Dil izhori
Alloh taologa beadad shukrlar bo‘lsinki, yurtimiz mustaqilligining 33 yilligini katta xursandchilik bilan kutib oldik. Bugun har bir go‘shada bayram shukuhi hukmron. Bu ayyom o‘zini shu Vatan farzandi deb bilgan har bir inson uchun qadrli, aziz va mo‘tabar. Chunki u bizga o‘zligimiz, insoniy haq-huquq va qadr-qimmatimizni baxsh etdi.
Eng ulug‘, eng aziz bayram arafasida Prezidentimiz farmonlariga muvofiq turli soha vakillari faxriy unvon, orden va medallar bilan taqdirlandi. Shunday fidoyi yurtdoshlarimiz qatorida uch nafar imom-xatib “Imom Buxoriy” ordeni bilan mukofotlangani barcha diniy soha vakillarini benihoya xursand qildi. Aytish joizki, yaqin o‘tmishda imom-xatiblarga bu darajada ehtirom ko‘rsatilmagan. Ushbu quvonchli voqea yangi O‘zbekistonda islom dini va soha xodimlariga qaratilayotgan e’tiborning yana bir yorqin ifodasi bo‘ldi.
Imom-xatiblar yuksak mukofotlarni 30 avgust kuni Ko‘ksaroy qarorgohida davlatimiz rahbaridan qabul qilib oldi. Quyida ularning dil so‘zlari bilan tanishasiz.
Ma’rifiy sohada ilmiy asos yaratilmoqda
— Bugun men juda ham shodman. Mana shunday ulug‘ mukofotni shaxsan davlatimiz rahbarining o‘zidan qabul qilib olish menga yuksak sharaf bo‘lish bilan birga, katta mas’uliyat ham yukladi. Mamlakatimizda Prezidentimiz rahbarligida barcha sohalarda inson qadri va uning sha’nini yuksaltirish borasida olib borilayotgan izchil islohotlarning samaralarini birma-bir sanab adog‘iga yetish mushkul.
O‘zbekiston zamini islom ilm-fani va madaniyatining qadimiy beshiklaridan biri hisoblanadi. Xalqimizning boy tarixiy, ilmiy, ma’naviy merosini har tomonlama o‘rganish, jahon hamjamiyatiga keng tanitish, eng muhimi, islom dinining asl insonparvarlik mohiyatini chuqur ochib berish maqsadida yurtimizda Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy, Imom Nasafiy kabi buyuk allomalarimizning bebaho ilmiy maktabini o‘rganish va tadqiq etish uchun ilmiy-tadqiqot markazlari faoliyati keng yo‘lga qo‘yildi.
Dinimizni ilmiy jihatdan o‘rganishni rivojlantirish maqsadida O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Buxoroda Mir Arab oliy madrasasi, Samarqandda Hadis ilmi maktabi va Surxondaryoda Imom Termiziy nomidagi islom instituti hamda shu nomdagi madrasaga asos solindi. Samarqandda Imom Buxoriy, Surxondaryoda Imom Termiziy, Toshkentda Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari tashkil etildi. Ularda talabalar va yosh tadqiqotchilar buyuk ajdodlarimizning boy merosini o‘rganish va tadqiq etish barobarida zamonaviy ilmlarni ham o‘zlashtirib, yetuk olim bo‘lib kamol topadi. Shular qatorida turli hududlarda hadis, kalom, tasavvuf, fiqhni o‘rganishga ixtisoslashgan ilmiy maktablar, xususan, bizning viloyatimizda ham tasavvuf ilmi maktabi faoliyati yo‘lga qo‘yilgani diniy-ma’rifiy sohada yangi davr boshlaganidan darak beradi.
Quvonarlisi, mamlakatimiz rahbarining tashabbusi bilan Buxoro Ark qo‘rg‘oni yaqinida Mir Arab oliy madrasasining yangi binosi barpo etildi va foydalanishga topshirildi. 200 o‘ringa mo‘ljallangan oliy madrasada Qur’oni karim, hadis, fiqh va tasavvuf ilmlari, xorijiy tillar puxta o‘rgatiladi. Bugungi kunda 100 nafardan ortiq talaba zamonaviy jihozlangan o‘quv xonalari, kutubxona, faollar zali, talabalar yotoqxonasi va sport zalida malakali ustozlardan ta’lim olmoqda.
2021–2024 yillarda viloyatimizdagi 15 ta masjidning yangitdan qurib foydalanishga topshirilgani, 42 ta masjidda esa yirik ta’mirlash ishlari olib borilgani mamlakatimizda muborak dinimizga qaratilayotgan alohida e’tiborning isbotidir.
