Sayt test holatida ishlamoqda!
19 Avgust, 2026   |   6 Rabi`ul avval, 1448
search icon
Avvalgi sayt
ЎЗ РУ EN AR

Toshkent shahri
Tong
04:09
Quyosh
05:36
Peshin
12:27
Asr
17:16
Shom
19:21
Xufton
20:43
Bismillah
19 Avgust, 2026, 6 Rabi`ul avval, 1448
Avvalgi sayt
#search
 YouTube

Imom Muhammad Shamsiddin Jazariy

28.07.2016   21277   15 min.
Imom Muhammad Shamsiddin Jazariy

Qori va muhaddislar ustozi, mujavvid va qiroat ilmi ula­molarining imomi, o‘zi zamonasidan tortib to bizning dav­rimizgacha qiroat va tajvid ilmining shayxi va olimlar gul­to­ji bo‘lib kelayotgan,“Al-Jazariy” taxallusi bilan tanil­­gan bu zotning to‘liq ismi shariflari Alloma Hofiz Mu­hammad ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Ali  ibn Yusuf ibn al-Jaza­riy, Shamsiddin ad-Damashqiy ash-Shofi’iy bo‘lib, kunya­­lari “Abul Xayr”dir. Tavalludlari hijriy 751 yili Ra­mazon oyi­ning yi­­gir­ma beshinchi kuni, milodiy 1350 yilning o‘ttizin­chi noyabr, juma kuniga to‘g‘ri keladi.

 U zotning tavalludlari ham ajoyib voqea bo‘lgan. Hi­koya qilinishicha, qirq yil farzand ko‘rmagan keksa otalari omo­nat­dor tojir­lar­dan bo‘lib, 750 hijriy yili muborak haj safariga boradilar. Bu ibodat amallari­ni bajarib bo‘lgach, tavof qilganlaridan so‘ng Alloh taolo­dan o‘zlariga solih, olim farzand ato etishini so‘rab, Zamzam suvidan ichib duo qiladilar va diyor­la­riga qaytadilar. Bir yil o‘tgach, Rama­zon oyining yigirma beshinchi kechasida taroveh namozidan so‘ng biz “Imom Jazariy” deb ulug‘la­yot­­gan inson dunyoga keladi.

 Muhammad ibn al-Jazariy tug‘ilgan shaharlarida o‘sib ulg‘aydilar va 13 yoshida Qur’oni karimni to‘laligicha yod olib, 14 yoshida odamlarga imomlik qila boshlay­di­lar. 15 yashar o‘smirlik davrlarida Shayx Abdulvah­hob ibn Sallor, Ahmad ibn Ibrohim ibn Tahhon va Ahmad ibn Rajab huzur­larida qiroatlarni ifrod (alohida-alohida) tajvid asosida o‘qib bergan­lar. O‘n yetti yoshga yetganlarida esa, Shayx Abul Maoliy ibn Al-Labbon nazoratlari ostida qiroatlarni kitob qilib jamlaydilar. Yoshliklaridanoq zamo­na­sining ko‘p­lab yetuk qiroat sohib­lari va ilm ahllaridan qiroat ilm­la­ri bilan birga tafsir, hadis, fiqh, usulul fiqh, aqoid, balog‘at, sarf va nahv kabi ilmlarni saboq olib, o‘zlashtira­di­lar. Bir necha marta haj ibodati­ni ado etadilar. Misrga qayta-qayta safar qilar ekanlar, u yerdagi qiroat imomlari­dan saboq olar va o‘z qiroatini ham ular imtihonidan o‘tka­zar edilar.

 Dimyotiy va Abarquhiy as'hob­lari­, shuningdek, Faxr ibn Buxoriyning bir jamoasi va boshqa­lar­dan  hadis il­mi­­ni ta’lim oladilar. Fiqh il­mi­­­ni esa, Shayx Abdura­him al-Isnaviy va uning safdoshlari­dan o‘rgana­di­lar. “Usul, ma’oniy va bayon” ilm­la­rini Misrda Shayx Ziyoud­din Sa’dulloh al-Qazviyniy va boshqa­lar­dan o‘zlash­ti­ra­dilar. U zotga vafo­ti­­dan oldin, hijriy 774 yili Shayxul Islom muhaddis, muarrix Abu Fido Ismoil Ibn Kasir, 779 yili Shayx Ziyouddin, shu­ning­­dek, 785 yili Shayxul Islom al-Bulqiyniylar fatvo chiqarish­ga izn berishgan.

 Umaviylar barpo etgan jomeda qiroat ilmini mukam­mal o‘zlashtirib, o‘sha joydagi mashhur qorilar­ga rais bo‘la­di­lar va ko‘pchilikka qiroat ilmini o‘rgatadilar. Damashq­da Qur’oni karimga bag‘ish­lab “Dor al-Qur’on al-karim” nomli madrasa bino qil­adi­lar. Hijriy 793 yil­dan boshlab Shom(Suriya)da bir necha yil qozilik qil­gan­la­ri­dan so‘ng, 798 yili Rum (hozirgi Turkiya)ga safar qilib, Bursa shahri­da Boyazid ibn Usmon[1] bilan uchrashadilar.

