O`zbekiston musulmonlari idorasi

Imom Muhammad Shamsiddin Jazariy

28.07.2016 21910 15 min.

Qori va muhaddislar ustozi, mujavvid va qiroat ilmi ulamolarining imomi, o‘zi zamonasidan tortib to bizning davrimizgacha qiroat va tajvid ilmining shayxi va olimlar gultoji bo‘lib kelayotgan,“Al-Jazariy” taxallusi bilan tanilgan bu zotning to‘liq ismi shariflari Alloma Hofiz Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Ali ibn Yusuf ibn al-Jazariy, Shamsiddin ad-Damashqiy ash-Shofi’iy bo‘lib, kunyalari “Abul Xayr”dir. Tavalludlari hijriy 751 yili Ramazon oyining yigirma beshinchi kuni, milodiy 1350 yilning o‘ttizinchi noyabr, juma kuniga to‘g‘ri keladi.

U zotning tavalludlari ham ajoyib voqea bo‘lgan. Hikoya qilinishicha, qirq yil farzand ko‘rmagan keksa otalari omonatdor tojirlardan bo‘lib, 750 hijriy yili muborak haj safariga boradilar. Bu ibodat amallarini bajarib bo‘lgach, tavof qilganlaridan so‘ng Alloh taolodan o‘zlariga solih, olim farzand ato etishini so‘rab, Zamzam suvidan ichib duo qiladilar va diyorlariga qaytadilar. Bir yil o‘tgach, Ramazon oyining yigirma beshinchi kechasida taroveh namozidan so‘ng biz “Imom Jazariy” deb ulug‘layotgan inson dunyoga keladi.

Muhammad ibn al-Jazariy tug‘ilgan shaharlarida o‘sib ulg‘aydilar va 13 yoshida Qur’oni karimni to‘laligicha yod olib, 14 yoshida odamlarga imomlik qila boshlaydilar. 15 yashar o‘smirlik davrlarida Shayx Abdulvahhob ibn Sallor, Ahmad ibn Ibrohim ibn Tahhon va Ahmad ibn Rajab huzurlarida qiroatlarni ifrod (alohida-alohida) tajvid asosida o‘qib berganlar. O‘n yetti yoshga yetganlarida esa, Shayx Abul Maoliy ibn Al-Labbon nazoratlari ostida qiroatlarni kitob qilib jamlaydilar. Yoshliklaridanoq zamonasining ko‘plab yetuk qiroat sohiblari va ilm ahllaridan qiroat ilmlari bilan birga tafsir, hadis, fiqh, usulul fiqh, aqoid, balog‘at, sarf va nahv kabi ilmlarni saboq olib, o‘zlashtiradilar. Bir necha marta haj ibodatini ado etadilar. Misrga qayta-qayta safar qilar ekanlar, u yerdagi qiroat imomlaridan saboq olar va o‘z qiroatini ham ular imtihonidan o‘tkazar edilar.

Dimyotiy va Abarquhiy as'hoblari, shuningdek, Faxr ibn Buxoriyning bir jamoasi va boshqalardan hadis ilmini ta’lim oladilar. Fiqh ilmini esa, Shayx Abdurahim al-Isnaviy va uning safdoshlaridan o‘rganadilar. “Usul, ma’oniy va bayon” ilmlarini Misrda Shayx Ziyouddin Sa’dulloh al-Qazviyniy va boshqalardan o‘zlashtiradilar. U zotga vafotidan oldin, hijriy 774 yili Shayxul Islom muhaddis, muarrix Abu Fido Ismoil Ibn Kasir, 779 yili Shayx Ziyouddin, shuningdek, 785 yili Shayxul Islom al-Bulqiyniylar fatvo chiqarishga izn berishgan.

Umaviylar barpo etgan jomeda qiroat ilmini mukammal o‘zlashtirib, o‘sha joydagi mashhur qorilarga rais bo‘ladilar va ko‘pchilikka qiroat ilmini o‘rgatadilar. Damashqda Qur’oni karimga bag‘ishlab “Dor al-Qur’on al-karim” nomli madrasa bino qiladilar. Hijriy 793 yildan boshlab Shom(Suriya)da bir necha yil qozilik qilganlaridan so‘ng, 798 yili Rum (hozirgi Turkiya)ga safar qilib, Bursa shahrida Boyazid ibn Usmon [1] bilan uchrashadilar.