Mustaqillik bayrami arafasida shunday ulug‘ e’tirofga sazovor bo‘lish, menga cheksiz g‘urur bag‘ishladi. Kelajak avlodni yangi O‘zbekistonning chinakam bunyodkori qilib tarbiyalash, xalqimizning madaniy-ma’rifiy, diniy-axloqiy dunyoqarashini boyitish yo‘lidagi faoliyatimda bu mukofot menga qanot bag‘ishlaydi, deya ishonch bilan ayta olaman.
Jobir domla ELOV,
O‘zbekiston musulmonlari idorasining
Buxoro viloyatidagi vakili,
Buxoro viloyati bosh imom-xatibi,
Mir Arab oliy madrasasi rektori
* * *
Ajdodlarimizning o‘lmas merosi chuqur o‘rganilmoqda
— Bugun juda baxtiyorman. Eng ulug‘, eng aziz bayram — mustaqilligimizning 33 yilligi arafasida davlatimizning eng yuksak mukofotlaridan biri “Imom Buxoriy” ordeni bilan taqdirlanganimdan quvonchim cheksiz, so‘z bilan ta’riflashga ojizman. Prezidentimiz tashabbusi bilan ta’sis etilgan ordenga birinchilardan bo‘lib loyiq ko‘rilganimdan, yuksak mukofotni davlat rahbarining o‘z qo‘lidan olganimdan boshim ko‘kka yetdi.
Turli sohalarda erishilayotgan barcha yutuqlar vatanimizda hukm surayotgan tinchlik va osoyishtalik, odilona siyosat natijasidir. Islom dini ilmlari rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk vatandoshlarimizning ulkan ilmiy merosini yanada chuqur o‘rganish, tabarruk ziyoratgoh va qadamjolar, ko‘hna masjid va madrasalarni obod qilish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Viloyatimizda o‘nlab yangi masjidlar qurildi, mavjudlarida qayta qurish va ta’mirlash ishlari olib borilyapti. Misol uchun, bir vaqtlar yo‘q bo‘lib ketish arafasida turgan Abul Muin Nasafiy ziyoratgohini bugun butun dunyo sayyohlari katta zavq va hayrat bilan tomosha qilmoqda.
Mazkur majmuada Abul Muin Nasafiy ilmiy merosiga bag‘ishlab o‘tkazilgan xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalarda Turkiya, Misr, Fransiya, Rossiya, Bangladesh, Qozog‘iston, Tojikiston, Qirg‘iziston kabi davlatlardan yuzlab olim va kalomshunos mutaxassislar ishtirok etib, yurtimizda e’tiqod erkinligini ta’minlashga qaratilayotgan e’tiborni yuksak baholadi. Shuningdek, Kasbi tumanidagi Sulton Mir Haydar, Kitob tumanidagi Xo‘ja Ilm Koni va Mavlono Darvesh Muhammad Vaxshuvoriy, Qamashi tumanidagi Langar ota majmualarini rekonstruksiya va restavratsiya qilish ishlari amalga oshirildi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida muborak haj amalini ado etishga muyassar bo‘lgan vatandoshlarimiz soni barmoq bilan sanoqli bo‘lgan. Bugungi kunda vijdon erkinligi va diniy-ma’rifiy muhit barqarorligini ta’minlashga qaratilayotgan alohida e’tibor tufayli ularning soni 15 mingdan oshdi. Joriy yilda faqat Qashqadaryo viloyatining o‘zidan 801 nafar fuqaro haj amallarini bajarib keldi.
Haj mavsumida Prezidentimiz hojilar holidan xabar olib, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari bilan telefon orqali muloqot qilgani nafaqat haj ziyoratiga borganlarni, ularning oila a’zolarini, barcha mo‘min-musulmonlarimizni behad quvontirdi.
Bunday g‘amxo‘rlikdan ruhlangan hojilarimiz, viloyatimizdagi barcha jome masjidlar imom-xatiblari va ularning noiblari “Yangi O‘zbekiston fidoyisi bo‘lib, ma’naviyat targ‘ibotchisiga aylanamiz” shiori ostida xayrli amallarni bajarishmoqda.
Rahmatullo USMONOV,
O‘zbekiston musulmonlari idorasining
Qashqadaryo viloyatidagi vakili,
viloyat bosh imom-xatibi
* * *
Yuksak ma’naviy-axloqiy jamiyat barpo etish yo‘lida
Ko‘ksaroy qarorgohida mamlakatimizda ko‘zga ko‘ringan ilm-fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, adabiyot, madaniyat vakillari qatorida davlat mukofoti bilan taqdirlanganim menga cheksiz faxru iftixor bag‘ishladi.