 Alloma ilm olish va tarqatish yo‘lida ko‘p yurtlarga safar qilgan. Jumladan, haj ibodatini ado etgach, Hijozga borganida ba’zi kishilar Imom Jazariyga: “Bursa shahrida Qur’oni karimni o‘rganmoqchi bo‘lgan tolibi ilmlar bor, ular sizdan tahsil olishni orzu qilishadi. Lekin yoningiz­ga kelib, ilm o‘rganish uchun yetarli mablag‘lari yo‘q”, deyi­sha­di. Shunda ul zot: “Unday bo‘lsa, ularning oldiga men boraman”, deydi-da, Jiddadan kemaga chiqib, Qohiraga yo‘l oladi. Qohiradan Iskandariyaga, undan O‘rta Yer dengizi orqali Antokiyaga yetib keladi va shu yerlik bir kishining uyida mehmon bo‘ladi. Imom Jazariydan Qur’on ilmlari­ni o‘rganishni orzu qilgan bursalik tolibi ilm olimni Hijozda ekani xabarini olgach, shu tomon otlanib, Bursadan Antokiyaga keladi. Talaba xufton namoziga azon aytilgach, masjidga kiradi. Namoz tugab, odamlar tarqay boshlaydi. Shunda antokiyalik bir kishi uning musofir ekanini sezib, turar joyi bor-yo‘qligini so‘raydi. Talabadan boradigan yeri yo‘qligini eshitgach, o‘z uyiga olib borib mehmon qila­di. Kechki ovqat paytidagi suhbat asnosida: “Bugun yurti­miz­­ga Islomning buyuk ulamolaridan Muhammad ibn Jaza­riy keldi”, deydi mezbon. Bu gapni eshitgan ilm tolibi o‘rnidan sakrab turadi: “Allohga qasamki, u zotni ko‘rmagu­nim­cha uxlamayman!” Mezbon: “Bu kecha dam ol, ertaga ko‘ra­san”, desa ham, baribir ko‘nmay turib oladi. Shunda ikkov­lari Imom Jazariy mehmon bo‘lib tushgan uyni so‘­rab-surishtirib yo‘lga chiqishadi. Tolibi ilm olim bilan ko‘rishgach, yig‘lab yuboradi, sevinchidan terisiga sig‘maydi. Olim bo‘lgan voqeani eshitgach, mehri tovlanadi. Talaba Qur’oni karimni to‘laligicha yod olgach, Antokiyada qoladi. Undan so‘ng Bursaga borib, tolibi ilmlarga saboq beradi.

 Boyazid ko‘rsatgan hurmat va ehtiromga javoban imom u yer­da bir necha yil is­ti­qo­mat qilib, yurt aholisiga qiroat va hadis ilmini ta’­lim beradi­lar. Ko‘pchilik bundan unumli foy­da­la­na­di. Shuningdek, u zotdan ko‘p kishi o‘n xil qiroat­ni mukammal o‘rganadi. O‘sha diyorda ikki jildli “An-Nashr fiy al-qiro­ot al-ashr” nomli asarini ta’lif etadilar. Hijriy 805 yili bobokaloni­miz Amir Temur u zotni Rum­dan Mova­ro­un­­nahr­ diyoriga olib keladi. Kesh (hozirgi Shah­ri­sabz) shahri­da Sohibqiron saltanati osti­da hayot kechira­di­lar. Kesh va Samarqand aholisining bir ja­mo­a­si u zot­dan tahsil oladi. Amir Temur bu buyuk imomga doimo hurmat-ehtirom ko‘rsa­tib, ulug‘­lar edilar.

 Keshda Abdulqodir ibn Tilla ar-Rumiy, Hofiz Boyazid Ke­shiy va Hofiz Mahmud ibn Muqriylar u kishidan o‘n xil qiroat ilmini o‘rganib, qiroatlar shayx­lari unvonini olishadi.

 Hikoya qili­ni­shicha, Imom Muhammad Jazariy­ Rumdan Samar­qand­ga kelganlarida Sohibqiron katta bazm uyush­tira­di­lar. Unga taklif etilgan amir va zodagon­lar­ga chap taraf­dan, olimlarga esa, o‘ng tarafdan joy ajratishni buyu­radi. Imom Jazariyga esa ulamo­lar­ga ajratil­gan joyning old qismidan, Alloma Say­yid Sha­rif Jurjo­niydan[2] yuqo­ri­roq­dan o‘rin hozir­lashga amr qiladi­. Sababi so‘ralganida, So­hib­­qi­­ron: “Kitob va sunnat bilimdoni bo‘lgan zotni hurmat qilmay bo‘ladimi?!” deya javob bergan ekanlar[3].