Alloma ilm olish va tarqatish yo‘lida ko‘p yurtlarga safar qilgan. Jumladan, haj ibodatini ado etgach, Hijozga borganida ba’zi kishilar Imom Jazariyga: “Bursa shahrida Qur’oni karimni o‘rganmoqchi bo‘lgan tolibi ilmlar bor, ular sizdan tahsil olishni orzu qilishadi. Lekin yoningizga kelib, ilm o‘rganish uchun yetarli mablag‘lari yo‘q”, deyishadi. Shunda ul zot: “Unday bo‘lsa, ularning oldiga men boraman”, deydi-da, Jiddadan kemaga chiqib, Qohiraga yo‘l oladi. Qohiradan Iskandariyaga, undan O‘rta Yer dengizi orqali Antokiyaga yetib keladi va shu yerlik bir kishining uyida mehmon bo‘ladi. Imom Jazariydan Qur’on ilmlarini o‘rganishni orzu qilgan bursalik tolibi ilm olimni Hijozda ekani xabarini olgach, shu tomon otlanib, Bursadan Antokiyaga keladi. Talaba xufton namoziga azon aytilgach, masjidga kiradi. Namoz tugab, odamlar tarqay boshlaydi. Shunda antokiyalik bir kishi uning musofir ekanini sezib, turar joyi bor-yo‘qligini so‘raydi. Talabadan boradigan yeri yo‘qligini eshitgach, o‘z uyiga olib borib mehmon qiladi. Kechki ovqat paytidagi suhbat asnosida: “Bugun yurtimizga Islomning buyuk ulamolaridan Muhammad ibn Jazariy keldi”, deydi mezbon. Bu gapni eshitgan ilm tolibi o‘rnidan sakrab turadi: “Allohga qasamki, u zotni ko‘rmagunimcha uxlamayman!” Mezbon: “Bu kecha dam ol, ertaga ko‘rasan”, desa ham, baribir ko‘nmay turib oladi. Shunda ikkovlari Imom Jazariy mehmon bo‘lib tushgan uyni so‘rab-surishtirib yo‘lga chiqishadi. Tolibi ilm olim bilan ko‘rishgach, yig‘lab yuboradi, sevinchidan terisiga sig‘maydi. Olim bo‘lgan voqeani eshitgach, mehri tovlanadi. Talaba Qur’oni karimni to‘laligicha yod olgach, Antokiyada qoladi. Undan so‘ng Bursaga borib, tolibi ilmlarga saboq beradi.

Boyazid ko‘rsatgan hurmat va ehtiromga javoban imom u yerda bir necha yil istiqomat qilib, yurt aholisiga qiroat va hadis ilmini ta’lim beradilar. Ko‘pchilik bundan unumli foydalanadi. Shuningdek, u zotdan ko‘p kishi o‘n xil qiroatni mukammal o‘rganadi. O‘sha diyorda ikki jildli “An-Nashr fiy al-qiroot al-ashr” nomli asarini ta’lif etadilar. Hijriy 805 yili bobokalonimiz Amir Temur u zotni Rumdan Movarounnahr diyoriga olib keladi. Kesh (hozirgi Shahrisabz) shahrida Sohibqiron saltanati ostida hayot kechiradilar. Kesh va Samarqand aholisining bir jamoasi u zotdan tahsil oladi. Amir Temur bu buyuk imomga doimo hurmat-ehtirom ko‘rsatib, ulug‘lar edilar.

Keshda Abdulqodir ibn Tilla ar-Rumiy, Hofiz Boyazid Keshiy va Hofiz Mahmud ibn Muqriylar u kishidan o‘n xil qiroat ilmini o‘rganib, qiroatlar shayxlari unvonini olishadi.

Hikoya qilinishicha, Imom Muhammad Jazariy Rumdan Samarqandga kelganlarida Sohibqiron katta bazm uyushtiradilar. Unga taklif etilgan amir va zodagonlarga chap tarafdan, olimlarga esa, o‘ng tarafdan joy ajratishni buyuradi. Imom Jazariyga esa ulamolarga ajratilgan joyning old qismidan, Alloma Sayyid Sharif Jurjoniydan [2] yuqoriroqdan o‘rin hozirlashga amr qiladi. Sababi so‘ralganida, Sohibqiron: “Kitob va sunnat bilimdoni bo‘lgan zotni hurmat qilmay bo‘ladimi?!” deya javob bergan ekanlar [3].

Alloma Muhammad Jazariy Amir Temur vafotlaridan so‘ng, hijriy 807 yili Movarounnahrni tark etib, Xurosonning Hirot shahriga safar qiladilar. U yerda ham ko‘pchilikka o‘n xil qiroatdan dars beradilar. So‘ng Yazdinga qaytib kelganlarida, u yerlik aholining ham bir guruhi u zot qo‘lida o‘nta qiroatni mukammal o‘rganadi. Hofiz al-muqriy al-fozil Shamsiddin ibn Muhammad ad-Dabbog‘ al-Bag‘dodiy shular jumlasidandir. Keyin Asbahonga safar qiladilar. U yerda ham aholining ko‘pchiligi u zotdan saboq oladi. Hijriy 808 yili Ramazon oyida Sheroz [4] shahriga yetib keladilar. Yurt sultoni Bir Muhammad u zotni o‘z diyorida olib qolish maqsadida unga qozilik vazifasini topshiradi. Shunday qilib, u yerda ham bir oz muddat qoladilar. Bundan ko‘pchilik yaxshi foydalanib, u zotdan qiroat ilmini o‘rganadi. Haj ibodatini ado etish niyatida Basra orqali yo‘lga chiqadilar. Ikki dovon oshib, Unayza shahriga yetgach, Bani Lom a’robiylari u zotni tutib, bor narsalarini tortib olishadi. Unayzaga qaytib, u yerda uchta qiroatga bag‘ishlab “Ad-Durra” nomli nazmiy asarini yozadi. So‘ng Alloh taolo unga haj ibodati amalini ado qilishni nasib etadi. Haramayn ash-sharifaynda bir muddat istiqomat qiladilar. Shu muddat ichida ham ko‘pchilik u zotdan ta’lim oladi.Qohira va Yamanga bir necha marta safar qiladilar. Safar davomida o‘zlari ilm olishlari bilan birga juda ko‘p insonlarga qiroat, hadis va boshqa ilmlardan ta’lim beradilar.

