وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآَنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
Qur’on o‘qilganda uni tinglangiz va sukut saqlangiz! Shoyad (shunda) rahm qilingaysiz! A’rof -204.
Ibn Abbos roziyallohu anhudan: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam namozda qiroat qilsalar u zot bilan birga as'hoblari ham qiroat qilar edi. Va sahobalar Nabiy sollallohu alayhi vasallamga xalal berishardi. Shunda “Agar Qur’on o‘qilsa...” oyati nozil bo‘ldi. Imom Sha’biy va Ato namozdagi qiroatga tegishli deganlar. Ibrohim ibn Abu Hurra Mujohiddan:”Namozga ham xutbalarga ham tegishli degan. Xutbaga ham istimo’ (tinglash) va insot (sukut saqlash) vojib”- degan. (Ibn Abbos tafsiridan.)
Alloh taoloning ushbu amri Qur’onni namozda va undan boshqa paytda ham jim turishlikni taqozo qiladi. Shuningdek, oyat jahriy oshkor namozda imomning ortida turgan insonning qiroat qilishini man qilgani kabi maxfiy namozda ham qiroatni man qiladi. Chunki, Alloh taolo jim turishlikni vojib qilar ekan jahriy yoki maxfiy holatdami, shart qilmadi. Agar jahriy qilsa, bizga istimo’ lozim, maxfiy qilsa, insot lozim. Zero, biz uning qiroat qilayotganini bilib turamiz. (Jassos, “Ahkamul Qur’on” tafsiridan)
“Ibrat - lafzning omligi bilan, sababning xosligi bilan emas” degan usul qoidasiga binoan namozdan boshqa payt ham tinglash vojibdir. Fathul Qodirda kelishicha: Bir kishi fiqh yozyapti, yonida esa bir kishi Qur’on o‘qiyapti. Qur’onga istimo’ qilishga faqihning imkoni yo‘qligi uchun qori gunohkor bo‘ladi (yo boshqa joyda o‘qisin, yo ichida o‘qisin). Shuningdek, tunda insonlar uxlab yotgan o‘rinda o‘qisa ham gunohkor bo‘ladi. “Qunya”da kelishicha, yosh bola qur’on o‘qisayu oilasi ish qilayotgan bo‘lsa nima bo‘ladi degan masalada, agar oilasi bola Qur’on o‘qishga kirishishdan oldin ishga kirishgan bo‘lsa gunohkor emas, agar qiroatni boshlagandan keyin ishga kirishsa gunohkor bo‘ladi, deyilgan. (Fathul Qodir tafsiridan.)
Tafsiri Nasafiyda esa ushbu oyatning tafsirida shunday deyiladi: “Buning zohiri namozdagi qiroatga ham, boshqa holatdagi qiroatga ham istimo’ va insotning vojibligidir. Ayrimlar “agar Payg‘ambar oyat nozil bo‘lgan paytda sizlarga tilovat qilsa unga quloq solinglar” degani, deydilar. Jumhur sahobalar roziyallohu anhum muqtadiyning tinglashi vojib, deydilar. Ayrimlar xutbani tinglash, deydilar. Ayrimlar ikkalasini ham, deydilar. Ikkisiga ham tegishli degani to‘g‘riroq”. (“Madorik at-Tanzil va Haqoiqul ta’vil” tafsiridan)
Qur’on tilavotiga quloq solish Allohning rahmatiga erishish va shaytonning nayranglaridan himoyalanish yo‘lidir. U qachon o‘qilsa quloq solish va qiroat asnosida jim turishdir. Quloq solish eshitishdan kuchliroq. Chunki quloq solish ma’lum maqsad va niyat bilan, shu so‘zni idrok qilishim kerak degan ma’noda butun hissini unga qaratadi. Eshitish esa unday emas, u yo‘l-yo‘lakay ham bo‘lishi mumkin. Kim quloq solsa va jim tursa tushinish va tadabbur qilishga loyiq bo‘ladi. Va shundaylarga Allohning rahmatini umid qilsa bo‘ladi. Oyat mutloq qiroatga quloq solishga dalolat qiladi, hoh naomzda bo‘lsin, hoh tashqarida. Bu Hasan Basriydan rivoyat qilingan. Ahli zohirlar ham shu fikrda. Ayrimlar juma xutbasi haqida nozil bo‘lgan deydilar. Bu xato fikr. Chunki, oyat makkiydir. Juma esa hijratdan keyin madinada farz qilingan. Ayrimlar mustahab, vojib emas deydilar. Sahobalar namozda bir