 Alloma Muhammad Jazariy Amir Temur vafotla­ri­dan so‘ng, hijriy 807 yili Movarounnahrni tark etib, Xuroson­ning Hirot shahriga safar qiladilar. U yerda ham ko‘pchilik­ka o‘n xil qiroatdan dars beradilar. So‘ng Yazdinga qaytib kelgan­larida, u yerlik aholining ham bir guruhi u zot qo‘li­da o‘nta qiroatni mukammal o‘rganadi. Hofiz al-muqriy al-fozil Sham­sid­din ibn Muhammad ad-Dabbog‘ al-Bag‘dodiy shular jum­la­sidandir. Keyin Asbahonga safar qiladilar. U yerda ham aholining ko‘pchiligi u zotdan saboq oladi. Hij­riy 808 yili Ramazon oyida Sheroz[4] shahriga yetib keladi­lar. Yurt sultoni Bir Muhammad u zotni o‘z diyorida olib qolish maq­sa­di­da unga qozilik vazifasini topshira­di. Shun­day qi­lib, u yerda ham bir oz muddat qoladilar. Bundan ko‘pchilik yaxshi foydalanib, u zotdan qiroat ilmi­ni o‘rga­nadi. Haj ibodatini ado etish niyatida Basra orqali yo‘lga chiqadilar. Ikki dovon oshib, Unayza shahriga yetgach, Bani Lom a’ro­biy­lari u zotni tutib, bor narsala­ri­ni tortib olishadi. Unayzaga qaytib, u yerda uchta qiroatga bag‘ishlab “Ad-Durra” nomli nazmiy asarini yozadi. So‘ng Alloh taolo unga haj ibodati amalini ado qilishni nasib etadi. Hara­mayn ash-sharifaynda bir muddat istiqomat qiladilar. Shu muddat ichida ham ko‘pchilik u zotdan ta’lim oladi.Qohira va Yamanga bir necha marta safar qiladilar. Safar davomida o‘zlari ilm olishlari bilan birga juda ko‘p insonlarga qi­ro­at, hadis va boshqa ilmlardan ta’lim beradilar.

 Imom Jazariyning ustozlari ko‘p bo‘lib, eng mashhurla­ri ­­quyi­da­gilardir:

  • Shayx Ahmad ibn Ibrohim Tahhon[5].
  • Qozi Ahmad ibn Husayn al-Hanafiy[6]. 
  • Alloma Abu Abdulloh Muhammad ibn as-Soig‘[7].
  • Alloma Abu Muhammad Abdulvahhob ibn Sallor[8].
  • Shayx Abu Abdulloh Muhammad ibn Solih[9].
  • Hofiz Abul Fido’ ibn Kasir[10].
  • Shayxulislom Sirojiddin al-Bulqiyniy[11] va bosh­qa­lar.

 Muhammad Jazariy zamonasining ko‘zga ko‘rin­gan olim­la­ridan ta’lim olish bilan birga o‘zlari ham ko‘plab sho­gird yetishtirganlar. Ularning eng mashhurlari quyidagi­lar:

  • O‘g‘illari Alloma Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad.
  • Shayx Mahmud ibn Husayn ibn Sulaymon ash-Sheroziy.
  • Shayx Abu Bakr ibn Musbih al-Himaviy.
  • Shayx Abdulloh ibn Qutb al-Bayhaqiy.
  • Shayx Ahmad ibn Mahmud ibn Ahmad al-Hijoziy.
  • Shayx al-Xatib Mo‘min ibn Ali  ar-Rumiy.
  • Shayx Yusuf ibn Ahmad al-Habashiy.
  • Shayx Ali  ibn Ibrohim ibn Ahmad as-Solihiy va boshqalar.

 Imom Jazariy ilmiy faoliyatlari davo­mi­da tafsir, ha­dis, fiqh, tarix va arab tili grammatikasi kabi turli fan­larga do­ir yetmishdan ortiq ilmiy asartasnif etgan­lar.Ular­ning ko‘p­lari qiroat va tajvid ilmiga bag‘ish­lan­gan. Bugungi kunda u zotning asarlari ichida nashr qilinganlari, qo‘lyozma nusxalari va bizgacha yetib kelmaganlari bo‘lib, eng mashhur­lariushbulardir:

 Qur’on va qiroat ilmiga doir asarlari:

  • “Usul al-qiroot”.
  • “Tahbir at-taysiyr”.
  • “Al-aqd as-samiyn”.
  • “Fazoil al-Qur’on”.
  • “An-nashr fiy al-qiroat al-ashr”.
  • “Taqrib an-nashr fiy qiroat al-ashr”.
  • “At-tamhid fiy ilm at-tajvid”.
  • “Munjid al-muqri’iyn va murshid at-tolibiyn”.
  • “Tahbir at-taysir fiy al-qiroat al-ashr”.
  • “Al-i’lom fiy ahkom al-idg‘om”.
  • “Al-qiroot ash-shozza”.
  • “Al-aqd as-samiyn fiy alfoz al-Qur’on al-mubiyn”.
  • “Tuhfat al-ixvon fiy al-xulf bayn ash-shotibiyya va al-unvan”.
  • “At-tavjih fiy usul al-qiroat”.
  • “Al-ihtida’ ila ma’rifat va al-ibtido”.
  • “Hidayat al-barara fiy tatimma al-ashara”.
  • “Ad-durra al-muziyya fiy al-qiroot as-salosa al-marziyya”.
  • “Nihoya ad-diroyot fiy asmo’i rijol al-qiroot”.
  • “G‘oya al-maharo fiy az-ziyoda ala al-ashara”.
  • “G‘oya an-nihoya fiy tabaqot al-qurro”.
  • “Manzuma al-muqaddima fiymo yajibu ala qori’il Qur’a­ni an ya’lamah”(yoki “Al-Muqaddima al-Jazariyya”).