Imom Jazariyning ustozlari ko‘p bo‘lib, eng mashhurlari quyidagilardir:

Shayx Ahmad ibn Ibrohim Tahhon [5].
Qozi Ahmad ibn Husayn al-Hanafiy [6].
Alloma Abu Abdulloh Muhammad ibn as-Soig‘[7].
Alloma Abu Muhammad Abdulvahhob ibn Sallor [8].
Shayx Abu Abdulloh Muhammad ibn Solih [9].
Hofiz Abul Fido’ ibn Kasir [10].
Shayxulislom Sirojiddin al-Bulqiyniy [11] va boshqalar.

Muhammad Jazariy zamonasining ko‘zga ko‘ringan olimlaridan ta’lim olish bilan birga o‘zlari ham ko‘plab shogird yetishtirganlar. Ularning eng mashhurlari quyidagilar:

O‘g‘illari Alloma Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad.
Shayx Mahmud ibn Husayn ibn Sulaymon ash-Sheroziy.
Shayx Abu Bakr ibn Musbih al-Himaviy.
Shayx Abdulloh ibn Qutb al-Bayhaqiy.
Shayx Ahmad ibn Mahmud ibn Ahmad al-Hijoziy.
Shayx al-Xatib Mo‘min ibn Ali ar-Rumiy.
Shayx Yusuf ibn Ahmad al-Habashiy.
Shayx Ali ibn Ibrohim ibn Ahmad as-Solihiy va boshqalar.

Imom Jazariy ilmiy faoliyatlari davomida tafsir, hadis, fiqh, tarix va arab tili grammatikasi kabi turli fanlarga doir yetmishdan ortiq ilmiy asartasnif etganlar.Ularning ko‘plari qiroat va tajvid ilmiga bag‘ishlangan. Bugungi kunda u zotning asarlari ichida nashr qilinganlari, qo‘lyozma nusxalari va bizgacha yetib kelmaganlari bo‘lib, eng mashhurlariushbulardir:

Qur’on va qiroat ilmiga doir asarlari:

“Usul al-qiroot”.
“Tahbir at-taysiyr”.
“Al-aqd as-samiyn”.
“Fazoil al-Qur’on”.
“An-nashr fiy al-qiroat al-ashr”.
“Taqrib an-nashr fiy qiroat al-ashr”.
“At-tamhid fiy ilm at-tajvid”.
“Munjid al-muqri’iyn va murshid at-tolibiyn”.
“Tahbir at-taysir fiy al-qiroat al-ashr”.
“Al-i’lom fiy ahkom al-idg‘om”.
“Al-qiroot ash-shozza”.
“Al-aqd as-samiyn fiy alfoz al-Qur’on al-mubiyn”.
“Tuhfat al-ixvon fiy al-xulf bayn ash-shotibiyya va al-unvan”.
“At-tavjih fiy usul al-qiroat”.
“Al-ihtida’ ila ma’rifat va al-ibtido”.
“Hidayat al-barara fiy tatimma al-ashara”.
“Ad-durra al-muziyya fiy al-qiroot as-salosa al-marziyya”.
“Nihoya ad-diroyot fiy asmo’i rijol al-qiroot”.
“G‘oya al-maharo fiy az-ziyoda ala al-ashara”.
“G‘oya an-nihoya fiy tabaqot al-qurro”.
“Manzuma al-muqaddima fiymo yajibu ala qori’il Qur’ani an ya’lamah”(yoki “Al-Muqaddima al-Jazariyya”).

Hadis ilmiga doir asarlari:

“Al-bidoya fiy ulum ar-rivoya”.
“Al-hidoya ila ulum ar-rivoya”.
“Muqaddima fiy al-hadis”.
“At-tavzih fiy sharh al-masobiyh”[12].
“Al-hisn al-hasiyn min kalomi Sayyid al-mursaliyn”.
“Al-qosd al-Ahmad fiy rijoli musnadi Ahmad”.
“Al-Favoid al-mujtama’ fiy zavoid al-kutub al-arba’a”.
“Tazkira al-ulamo fiy usul al-hadis”.

Fiqh ilmlariga doir asarlari:

“At-takriym fiy al-umrat minat-ta’niym”.
“Sharh minhoj al-usul”.
“G‘oyat al-muno fiy ziyarot al-mino”.

Nahvga(arab tili grammatikasi) doir asarlari:

“Al-javhara fiy an-nahv”.
“Al-isoba fiy lavozim kitob”.
“Al-i’tiroz al-mubdiy”.

Tarixga doir asarlari:

“Muxtasaru tarix al-Islom”.
“Zot ash-shifo fiy siyrat al-mustafo”(manzuma).
“Zot ash-shifo fiy sayrat an-nabiy summa al-xulafo”.
“Zaylu tabaqot al-qurro”.
“Al-mavlid al-kabiyr fiy as-siyrat.”
“Tarix al-Jazariy”.
“At-ta’rif bil-mavlid ash-sharif”.
“Tabaqot al-qurro”.