birlariga gapirar edi, bu oyat nozil bo‘lgandan so‘ng namozda gapirish harom qilindi, deydilar. Ibn Munzir: Namoz va xutbadan boshqa payt istimo’ va insot voji emasligiga ijmo’ qilinganiligini aytadi. Zero, har bir qiroat qilayotgan shaxsga quloq solish katta mashaqqat. Bunda ilm olayotgan ilmdan, ishchilar ishidan qozilar hukmdan mashg‘ul bo‘lib qolishlariga olib keladi. Nabiy sollallohu alayhi vasallamning qiroatlari ayrimlari nozil bo‘lgan narsani yetkazish, ayrimlari va’z va irshod bo‘lgan. Shuning uchun bu oyatni faqat imomning qiroati orqasidan qiroat qilish mumkin emasligiga dalolat qiladilar. Qorining yonida boshqa qori qiroat qilayotgan bo‘lsa, qiroatni to‘xtatib unga quloq solishi shart emas. Qur’onni mensimasdan beparvolik bilan quloq solmaslik mumkin emas. Ko‘p shaharlarda motamlarda kuzatilganidek, qur’on o‘qilsa bekorchi narsalarni gaplashib o‘tirish mana shu oyatning buyrug‘iga xilofdir. Shuningdek, Qur’onni eshitishdan qasddan qochish mo‘min insonning ishi emas. (Muhammad Rashid Ali Rizo: “Tafsirul Manar”).
JALOLIDDIN
Marosim O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Katta konferens-zalida o‘tkazildi. Tadbir ishtirokchilariga «Jahon jamoatchiligining Islom sivilizatsiyasi markaziga nigohi» maxsus filmi namoyish etildi.
Tadbirda O‘zbekiston Prezidenti matbuot kotibi, Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar departamenti rahbari Sherzod Asadov tabrik so‘zi bilan ishtirok etdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi maslahatchisi Muzaffar Komilovning forum ishtirokchilariga yo‘llagan murojaatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining mas’ul xodimi Rahmatulla Arziyev o‘qib eshittirdi.
Forum ishtirokchilariga yo‘llangan qutlov so‘zlarida xorijiy mehmonlar va media hamjamiyati vakillariga minnatdorlik bildirildi. Forumning professional muloqot, xalqaro hamkorlik va O‘zbekistonning tarixiy-madaniy merosini ilgari surish maydoni sifatidagi ahamiyati ta’kidlandi.
Marosimning asosiy voqealaridan biri Euronews bosh direktori va bosh muharriri Klaus Shtrunsning «Yangi yaqinlik: madaniyat, media va g‘oyalar orqali Yevropa va Markaziy Osiyoni birlashtirish — Islom sivilizatsiyasi markazi global axborot makonida» mavzusidagi maxsus ma’ruzasi bo‘ldi.
Shtruns islom sivilizatsiyasining tarixiy, ilmiy, ma’naviy va madaniy merosini zamonaviy media formatlar orqali jahon auditoriyasiga yetkazish, shuningdek, Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasida axborot almashinuvini kuchaytirish muhimligini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, media vositalari turli mamlakatlar va jamiyatlar o‘rtasida nafaqat axborot almashinuvini ta’minlashi, balki muloqot uchun ko‘priklar ham qurishi kerak.
«Media vositalari fikrlar va yangiliklar almashinuvi uchun ko‘priklar qurishi mumkin va qurishi shart. Axir media kommunikatsiyasining mohiyati ham aynan shunda — ko‘priklar qurishda. Bugun bu yerda, qadimiy Ipak yo‘lida, kelajagimiz uchun aynan shu jarayon sodir bo‘lmoqda», — dedi Klaus Shtruns.
Euronews rahbari Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi axborot makonini yanada yaqinlashtirishni tarixiy Ipak yo‘li an’analari bilan qiyosladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqalar o‘rtasidagi zamonaviy media aloqalar iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikning yangi imkoniyatlarini ham ochishi mumkin.