 Hadis ilmiga doir asarlari:

  • “Al-bidoya fiy ulum ar-rivoya”.
  • “Al-hidoya ila ulum ar-rivoya”.
  • “Muqaddima fiy al-hadis”.
  • “At-tavzih fiy sharh al-masobiyh”[12].
  • “Al-hisn al-hasiyn min kalomi Sayyid al-mursaliyn”.
  • “Al-qosd al-Ahmad fiy rijoli musnadi Ahmad”.
  • “Al-Favoid al-mujtama’ fiy zavoid al-kutub al-ar­ba’a”.
  • “Tazkira al-ulamo fiy usul al-hadis”.

 Fiqh ilmlariga doir asarlari:

  • “At-takriym fiy al-umrat minat-ta’niym”.
  • “Sharh minhoj al-usul”.
  • “G‘oyat al-muno fiy ziyarot al-mino”.

 Nahvga(arab tili grammatikasi) doir asarlari:

  • “Al-javhara fiy an-nahv”.
  • “Al-isoba fiy lavozim kitob”.
  • “Al-i’tiroz al-mubdiy”.

 Tarixga doir asarlari:

  • “Muxtasaru tarix al-Islom”.
  • “Zot ash-shifo fiy siyrat al-mustafo”(manzuma).
  • “Zot ash-shifo fiy sayrat an-nabiy summa al-xulafo”.
  • “Zaylu tabaqot al-qurro”.
  • “Al-mavlid al-kabiyr fiy as-siyrat.”
  • “Tarix al-Jazariy”.
  • “At-ta’rif bil-mavlid ash-sharif”.
  • “Tabaqot al-qurro”.

 Turli mavzularga doir asarlari:

  • “Minhoj al-vusul ila ilm al-usul”.
  • “Fazlu Hiro”.
  • “Al-ijlo’ va at-ta’ziym fiy maqomi Ibrohim”.
  • “Muxtor an-nasiha biadillat as-sahiha”.
  • “Ar-risola al-bayoniyya fiy haqqi abavay an-Nabiy”.
  • “Vaziyfatu masnuna” va boshqalar.

 Qiroat ilmining beqiyos olimi Muhammad Ja­za­riy ser­maz­mun umrlarining oxirini Sheroz­da o‘tkazdilar. U zot hijriy 833yili rabiul avval oyining beshinchi, juma ku­ni­ning tongida 82 yoshda vafot etdilar va o‘zlari qurdir­gan “Dorul Qur’on” madrasasiga dafn qilin­di­lar. U zot­ning janozalariga katta-yukichik, xosuavomdan iborat ju­da katta jamoat yig‘ildi. Alloh taolo u zotdan rozi bo‘lib, rahmatiga olsin va yotgan joylari­ni munavvar qilsin!

 “Jazariy matni” kitobidan

 

 

[1] Ko‘pgina tarix kitoblarida “Yeldirim Boyazid” nomi bilan mashhur.

[2] U zotning to‘liq nomi Ali ibn Muhammad ibn Ali bo‘lib, “Sayyid Sharif” nomi bilan tanilgan. Hijriy 740, milodiy 1340 yili Astrobod yaqinida tavallud topgan. Ilm talabida o‘smirlik davri asosan Sherozda o‘tgan. Diniy fanlarda chuqur ilmga ega bo‘lgan. Shuningdek, tabiiy fanlarni ham o‘zlashtirgan. Hijriy 789 yili Samarqandga kelib, Amir Temur e’tiborini qozongan. Jami bo‘lib ellikka yaqin kitob tasnif qilgan va hijriy 816, milodiy 1413 yili Sherozda vafot etgan. 

[3] “Shaqoiqun-nu’moniyya”, 4-juz, 398-bet.

[4] Qadimgi Fors yurti poy­tax­ti bo‘lgan, Eronning janubi-sharqida joylashgan.

[5] Hijriy 702-782 yillari yashab o‘tgan. Imom Jazariy undan Ibn Omir va Kiso­iy­larning qiroatlarini ta’lim olgan.

[6] Damashqlik buyuk imom, qozi, hijriy 691 yili tug‘ilib, hijriy 779 yili Da­mashq­da vafot etgan.