Turli mavzularga doir asarlari:

“Minhoj al-vusul ila ilm al-usul”.
“Fazlu Hiro”.
“Al-ijlo’ va at-ta’ziym fiy maqomi Ibrohim”.
“Muxtor an-nasiha biadillat as-sahiha”.
“Ar-risola al-bayoniyya fiy haqqi abavay an-Nabiy”.
“Vaziyfatu masnuna” va boshqalar.

Qiroat ilmining beqiyos olimi Muhammad Jazariy sermazmun umrlarining oxirini Sherozda o‘tkazdilar. U zot hijriy 833yili rabiul avval oyining beshinchi, juma kunining tongida 82 yoshda vafot etdilar va o‘zlari qurdirgan “Dorul Qur’on” madrasasiga dafn qilindilar. U zotning janozalariga katta-yukichik, xosuavomdan iborat juda katta jamoat yig‘ildi. Alloh taolo u zotdan rozi bo‘lib, rahmatiga olsin va yotgan joylarini munavvar qilsin!

“Jazariy matni” kitobidan

[1] Ko‘pgina tarix kitoblarida “Yeldirim Boyazid” nomi bilan mashhur.

[2] U zotning to‘liq nomi Ali ibn Muhammad ibn Ali bo‘lib, “Sayyid Sharif” nomi bilan tanilgan. Hijriy 740, milodiy 1340 yili Astrobod yaqinida tavallud topgan. Ilm talabida o‘smirlik davri asosan Sherozda o‘tgan. Diniy fanlarda chuqur ilmga ega bo‘lgan. Shuningdek, tabiiy fanlarni ham o‘zlashtirgan. Hijriy 789 yili Samarqandga kelib, Amir Temur e’tiborini qozongan. Jami bo‘lib ellikka yaqin kitob tasnif qilgan va hijriy 816, milodiy 1413 yili Sherozda vafot etgan.

[3] “Shaqoiqun-nu’moniyya”, 4-juz, 398-bet.

[4] Qadimgi Fors yurti poytaxti bo‘lgan, Eronning janubi-sharqida joylashgan.

[5] Hijriy 702-782 yillari yashab o‘tgan. Imom Jazariy undan Ibn Omir va Kisoiylarning qiroatlarini ta’lim olgan.

[6] Damashqlik buyuk imom, qozi, hijriy 691 yili tug‘ilib, hijriy 779 yili Damashqda vafot etgan.

[7] Laqablari “Shamsiddin”. Hijriy 704 yili Qohirada tug‘ilgan. Qiroat ilmidan tashqari ko‘p ilmlarda mohir bo‘lgan. Hijriy 777 yili vafot etgan.

[8] Hijriy 698 yili tug‘ilgan. Imom, muqri’, muhaqqiq va orif zotlardan, yetti qiroat sohiblaridan bo‘lgan. Hijriy 782 yili sha’bon oyida vafot etgan va “Sufiyya” maqbarasida dafn qilingan. Vafotidan so‘ng shogirdlariga ta’lim berishda ImomJazariy u zot o‘rniga o‘tirgan.

[9] Madinai munavvara shayxi, masjid an-Nabaviyda ko‘p yillar imom-xatib bo‘lgan. Imom Jazariy 768 yili haj ibodatini ado etish uchun Makka va Madinaga safar qilganida u zot bilan uchrashgan.

[10] Laqablari “Imodud-din”. Hijriy 701 yili Misrda tug‘ilib, 774 yili Damashqda vafot etgan. U zot mufassir va muhaddislar imomi, buyuk muarrix va muhaqqiq olim bo‘lib, ko‘p kitoblar muallifidir.

[11] Hijriy 724 yili Misrning Bulqiyniya shahrida tug‘ilgan. Qohirada zamonasining buyuk ulamolari qo‘lida ta’lim olgan. Asrning tengsiz olimi bo‘lmish bu zot hijriy 805 yilning zulqa’da oyida vafot etgan.

[12] Imom Bag‘aviyning “Al-Masobiyh” kitobiga uch jildlik sharh.

Qur'oni karim

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

“Natijani tadbirlar soni bilanmas, jamiyatga qo‘shilgan ijobiy ta’sir bilan baholaymiz”

05.08.2026 32816 17 min.

#Vakilliklar faoliyatidan

Bugungi kunda Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Toshkent shahri va viloyatlarda O‘zbekiston musulmonlari idorasining 14 ta hududiy vakilligi faoliyat yuritadi. Ular tasarrufida jami 2161 ta masjid bo‘lib, 3000 dan ziyod imom-xatib va imom noibi xizmat qiladi. Ushbu ruknimizda hududiy vakillar bilan turkum suhbatlarni reja qilganmiz. Shu maqsadda Qashqadaryo viloyatida bo‘ldik.