«Ipak yo‘lida axborot oqimi qanday kechgan bo‘lsa, bir-birimiz bilan muloqot qilish, bir-birimizning tilimizni tushunish ham shunday bo‘lsin. Bu oddiy texnik jarayondan ko‘ra kengroq tushuncha. Bu haqiqiy hamkorlikning yangi ko‘rinishi, kelajakdagi butun iqtisodiy taraqqiyot uchun harakatlantiruvchi kuch bo‘ladigan yangi axborot makonidir», — dedi u.
Klaus Shtruns, shuningdek, O‘zbekistonda yosh avlodning katta ulushga ega ekanini alohida qayd etib, bu mamlakatning kelajagi uchun ulkan imkoniyat ekanini ta’kidladi. U turli mamlakatlar yoshlarini birlashtiruvchi media va madaniy loyihalarni amalga oshirish taklifini ilgari surdi.
Uning fikricha, turli sohalar — sport, ilm-fan, ta’lim va madaniyat vakillaridan iborat yoshlarni bir joyga to‘plab, ularning tajriba almashinuvi, hujjatli filmlar suratga olishi va qo‘shma loyihalarda ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish mumkin. Bunday tashabbuslar orqali mamlakatlar va mintaqalar yoshlari o‘rtasida yangi aloqalarni shakllantirish mumkin.
«Bu faqat chiroyli nutqlarda emas, balki aniq va amaliy loyihalarda o‘z ifodasini topishi kerak», — dedi Euronews bosh direktori.
Shtruns media sohasidagi innovatsiyalar ham aynan shu maqsad — o‘tmish merosini asrab, kelajakni birgalikda yaratishga xizmat qilishi kerakligini ta’kidladi.
«Eng muhimi, media doimo innovatsiyalarni harakatga keltiruvchi kuch bo‘lishi kerak. Ammo bu innovatsiyalar bugun men eshitgan ajoyib maqsadga xizmat qilishi lozim: media sohasida innovatsiyalarni ilgari surish, qalbimizda o‘tmishni asrab, kelajakni yaratish», — dedi u.
Euronews rahbari forumda ishtirok etishni media sohasining jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan bog‘ladi. Uning ta’kidlashicha, jurnalistika va media faoliyati faqat biznes yoki kasb emas, balki turli jamiyatlarni yaqinlashtirishga xizmat qiladigan muhim vazifadir.
«Ushbu noodatiy tadbirda media hamkor sifatida ishtirok etayotganimizdan faxrlanamiz. Biz uchun bu shunchaki biznes emas, oddiy kasb ham emas. Bu — o‘z burchimiz va da’vatimizdir», — dedi Klaus Shtruns.
Shu tariqa, forumning ochilish marosimida media sohasining zamonaviy vazifalari, xalqaro axborot hamkorligini rivojlantirish, madaniy merosni yangi formatlarda jahon auditoriyasiga taqdim etish va turli mintaqalar o‘rtasida yangi axborot ko‘priklarini barpo etish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, WOSCU Boshqaruv raisi Firdavs Abduxaliqov «Islom sivilizatsiyasi markazi — yangi turdagi madaniy-ma’rifiy media platforma» mavzusida maxsus ma’ruza qildi.
Abduxoliqov Markaz konsepsiyasini tarixiy meros, ilm-fan, muzey ishi va yangi medialarni birlashtiruvchi zamonaviy xalqaro maydon sifatida taqdim etdi. U islom sivilizatsiyasi merosi hujjatli filmlar, televizion loyihalar, raqamli rekonstruksiyalar, multimedia va immersiv ekspozitsiyalar, shuningdek, nashriyot tashabbuslarida qanday yangi talqin kasb etayotgani haqida ma’lumot berdi. Markazning xalqaro media loyihalari, dunyodagi yetakchi ommaviy axborot vositalari bilan hamkorligi, shuningdek, tarixiy merosni o‘rganish va ommalashtirishda sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Marosim ishtirokchilariga, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi haqida prezentatsion rolik namoyish etildi.
Xalqaro mediaforumda 50 ta davlatdan media va ekspertlar hamjamiyatining 300 nafarga yaqin vakili ishtirok etmoqda. Ular orasida xalqaro telekanallar va axborot agentliklari rahbarlari hamda vakillari, jurnalistlar, noshirlar, kinematografistlar, olimlar, tadqiqotchilar va raqamli texnologiyalar sohasi mutaxassislari bor.
iccu.uz