[7] Laqablari “Shamsiddin”. Hijriy 704 yili Qohirada tug‘ilgan. Qiroat ilmidan tashqari ko‘p ilmlarda mohir bo‘lgan. Hijriy 777 yili vafot etgan.

[8]  Hijriy 698 yili tug‘ilgan. Imom, muqri’, muhaqqiq va orif zotlardan, yetti qiroat sohiblaridan bo‘lgan. Hijriy 782 yili sha’bon oyida vafot etgan va “Su­fiy­ya” maqbarasida dafn qilingan. Vafotidan so‘ng shogirdlariga ta’lim berishda ImomJazariy u zot o‘rniga o‘tirgan.

[9] Madinai munavvara shayxi, masjid an-Nabaviyda ko‘p yillar imom-xatib bo‘lgan. Imom Jazariy 768 yili haj ibodatini ado etish uchun Makka va Ma­di­naga safar qilganida u zot bilan uchrashgan.

[10] Laqablari “Imodud-din”. Hijriy 701 yili Misrda tug‘ilib, 774 yili Damashqda vafot etgan. U zot mufassir va muhaddislar imomi, buyuk muarrix va muhaqqiq olim bo‘­lib, ko‘p kitoblar muallifidir. 

[11] Hijriy 724 yili Misrning Bulqiyniya shahrida tug‘ilgan. Qohirada zamona­si­­ning buyuk ulamolari qo‘lida ta’lim olgan. Asrning tengsiz olimi bo‘lmish bu zot hijriy 805 yilning zulqa’da oyida vafot etgan.

[12] Imom Bag‘aviyning “Al-Masobiyh” kitobiga uch jildlik sharh.

 

 

Qur'oni karim
Boshqa maqolalar
Maqolalar

Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi

10.08.2026   20547   15 min.
Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi

Rabbining elchisi ekanini tasdiqlash uchun har payg‘ambarga ham xos kitob nozil bo‘lishi shart emas

 

Olimlar payg‘ambarni bunday ta’riflagan: «Payg‘ambar – shariat vahiy qilingan inson». Demak, payg‘ambarlik Alloh taoloning O‘zi bandalari orasidan tanlab olgan zotga vahiy nozil qilishi orqali yuzaga chiqadi. Alohida kitob tushishi payg‘ambarlik shartlariga kirmaydi. Bunga quyidagi dalillar dalolat bo‘ladi.
 

1. Payg‘ambarlik xabari vahiy orqali yetkaziladi. Alloh taolo biror bandasini payg‘ambarlik yo elchilikka tanlar ekan, unga saylanganini bildirib qo‘yadi. Bu bildirish nubuvvat va risolatning asosi bo‘lgan vahiyning bir turidir. Undan keyin Alloh taolo o‘sha payg‘ambarga kitob nozil qilishi ham, qilmasligi ham mumkin.


Nubuvvat xabari ba’zan kitob tushishi bilan boshlanadi. Masalan, Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy bo‘lib Alaq surasining «Yaratgan Zot bo‘lmish Parvardigoringiz nomi bilan o‘qing!» oyati nozil qilingan. Biroq payg‘ambarlik ko‘pincha kitob tushishidan boshqa yo‘llar bilan boshlangan va aksar payg‘ambarlarda shunday bo‘lgan.


2. Nubuvvatning tasdig‘i payg‘ambarning so‘zlari va u keltiradigan mo‘jizalarga bog‘liq. Alloh taolo tanlagan bandasiga payg‘ambarlik berganidan keyin odamlar orasida bu nubuvvat va risolatning haqiqiyligi faqat ikki hodisa bilan sobit bo‘ladi:


Birinchisi: Payg‘ambar o‘z ummatiga: «Alloh taolo meni sizlarga payg‘ambar va elchi qilib yubordi», deb e’lon qiladi.


Ikkinchisi: Alloh taolo ushbu da’voni tasdiqlash uchun o‘sha zot orqali mo‘jiza ko‘rsatadi.


Payg‘ambarning «Men Allohning elchisiman, Alloh meni sizlarga nabiy qilib yubordi» degan so‘zlari tilovat qilinmaydigan vahiy (ya’ni, muqaddas kitobning bir qismi) bo‘lib, payg‘ambarlikning, elchilikning, shariat va dinga oid barcha hukmlarning haqligini e’tirof etish mana shu so‘zning tasdig‘iga tayanadi.


3. Kitobning ilohiyligi g‘ayri matluv (tilovat qilinmaydigan) vahiy bilan tasdiqlanadi: Alloh taolo biror elchisiga kitob nozil qilganida, u payg‘ambarga tushishi hamono «Allohning huzuridan tushgan kitob» bo‘lib qolmaydi, ya’ni odamlar buni birdan bila qolmaydi. Bu kalom Alloh taoloning huzuridan tushganini sobit qilish elchining «Bu kitob Alloh taoloning huzuridan nozil qilingandir» degan so‘zlari orqali amalga oshadi.