Qashqadaryo viloyati bosh imom-xatibi, “Imom Buxoriy” ordeni sohibi, Ulamolar kengashi a’zosi Rahmatullo domla USMONOV bilan suhbat

– Assalomu alaykum, domla. Suhbatimizni Siz viloyat bosh imom-xatibi sifatida ish boshlagan davrlardan boshlasak. Dastlab vakillik faoliyatini tahlil qilib, qanday og‘riqli nuqtalar, tezkorlik bilan hal etilishi kerak bo‘lgan muammolarni ko‘rgan edingiz va bugungi kunda ular qanchalik hal etilgan?..

– Va alaykum assalom va rohmatulloh. Bundan rosa 14 yil oldin – 2012 yilning iyul oyida O‘zbekiston musulmonlari idorasining Qashqadaryo viloyati vakili hamda viloyat bosh imom-xatibi sifatida faoliyat boshlaganman. O‘shanda vakillikning faoliyatini atroflicha tahlil qilib, tizimli yondashuvni talab etadigan qator vazifalarni belgilab olganmiz.

Xususan, masjidlar faoliyatini yagona tartib va talablar asosida tashkil etish, imom-xatiblar va diniy soha xodimlarining ilmiy-ma’rifiy salohiyatini yuksaltirish, ijro intizomi va hisobdorlikni kuchaytirish, aholi, ayniqsa yoshlar o‘rtasida sog‘lom diniy-ma’rifiy muhitni mustahkamlash, joylarda targ‘ibot-tashviqot ishlarini yanada samarali yo‘lga qo‘yish kabilarga alohida e’tibor qaratdik.

Bugunga kelib vakillikda 22 nafar salohiyatli, o‘z ishining mutaxassisi bo‘lgan xodim ishlamoqda. Zamonaviy moddiy-texnik ba’zamiz bor. Viloyatdagi 187 ta masjid faol ishlab turibdi.

Masjidlarning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, hujjatlar yuritilishini takomillashtirish, fuqarolar murojaatlari bilan ishlash sifatini oshirish, shuningdek, vakillik tizimida mazkur yo‘nalishlar bo‘yicha ishlarni samarali tashkil etish, vazifalar ijrosini muvofiqlashtirish va nazorat qilish maqsadida tegishli bo‘limlarni tashkil etish zarurati ham bor edi.

O‘tgan yillar davomida mazkur yo‘nalishlar bo‘yicha aniq rejalar asosida tizimli ishlar amalga oshirildi. Natijada viloyat vakilligi hamda masjidlar faoliyati yanada takomillashtirildi. Vakillik tuzilmasida tegishli shtat birliklari joriy etilib, sohaning ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha malakali mutaxassislar ishga qabul qilindi. Bu esa faoliyatni samarali tashkil etish, vazifalar ijrosini muvofiqlashtirish, nazorat mexanizmlarini kuchaytirish hamda joylardagi ishlarni sifatli yo‘lga qo‘yish imkonini berdi.

Imom-xatiblar uchun muntazam malaka oshirish va o‘quv-seminarlar yo‘lga qo‘yildi, aholi bilan ochiq muloqotlar va ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar ko‘lami sezilarli darajada kengaydi. Yiliga «Jaholatga qarshi ma’rifat» g‘oyasini keng targ‘ib etish, ekstremizm, terrorizm, missionerlik va yot g‘oyalarga qarshi kurashish, huquqbuzarlik, jinoyatchilik, giyohvandlik, o‘z joniga qasd qilish, erta turmush va ajrimlarning oldini olish, yoshlar, mehnat migrantlari va harbiy xizmatchilar bilan manzilli ishlash, sog‘lom turmush tarzi, oila mustahkamligi, ma’naviy qadriyatlar, ijtimoiy tarmoqlardagi virtual tahdidlardan himoya, atrof-muhitni asrash hamda mahallada tinchlik va hamjihatlikni ta’minlashga qaratilgan 35 mingdan ortiq keng ko‘lamli targ‘ibot-tashviqot ishlari amalga oshiriladi.

O‘sha davrda imom-xatib va diniy soha xodimlarining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish zarurati bor edi. Amalga oshirilgan islohotlar natijasida hamda muftiy hazratlarining tashabbuslari va bevosita boshchiliklari bilan masjidlarda faoliyat yuritayotgan imom-xatiblar va imom-noiblari oylik ish haqi bilan ta’minlandi. Bu esa ularning ijtimoiy barqarorligini mustahkamlash, o‘z xizmat vazifalarini sidqidildan va mas’uliyat bilan ado etishi uchun muhim omil bo‘lmoqda.

Ta’kidlash joizki, muhtaram Yurtboshimiz tomonidan berilayotgan imkoniyatlar natijasida viloyatimizda haj ziyorati uchun ajratiladigan kvotalar yildan-yilga oshib, fuqarolarning muqaddas ziyorat amalini ado etish imkoniyatlari kengayib bormoqda. Xususan, 2012 yilda viloyatdan bor-yo‘g‘i 150 nafar fuqaro haj ziyoratini amalga oshirgan bo‘lsa, bugungi kunda ushbu ko‘rsatkich yiliga 800 nafardan oshdi. Bu esa sohada amalga oshirilgan tashkiliy ishlar va ziyoratchilarga ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifati anchayin oshganini ko‘rsatadi.

