasini nazarda tutishgan. Ehtimol ular bu gaplari bilan mutlaq ohod xabarni qasd qilishmagan balki, boshqa ishora va dalilar bilan quvvatlangan ohod xabarni nazarda tutgan bo‘lishlari ham mumkin. Zero, agar ohod xabar “qarinalar” (boshqa ishora va dalilar) bilan quvvatlansa, qat’iy ishonch darajasiga ko‘tariladi va ilmni ifodalaydi. Yuqoridagi gapni aytganlar katta ehtimol bilan shu ma’noni nazarda tutgan bo‘lishlari mumkin.  Olimlarning bu boradagi ixtiloflari sabablarini o‘rganmay turib yuzaki baho berishga aslo shoshilmaslik kerak. Aqidada ohod xabarlar bilan hujjatlangan zonniy masalalarni inkor qilgan kishini kufrda ayblash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Bu borada aqidadagi qat’iy masalalar va zonniy masalalar o‘rtasidagi farqlarni ajrata bilish albatta, zarurdir.  Bularni farqlash juda ko‘plab tushunmovchiliklarga barham beradi. 

Muxlisa NARZULLAYEVA

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

Xotin-qizlar masalalari bo‘yicha bo‘lim mutaxassisi