Demak, rasullarning bu guvohligi Alloh taolo ularga bildirgan tilovat qilinmaydigan vahiydir. Kitob ko‘rinishidagi tilovat qilinadigan vahiyning haqligi mana shu tilovat qilinmaydigan vahiy ustiga bino bo‘ladi.


4. Agar payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan amalga oshadi, deb hisoblansa, unda o‘ziga kitob nozil qilinmagan barcha haq payg‘ambarlarning nubuvvati botil bo‘lib qolgan bo‘lardi. Shuningdek, bunday payg‘ambar minglab mo‘jizalar ko‘rsatib, rostgo‘yligiga minglab dalillar keltirsa ham, hech kim unga imon keltirishga majbur bo‘lmas va bu gunoh sanalmas edi.


Vaholanki, Alloh taolo alohida kitob tushirmasdan minglab payg‘ambarlar yuborgani barchaga ma’lum va ijmo’ qilingan (barcha ulamolar bir ovozdan tasdiqlagan, haq deb ittifoq qilgan) haqiqatdir. Alloh u zotlarga yo tilovat qilinmaydigan vahiy orqali bildirilgan hukmlarga amal qilishni, yo o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitobiga muvofiq ish tutishni buyurgan. Masalan, Muso alayhissalomdan keyin Bani Isroilga yuborilgan payg‘ambarlar Tavrotga amal qilinishiga mas’ul edi. Alloh taolo Iso alayhissalom haqida bunday deydi: «Iso ibn Maryam: «Ey Bani Isroil, albatta, men o‘zimdan oldin kelgan Tavrotni tasdiqlovchi va mendan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini beruvchi, Alloh sizlarga yuborgan Payg‘ambarman», deganini eslang. (Ahmad) ularga haq bilan kelgan vaqtda esa, “bu ochiq-oydin sehrdir” dedilar» [Sof surasi, 6-oyat].


Iso alayhissalomga ham Bani Isroilning boshqa payg‘ambarlari kabi Tavrot hukmlariga amal qilish buyurilgan edi. Payg‘ambarlarga kitob tushmagan bo‘lsa-da, ularni yolg‘onchiga chiqargan qavmlarni Alloh taolo turli azoblarga mubtalo qildi va bu jazolarning bir qismini Qur’oni karimda bayon etib ham o‘tdi.


5. Kitoblar va sahifalar faqatgina ba’zi payg‘ambarlar va nabiylarga nozil qilingani, ularning aksariyatiga esa hech qanday kitob ham, sahifa ham tushmagani ijmo’ qilingan haqiqatdir. Ularga faqat vahiyning o‘zi – kitobsiz, sahifasiz – nozil qilingan. Shu bilan payg‘ambarligi mukammal, nubuvvati sobit bo‘lgach, ular yuborilgan qavmlar uchun hujjat-dalil tayyor holatga kelgan va endi odamlar imon keltirish va ergashishga majbur bo‘lgan.


6. Mana Bu qissa Shuaro, Naml, Qasas, Toha va Noziot suralarida bayon qilingan bo‘lib, voqealar Muso alayhissalomga Tavrot nozil qilinishidan oldin yuz bergan. Alloh taolo ushbu qissada Musoning bir qibtiyni (qibtiylar – qadimgi Mirs xalqi) o‘ldirib qo‘ygani sababli Fir’avn va uning qavmidan qochib, Misrdan chiqib ketganini, Madyan tomon yo‘l olganini va u yerdagi solih kishining qiziga uylanganini zikr qiladi. Keyin u ahli ayoli bilan Misrga qaytayotganda Tur tog‘i tomonida bir olovni ko‘rib qoladi. Alloh taolo aytadi: «Bas, u(olov)ga kelganida, nido qilindi: «Ey Muso! Albatta, Men O‘zim sening Rabbingdirman. Kavushlaringni yech. Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni ixtiyor qilib oldim. Vahiy qilinadigan narsaga quloq os. Albatta, Men, O‘zim, Allohdirman. Mendan o‘zga iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va meni zikr etish uchun namozni to‘kis ado et» [Toha surasi, 11-14-oyatlar].


Alloh azza va jalla unga payg‘ambar ekanini xabar qildi va unga vahiy qilinayotgan narsaga quloq tutishni, ibodat qilish va namozni ado etishni buyurdi. So‘ng Haq taolo ikki mo‘jiza bo‘lishi uchun unga qo‘lidagi asoni tashlashni, keyin esa qo‘lini qo‘yniga qo‘yishni buyurdi. Shundan keyin buyuk Zot unga Fir’avn huzuriga borishni amr etdi: «Biz senga buyuk mo‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun (shunday qildik). Fir’avnga bor, albatta u tug‘yonga ketdi», dedi». [Toha surasi, 23-24-oyatlar].


So‘ngra Alloh taolo Muso alayhissalom bilan Fir’avn o‘rtasida nimalar bo‘lganini zikr qiladi.