– Viloyatdagi 180 dan ortiq jome masjidlarning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, ayniqsa, tarixiy va me’moriy ahamiyatga ega bo‘lgan qadimiy masjidlarni asl qiyofasini saqlagan holda ta’mirlash ishlarida vakillik mahalliy aholi va homiylar bilan aloqalarni qanday muvofiqlashtirmoqda?

– Viloyatdagi jome masjidlar moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, ularning obodligi va faoliyati uchun munosib sharoit yaratish masalasi doimo e’tibor markazimizda bo‘lib kelmoqda. Bu borada ishlar tizimli, shaffof va jamoatchilik bilan hamkorlik asosida tashkil etilgan. Ayniqsa, tarixiy va me’moriy ahamiyatga ega bo‘lgan qadimiy masjidlarni ta’mirlashda ularning asl qiyofasi, milliy me’moriy uslubi va tarixiy qimmatini saqlashga alohida ahamiyat qaratiladi. Bunday obyektlarda har qanday ish tegishli mutaxassislar tavsiyalari va belgilangan talablar asosida amalga oshiriladi.

Masjidlarni obodonlashtirish va ta’mirlash ishlarida mahalliy aholi, saxovatpesha homiylar va jamoatchilikning ishtiroki muhim o‘rin tutadi. Vakillik tomonidan ushbu jarayonlar muvofiqlashtirilib, homiylik tashabbuslarining maqsadli va samarali yo‘naltirilishi ta’minlanmoqda.

Faoliyatimni boshlagan paytimda viloyatimizda 182 ta jome masjid faoliyat yuritar edi. Aytib o‘tilganidek, bugungi kunda ularning soni 187 taga yetdi. O‘tgan 14 yil davomida 58 ta masjid zamon talablariga mos ravishda qayta bunyod etildi, 100 dan ortiq masjidda esa keng ko‘lamli ta’mirlash va rekonstruksiya ishlari amalga oshirildi. Misol uchun, 2026 yilning birinchi yarim yilligida 2 ta – Chiroqchi tumanidagi "Abu Bakr Siddiq" hamda Kitob tumanidagi "Shayx Sobir" masjidlari qayta qurilib, muborak Ramazon oyida masjidning yangi binosi namozxonlarga topshirildi.

Shuningdek, namozxonlar uchun munosib va qulay sharoitlar yaratish maqsadida 70 dan ortiq tahoratxonalar to‘liq qayta qurilib, zamonaviy talablar asosida foydalanishga topshirildi.

– Keyingi yillarda vakillik tomonidan imom-xatiblar va ularning noiblari malakasini oshirish, ularning nafaqat diniy, balki dunyoviy, siyosiy-ijtimoiy bilimlarini zamon talablariga moslashtirish bo‘yicha qanday tizimli dasturlar va o‘quv seminarlari tashkil etildi?

– Imom-xatiblar va ularning noiblari malakasini oshirish, ularning zamon talablariga mos bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish Qashqadaryo vakilligi faoliyatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitasi tomonidan tashkil etilayotgan malaka oshirish kurslari, o‘quv-seminarlar va qayta tayyorlash mashg‘ulotlarida imom-xatiblar va ularning noiblari muntazam ishtirok etib kelmoqda. Hozirgi kunga qadar viloyatdagi 187 nafar imom-xatib hamda 91 nafar imom noiblar O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitasi huzuridagi Diniy-ma’rifiy sohada malaka oshirish va qayta tayyorlash institutida hamda Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida malaka va ko‘nikmalarini oshirishdi.

Ayniqsa, imom-xatiblarning oliy diniy ma’lumotga ega bo‘lishini ta’minlash borasida tizimli ishlar amalga oshirilmoqda. 2012 yilda viloyatdagi imom-xatiblarning atigi 16 nafari oliy ma’lumotga ega bo‘lgan bo‘lsa, so‘nggi 14 yil davomida bu ko‘rsatkich keskin oshib, bugungi kunda imom-xatiblarning oliy ma’lumotlilari 90 nafardan oshdi. Hozir ham oliy ma’lumotga ega bo‘lmagan 20 nafar imom-xatib Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida modul tizimi asosida tahsil olib, o‘z bilim va salohiyatini oshirmoqda. Bu ishlar izchil davom ettirilib, yaqin istiqbolda 100 foiz oliy diniy ma’lumotli mutaxassislar sifatida shakllantirish maqsad qilingan. Zero, bugungi kunda imom-xatiblar nafaqat diniy ilm sohibi, balki keng dunyoqarashga ega, jamiyat bilan samarali muloqot qila oladigan, zamonaviy jarayonlarni to‘g‘ri anglaydigan ma’naviy-ma’rifiy yetakchi bo‘lishi zamon talabidir.

– Viloyatdagi Qur’oni karim va tajvid kurslari faoliyati haqida ham aytib o‘tsangiz...

