Imom Abu Husayn Muslim ibn Hajjoj al-Qushayriy an-Nisoburiy hijriy 206 yili Nisoburda dunyoga keldilar. Nisbatlari Qushayriy bo‘lib, u Nisoburga qarashli qishloqdir.
U zot hadis ilmida kitobi «Sahih» deb tan olingan 6 ta imomlarning biridirlar. Kitoblari «Sahih Muslim» Qur’oni karimdan keyingi o‘rinda turadigan kitoblardan biridir. Imomning hadis ilmidagi tutgan o‘rinlari va oliy martabalarga yetishlariga sabab sahih kitoblarida birorta ziyodalik ham, noqislik ham bo‘lmaganligi, bundan oldin ham, bundan keyin ham buning singari tartibdagi kitobni topilmasligidir. Imom Muslim hadis jamlash davrida uning nozik joylariga juda ham e’tibor bilan qaradilar. Hatto bir harf bo‘lsa ham o‘zgartirishdan saqlandilar. Bu zot hadislarni avvalidan oxirigacha uzilish va illatdan salomat, isnodlari ishonchli bo‘lsagina sahih kitoblariga kiritdilar. Imom Muslimning «Sahih»lari Imom Buxoriyning kitoblariga qaraganda ba’zi tomonlari afzalligini ulamolar qayd qilganlar.
Imom Navaviy aytadilar: «Yerning ustida, osmonning ostida Muslimning kitoblaridan ko‘ra sahihroq kitob topilmaydi».
Imom Muslim aytadilar: «Agar hadis ahllari 200 yil hadis yozsalar ham kuchlari mana shu «sahih»ni yozishlikka yetadi, xolos». Va yana aytadi: «Har bir yozgan kitobimni Abu Zar’ata ar-Roziyga ko‘rsatdim, agar u zot, mana bu hadis illatli, desalar tark qildim, agar, sahih, desalar kitobimga kiritdim».
Imom Muslim ko‘plab kitoblarning muallifidirlar. Shulardan eng mashhurlari «Sahih Muslim» bo‘lib, mana shu kitob sababli ulug‘ martabaga va chiroyli maqtovlarga sazovor bo‘ldilar. Bundan tashqari, u zotning «Jomi’ al-Kabir alal abvob», «Kitobu musnadi al-Kabir ala asmoi rijol», «Kitobu Asmoi va kuna», «Kitobu ilal», «Kitobu tamyiz», «Kitobu hadis Amr ibn Shu’ayb», «Kitobu mashoyixi Molik», «Kitobu avhomul muhaddisiyn», «Kitobu man laysa lahu illa rovin vohid», «Kitobu tabaqati at-Tobe’iyn», «Kitobu muhozramiyn», «Kitobu mashoyixi as-Savriy» kitoblari ma’lum va mashhur.
Bundan tashqari «Sahihi Muslim»ga bir necha muxtasar va sharhlar yozilgan.
Imom Muslimning «Asmo ar rijol» nomli kitoblariga Abu Bakr Ahmad ibn Ali Isfahoniy sharh yozgan.
Imom Muslimdan ana shu davrning katta imomlari, jamoatlar hadis rivoyat qilishdi. Ular Abu Hotim ar-Roziy, Muso ibn Horun, Ahmad ibn Saloma, Abu Iso at-Termiziy, Abu Bakr Huzaymiy, Yahyo ibn Sa’id, Abu Avona va boshqalardir.
Imom Muslim (Alloh u kishini o‘z rahmatiga olgan bo‘lsin) 261 hijriy sana, yakshanba kuni, 55 yoshlarida bu olamdan ko‘z yumdilar. Dushanba kuni Nisoburda dafn etildilar.
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Alloh ko‘p tavba qiluvchilar va ko‘p poklanuvchilarni suyadi. Hatto u bandasining tavbasidan xursand bo‘ladi. Uning xursandligi jazirama, qush uchsa qanoti kuyadigan cho‘lda tuyasida ichimligi va taomlari bilan ketayotib uni yo‘qotib qo‘ygan, qidira-qidira umidini uzib o‘limga tayyorlana boshlagan va xushidan ketgan hamda o‘ziga kelib tuyasini topib olgan kishining xursandchiligidan ko‘ra qattiqroq bo‘ladi. Alloh taolo O‘zining mo‘min bandalariga bunday marhamat qiladi:
﴿وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾
“Allohga barchangiz tavba qiling, ey mo‘minlar! Shoyadki, najot topsangizlar” (Nur surasi, 31-oyat).
Tavba – ko‘z yoshlar suvi va nadomat olovi bilan qalbni poklashdir. Tavba qalbda olov, nafsda alam, ko‘ngilda siniqlik va ko‘zdagi yoshdir. U Alloh tomon yuruvchilar yo‘llarining boshi va muvaffaqiyatga erishganlarning sarmoyasidir. Tavba qiluvchi inson tazarru qilib yolvoradi, ho‘ngrab yig‘laydi, insonlar xotirjam bo‘lsalarda uning qalbi sokinlashmaydi, maxluqotlar tinchlansada uning qo‘rquvi tinmaydi. Shuning uchun ham kechalari Robbisining huzurida mahzun qalbi, g‘amga to‘lgan ko‘ngli bilan qaltirab turadi. Agar xatolari ko‘pligi va gunohlari katta ekanini his qilsa qalbi qaytadan yonib ketadi, ko‘z yoshlari sel bo‘lib oqadi va bu dunyoni oddiy bir matoh deb bila boshlaydi.
Shu’la: Ijobiy va optimist bo‘lib fikrlang. Agar kunlaringiz yomonlashib ketgan bo‘lsa, bu – tez orada keladigan shodlik va sururga to‘lgan kunlarning boshlanishidir.
Doktor Oiz al-Qarniyning
"Dunyodagi eng baxtli ayol" kitobidan