Demak, Fir’avnga Muso alayhissalomning da’vati yetib borishi va bu da’vatga ulkan mo‘jizalar hamroh bo‘lishi bilan hukmdor uchun hujjat qoyim bo‘lgan edi. Vaholanki, u paytda Muso alayhissalomga hali Tavrot nozil qilinmagandi. Chunki, Tavrot u zot Bani Isroil bilan birga Misrdan chiqib ketgani va Fir’avn g‘arq qilinganidan keyin nozil bo‘lgan. Bu Qasas surasidagi oyatlarda bayon etilgan.


Shunday qilib, hujjat vahiy nozil bo‘lganidan keyin da’vatning yetib borishi va unga mo‘jizalar hamrohlik qilishi bilan qoyim bo‘ladi. Faqat kitob bilangina qoyim bo‘lganida edi, Fir’avn uchun hujjat kuchga kirmagan va Alloh taolo tomonidan unga va qavmiga dalilsiz azob berilgan bo‘lar edi. bu esa, Al-Adl bo‘lgan Allohning sifatiga umuman to‘g‘ri kelmaydi.


Yuqorida zikr qilganlardan kelib chiqib aytish mumkinki, vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emas, balki ba’zida kitobsiz va sahifasiz ham bo‘lishi mumkin. Payg‘ambarlikning yuzaga chiqishi va sobit bo‘lishida asosiy mezon – vahiyning nozil bo‘lishi. Kitob esa Alloh taolo elchilari orasidan saralab olgan zotlarga xoslab berilgan vahiydir.


7. Payg‘ambarlik kitob tushishi bilan emas, balki vahiy nozil bo‘lishi bilan amalga oshishiga va vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emasligiga dalolat bo‘ladigan jihatlardan yana biri – Alloh taoloning biror kitobi borligi ma’lum bo‘lmagan va Alloh taolo kitob ato etmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashganidir. Biz bu so‘zlashuvlarni Haq taolo so‘nggi Kitobida zikr qilgani tufayli bilganmiz. Quyida Qur’oni Karimda Alloh taoloning kitob nozil qilinmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashgani haqida hikoya qilingan voqealardan namunalar keltiramiz.


1. Odam alayhissalom bilan. Alloh taolo aytadi: “Va: “Ey Odam, sen o‘z jufting ila jannatda maskan top. Unda nimani xohlasalaringiz, yenglar, osh bo‘lsin, faqat mana bu daraxtga yaqin kelmanglar, bas, u holda zolimlardan bo‘lasizlar”, dedik” [Baqara surasi, 35-oyat].

Haq taolo dedi: “Rabbi ularga nido qilib: «Sizlarni ana o‘sha daraxtdan qaytargan emasmidim va, albatta, shayton ikkovingizga ochiq-oydin dushmandir, demaganmidim?!» dedi» [A’rof surasi, 22-oyat].

Bu voqealar ular Yerga tushirilishidan oldin, jannatda bo‘lganida yuz bergan.

Ular Yerga tushirilganidan keyin Alloh taolo bunday degan: “Odam o‘z Rabbidan so‘zlarni qabul qilib oldi, keyin U Zot uning tavbasini qabul qildi. Albatta, U tavbani qabul qiluvchi va rahmli Zotdir” [Baqara surasi, 37-oyat].

Bu ham Odam alayhissalomga biror kitob nozil qilinmasdan oldin bo‘lgan ishlar sirasidandir.


2. Nuh alayhissalom bilan. Haq taolo Nuh alayhissalom bilan uning qavmi o‘rtasida kechgan voqealarni zikr qilganidan keyin bunday deydi: “Va Nuhga: «Qavming orasidan avval imon keltirganlardan boshqa hech kim imon keltirmas va ularning qilmishlaridan qayg‘uga tushmagin. Bizning rioyatimiz va vahiyimiz ila kema yasagin hamda zulm qilganlar to‘g‘risida Menga gap ochmagin, albatta, ular g‘arq bo‘lguvchilardir», deb vahiy qilindi. U kema yasamoqda. O‘z qavmidan bo‘lgan zodagonlar qachon oldidan o‘tsalar, uni masxara qildilar. U: «Agar bizni masxara qilsangiz, biz ham xuddi siz bizni masxara qilganingizdek sizlarni masxara qilamiz. Bas, yaqinda kimga sharmanda qiluvchi azob kelishini va kimning ustiga muqim azob tushishini bilib olursiz», dedi. Toki Bizning amrimiz kelib, tannur favvora otganda: «U (kema)ga har narsadan bir juftdan va ahlingdan avval so‘z ketmaganini va imon keltirganlarni ol», dedik. U bilan birga imon keltirganlar juda oz edi. U: «Kemaga mininglar, uning yurishi ham, turishi ham Allohning ismi ila bo‘lur. Albatta, Rabbim mag‘firatli va rahmlidir», dedi. U (kema) ularni tog‘lardek to‘lqinda olib ketayotganida, Nuh bir chetda turgan o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, biz bilan birga (kemaga) mingin, kofirlar bilan birga bo‘lmagin», dedi. U (o‘g‘il): «Toqqa joylashib olsam, meni suvdan saqlaydi», dedi. U esa: «Bugun Allohning amridan saqlovchi yo‘qdir. Kimga rahm qilsagina (saqlar)», dedi. Shunda ular orasini to‘lqin to‘sdi va u (o‘g‘il) g‘arq bo‘lganlardan bo‘ldi. «Ey Yer, suvingni yutgin, ey osmon, o‘zingni tutgin», deyildi. Suv quridi. Farmon bajarildi va (kema) Judiy (tog‘i)ga joylashdi. «Zolim qavmlar yo‘qolsin!» deyildi. Nuh Rabbiga nido qilib: «Rabbim, albatta, o‘g‘lim ahlimdandir, albatta, va’dang haqdir va Sen hukm qilguvchilarning eng hikmatlisisan», dedi. U Zot: «Ey Nuh, albatta u (o‘g‘il) ahlingdan emas. Albatta, u yaxshi amal emasdir. O‘zing bilmagan narsani zinhor so‘ramagin. Men senga johillardan bo‘lmasligingni nasihat qilaman», dedi. U: «Rabbim, men o‘zim bilmagan narsani Sendan so‘ramoqdan panoh tilayman. Agar meni mag‘firat qilmasang va menga rahm ko‘rsatmasang, ziyon ko‘rguvchilardan bo‘laman», dedi. «Ey Nuh, Bizdan senga va sen bilan birga bo‘lgan ummatlarga tinchlik va barakotlar ila (kemadan) tushgin. Yana bir ummatlar bo‘lur, ularni biroz huzurlantirurmiz, so‘ngra ularni bizdan bo‘ladigan alamli azob tutar», deyildi” [Hud surasi, 36-48-oyatlar].