– Qur’oni karim va tajvid kurslari faoliyati aholi orasida diniy bilimlarni faqat belgilangan tartib va malakali mutaxassislar orqali olish madaniyatini shakllantirishga xizmat qilmoqda. Bu esa o‘z navbatida norasmiy diniy ta’lim maskanlari faoliyatining oldini olish, diniy savodxonlikni oshirish va sog‘lom ma’rifiy muhitni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Viloyat vakilligi hamda Kitob tumanidagi "Xoja Buxoriy" o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi qoshida faoliyat yuritayotgan Qur’oni karim va tajvid o‘quv kurslari orqali har yili jami 1560 nafar tinglovchi Qur’on tilovati va tajvid qoidalari bo‘yicha zarur bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lmoqda. Bu esa aholi diniy savodxonligini oshirish, yosh avlodni ilmiy-ma’rifiy ruhda tarbiyalash yo‘lida muhim ahamiyat kasb etmoqda.

– Ayol-qizlar orasida diniy-ma’rifiy ishlarni yuritadigan otinoyilar faoliyatini tartibga solish, ularning diniy tushunchalarini o‘stirish, xotin-qizlar orasida yot g‘oyalar tarqalishining oldini olish borasida vakillik qanday natijalarni ko‘rsata oldi?

– Ayol-qizlar o‘rtasida diniy-ma’rifiy faoliyat olib borayotgan otinoyilarning ishini yagona tizim asosida tashkil etishga alohida e’tibor qaratilgan. Ilgari bu yo‘nalishda muayyan tajriba mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, faoliyatni muvofiqlashtirish, ilmiy salohiyatni muntazam oshirish va nazorat qilish mexanizmlarini yanada takomillashtirish zarurati bor edi.

Shu maqsadda har bir otinoyining bilim darajasi, faoliyat yo‘nalishi va mas’uliyat doirasi qayta ko‘rib chiqildi. Hozirgi kunda vohada faoliyat yuritayotgan jami 284 nafar otinoyining malakasini oshirish maqsadida tizimli o‘quv-seminarlar, suhbatlar va davra yig‘inlari yo‘lga qo‘yildi. Taҗribali ulamolar va mutaxassislar ishtirokida aqida, fiqh, tafsir, hadis, milliy qadriyatlar, oila mustahkamligi hamda zamonaviy axborot makonida uchrayotgan mafkuraviy tahdidlarga qarshi ma’rifiy mashg‘ulotlar tashkil etildi. Ular faoliyati monitoring qilinib, aholi bilan ishlash samaradorligi doimiy tahlil qilib borilmoqda.

Bugungi kunda bu ishlar o‘zining amaliy natijasini bermoqda. Otinoyilar mahallalarda xotin-qizlar bilan manzilli ishlash, ularning murojaatlarini o‘rganish, diniy savodxonlikni oshirish va sog‘lom ma’naviy-ma’rifiy muhitni shakllantirishda faol ishtirok etmoqda. Ayniqsa, erta nikoh va ajrimlarning hamda yot g‘oyalar va turli buzg‘unchi qarashlar ular munosib hissa qo‘shmoqda.

– Darvoqe, oilaviy ajrimlar, o‘z joniga qasd qilish yoki jinoyatchilik kabi og‘ir ijtimoiy muammolar eng ko‘p kuzatiladigan mahallalar bilan ishlashda imomlarning mas’uliyati va hisobdorligi qanday bo‘lmoqda?

– Vakillik tomonidan imom-xatiblarning mahalla faollari, xotin-qizlar va yoshlar bilan manzilli ishlash mas’uliyati yanada kuchaytirilgan. Ayniqsa, oilaviy ajrimlarning oldini olish, notinch oilalar bilan ishlash, yoshlarni turli salbiy ta’sirlardan asrash va jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Har oy tumanlarda sayyor yig‘ilishlar o‘tkazilib, joylardagi mavjud holatlar, dolzarb muammolar va ularning yechimlari muhokama qilib borilmoqda. Mazkur yig‘ilishlarda imom-xatiblarning mas’uliyati, mahallalar bilan hamkorligi va amalga oshirilayotgan ishlarning samaradorligi tahlil qilinadi. Xususan, o‘tgan yil yakuni bo‘yicha viloyat miqyosida imom-xatiblar tomonidan mahallalarda mingdan ortiq oila bilan manzilli ishlar olib borildi. Ular bilan o‘tkazilgan suhbatlar, ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar va tushuntirish ishlari natijasida bir qator oilaviy nizolarning oldi olinib, ajrim yoqasiga kelib qolgan oilalarni yarashtirishga erishildi.

Muhimi, imom-xatiblar ishi faqat o‘tkazilgan tadbirlar soni bilan emas, balki insonlar taqdiriga ijobiy ta’sir ko‘rsata olgan amaliy natijalari bilan baholanmoqda. Shuning uchun imomlarimiz mahallada xalq bilan yaqin muloqot qiladigan, oila, jamiyat barqarorligini ta’minlashga hissa qo‘shadigan ma’naviy-ma’rifiy rahnamo sifatida o‘z mas’uliyatini chuqur anglab, faoliyat olib bormoqda.

– Ijtimoiy tarmoqlarda da’vat ishlarini olib borish, nasafziyo.uz sayti va ijtimoiy sahifalarni yuritishda vakillik qoshida maxsus media guruh yoki zamonaviy kadrlar jamoasi shakllantirilganmi?

– Bugungi axborot asrida internet makonidagi diniy-ma’rifiy faoliyat muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Shu bois, vakillik tomonidan zamonaviy axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish, ijtimoiy tarmoqlarda aholi, ayniqsa, yoshlar bilan muloqotni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.

Bu borada vakillikda zamonaviy talablarga javob beradigan media xonasi tashkil etilib, zarur zamonaviy texnik jihozlar bilan ta’minlandi. Shuningdek, diniy-ma’rifiy kontentlarni tayyorlash, tahrir qilish va keng jamoatchilikka yetkazish yo‘nalishida faoliyat olib boruvchi malakali kadrlar jalb qilingan.

Mazkur tizim orqali o‘n bir yildan buyon faoliyat yuritib kelayotgan nasafziyo.uz veb-sayti hamda ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalar muntazam yuritilmoqda. Shuningdek, 2017 yilda tashkil etilgan Telegram kanali bugungi kunda keng auditoriyaga ega bo‘lib, aholiga tezkor va ishonchli diniy-ma’rifiy axborotlarni yetkazishda muhim axborot maydoniga aylangan.

Shuningdek, bugungi kunda viloyatimizdagi har bir masjidning Telegram, YouTube, Facebook va Instagram sahifalari hamda guruhlari faoliyat yuritib, ularning umumiy a’zolari soni 310 ming nafardan ziyodni tashkil etadi. Jumladan, birgina nasafziyo telegram kanalining 120 mingdan ortiq a’zosi bor. Shuningdek, Ular orqali aholiga dolzarb ma’naviy-ma’rifiy materiallar, diniy-ma’rifiy tavsiyalar, masjid faoliyatiga oid yangiliklar hamda e’lonlar muntazam yetkazib borilmoqda.

Albatta, raqamli makon doimiy ravishda yangilanib borayotgani sababli bu yo‘nalishdagi ishlar ham uzluksiz takomillashtirilmoqda. Asosiy maqsad — zamonaviy media imkoniyatlaridan foydalangan holda xalqimizga, ayniqsa, yosh avlodga sifatli, ishonchli va ta’sirchan diniy-ma’rifiy axborotlarni yetkazib berishda davomli izlanishdamiz.

– Vakillikning «Vaqf» xayriya jamoat fondi viloyat filiali bilan birgalikda kam ta’minlangan oilalar, yetimlar va nogironligi bor shaxslarga yordam berish borasidagi faoliyati so‘nggi yillarda qanchalik shaffoflashdi va xayriya tadbirlari ko‘lami voha miqyosida qanchalik kengaydi?

– «Vaqf» xayriya jamoat fondi viloyat filiali bilan hamkorlikda aholiga ijtimoiy ko‘mak ko‘rsatish, ehtiyojmand oilalarni qo‘llab-quvvatlash va xayrli tashabbuslarni amalga oshirish faoliyatimizning ajralmas qismi hisoblanadi.

Yordamga muhtoj oilalar, yetimlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolarning holati o‘rganilib, ularga zarur ko‘maklar o‘z vaqtida yetkazib berilmoqda. Jumladan, Ramazon oyi va Qurbon hayiti arafasida davlatimiz rahbari tomonidan ajratilgan mablag‘lar belgilangan tartib asosida ehtiyojmand oilalar, yetimlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolarga yetkazib berildi. Bu xayrli ishlar xalqimizga bo‘lgan e’tibor va g‘amxo‘rlikning yana bir amaliy ifodasi bo‘ldi.

Amalga oshirilayotgan har bir xayrli tashabbus manzillilik, ochiqlik va adolat tamoyillari asosida tashkil etilib, vohamizda xayriya ishlarining ko‘lami va samaradorligi yildan-yilga ortib bormoqda. Yaqinda ko‘makka muhtoj bir oilaga uy qurib berigani ham so‘zimizning bir dalilidir.

– Bu zamindan yetishib chiqqan ulug‘ zotlarning boy ilmiy merosi, qadamjolari tarixini xalqaro va respublika miqyosida targ‘ib qilish borasidagi ishlarga ham to‘xtalib o‘tsangiz...

– Bu vohadan yetishib chiqqan Abu Muin an-Nasafiy, Abu Bakr al-Kosoniy, Abu Hafs Nasafiy, Abu Hafs Keshiy, Abu Shakur as-Solimiy, Pazdaviy kabi ko‘plab allomalarning ilmiy merosi nafaqat yurtimiz, balki butun islom olami ma’naviy xazinasining ajralmas qismidir.

Vakillik faoliyati davomida ushbu boy ilmiy-ma’rifiy merosni o‘rganish, targ‘ib qilish va keng jamoatchilikka yetkazishga alohida e’tibor qaratildi. Xususan, allomalarimiz hayoti va ilmiy faoliyati, ular bilan bog‘liq tarixiy maskanlar va qadamjolarni o‘rganish, ularning ma’naviy ahamiyatini yoritish borasida ilmiy-ma’rifiy tadbirlar, davra suhbatlari va targ‘ibot ishlari amalga oshirib kelinmoqda.

Alloh taolo din ravnaqi, yurt tinchligi yo‘lida xizmat qilayotgan barcha yurtdoshlarimizni ikki dunyoda mukofotlasin!

O‘MI Matbuot va media bo‘limi mutaxassisi

Abdulatif ABDULLAYEV suhbatlashdi.