So‘ng Alloh taolo Payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga dedi: “Ana shu g‘ayb xabarlarini sizga vahiy qilmoqdamiz. Bundan oldin ularni siz ham bilmas edingiz va qavmingiz ham. Bas, sabr qiling, albatta, oqibat taqvodorlarnikidir” [Hud surasi, 49-oyat].


Xo‘sh, Alloh taoloning Nuh alahissalomga bu vahiysi va unga qaratilgan xitobi biror kitobda kelganmidi?! Yoki bu Alloh taolo unga to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘zlagan xitob bo‘lib, u yerda o‘qiladigan hech qanday kitob bo‘lmaganmidi?!


Ushbu oyatlarning uslubi va undagi nidoning yo‘sini Alloh taoloning Nuh alayhissalomga to‘g‘ridan to‘g‘ri xitob qilganini, o‘qiydigan biror kitobni nozil etish orqali amr etmaganini ko‘rsatadi.


3. Yusuf alayhissalom bilan. U quduq tubida yotganda Alloh taolo vahiy qilib, hali akalariga ularning qilmishlari haqida xabar berajagini aytdi: “Bas, uni olib ketishgach va uni quduqning qa’riga tashlashga kelishib olishgach (uni amalga oshirdilar), (Biz) unga: «Bu ishlari to‘g‘risida ularga (kezi kelganda), albatta, xabar berursan, vaholanki, ular (Yusuf ekaningni) sezmaydilar», deb vahiy qildik.” [Yusuf surasi, 15-oyat]. Keyinchalik u Misr azizi (Bosh vaziri) bo‘lganidan keyin ularga bu haqda xabar berdi.


Xo‘sh, u quduqda bo‘lganida kelgan bu vahiy haqiqiy vahiy bo‘la turib, tilovat qilinadigan vahiymidi (muqaddas kitobning bir qismi edimi)? Yo‘q, u g‘ayri matluv vahiy edi.


Alloh taolo payg‘ambarlariga xitobni tilovat qilinadigan vahiy ko‘rinishida (kitob holida) tushirmagani borasidagi oyatlar bular bilan cheklanmaydi. Qur’oni karimda bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, eslatib o‘tish maqsadida ozginasini keltirish bilan kifoyalandik, xolos.


Demak, payg‘ambarlikning asosi alohida bir kitob nozil bo‘lishiga emas, balki bevosita Alloh taoloning tanlangan bandasiga vahiy yuborishiga bog‘liqdir. Qur’oniy qissalar va tarixiy dalillar ko‘rsatganidek, vahiylar faqatgina kitob shaklidagi (tilovat qilinadigan) matnlardan iborat bo‘lmay, ko‘p hollarda payg‘ambarlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri bildirilgan (tilovat qilinmaydigan) ilohiy xitoblar ko‘rinishida kelgan. Shu sababli insoniyatga haqiqatni yetkazish va ularga qarshi ilohiy hujjatni qoyim qilish uchun faqatgina vahiyning o‘zi yetarli bo‘lgan, kitob esa Alloh taolo O‘zi xohlagan elchilarigagina ato etgan maxsus vahiydir.

Nurmuhammad Matkarimov,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot

markazi ilmiy xodimi


Mazkur maqolaga 

.Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 7 iyuldagi 02/2 -sonli xulosasi olingan

Maqolalar
#logo