Yaratganga behad shukrlar bo‘lsinki, yurtimizda Istiqlol bayrog‘i ostida xalqimizning yurt ravnaqi yo‘lidagi azaliy istaklarini ro‘yobga chiqa boshladi. Bu, albatta, o‘z-o‘zidan bo‘lib qolmaydi. Davlatimiz rahbari boshchiligida jamiyat hayotining barcha jabhalarida olib borilayotgan islohotlarning tub mohiyati, eng avvalo, inson manfaatiga qaratilgan bo‘lib, ularning negizida farovon turmush, ilm-fan ravnaqi, yuksak ma’naviy-axloqiy, ilmiy-ijodiy salohiyatni yanada yuksaltirish va rivojlantirish yotadi.
Bugun shu maqsadda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilayotgan ulkan islohotlar, erishilayotgan yutuqlar maqtovga loyiq. Jumladan, Prezidentimiz tashabbusi bilan Imom Buxoriy me’moriy majmuasi yuksak darajada va mahobatli shaklda bunyod etilmoqdaki, u bir necha asrlar davomida yurtimiz va dunyo mo‘min-musulmonlari uchun ruhiy-ma’naviy oziqa oladigan muhtasham dargohga aylanadi. Shuningdek, kelajak avlod uchun bir necha yuz yillar ziyo sochadigan, yoshlarga ilm-ma’rifat nurini taratadigan osori-atiqa bo‘ladi.
Davlatimiz yetakchisi rahbarligida bunyod etilayotgan va Uchinchi Renessans poydevori, deya ta’riflanayotgan Islom sivilizatsiyasi markazi ham buyuk allomalarimizning jahon tamadduniga qo‘shgan hissalarini dunyo hamjamiyatiga namoyon etadigan, islom ma’rifatini keng tarqatadigan va yoshlarni ulug‘ allomalarga munosib avlod qilib tarbiyalaydigan ma’rifat koshonasi bo‘lib asrlar osha xizmat qildi, insha Alloh.
Mana shu o‘zgarishlar ko‘z o‘ngimda ro‘y berayotgani va o‘zim ham unda ishtirok etib, ulkan savobli ishlarga sababchi bo‘layotganimdan faxrga to‘laman. Bundan o‘ttiz yil oldin Farg‘ona viloyatining Quvasoy shahrida yangi qurilgan jome masjidining imom-xatibi sifatida o‘z faoliyatimni boshlaganman. Istiqlolning ilk davrlarida viloyatimizda bor yo‘g‘i 4 masjid bor edi. Ulardagi shart-sharoitlar haqida so‘z yuritishning hojati ham yo‘q. Bugun viloyatimizda 200 dan ortiq masjid faoliyat yurityapti. Ularning barchasi zamon talabiga mos tarzda ta’mirlangan, binolari yangidan bunyod etilib, namozxonlar uchun barcha sharoitlar hozirlangan.
Yana bir ta’kidlash joiz bo‘lgan voqea imom-xatib va diniy soha xodimlarining jamiyatdagi o‘rni mustahkamlandi. Oldinlari faqat to‘y-ma’rakalardagina ko‘rinish beradigan imomlarimiz bugun yurtimizda olib borilayotgan islohotlarda, uni xalqqa yetakazishda astoydil fidoyilik ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yoshlarimizni yot g‘oyalar ta’siridan asrab-avaylash, hanafiy mazhabiga xos diniy tushunchalarni targ‘ib qilish, dindoshlarimiz to‘g‘ri yo‘lda yurishi uchun olib borilgan ma’naviy-ma’rifiy ishlarda bevosita ishtirok etayotganimdan behad xursandman.
Kamtarona mehnatim yuksak qadrlanishidan, “Imom Buxoriy” ordeni bilan taqdirlanganimdan behad minnatdorman. Aslida bu mukofot nafaqat mening, balki butun Farg‘ona viloyatida faoliyat ko‘rsatayotgan barcha imom-xatib va noiblarning ulkan mehnati natijasi, deb hisoblayman.
Biz, din peshvolari bunday e’tibor va ehtirom oldida qarzdorlikni mudom his etamiz. Bunga javoban yurtimiz tinchligi va aholi farovonligi yo‘lida yanada kuch-g‘ayrat va fidokorlik bilan xizmat qilamiz. Shuningdek, davlatimiz rahbari tomonidan olib borilayotgan islohotlar bardavom bo‘lishini doimo Rabbimizdan so‘raymiz. Zero, Alloh taolo Qur’oni karimda: “Menga duo qiling va sizga ijobat qilurman...”, deb marhamat qilgan.
Alisher NAIMOV,
Farg‘ona viloyati bosh imom-xatibi o‘rinbosari,
Quvasoy shahar bosh imom-xatibi
XX asrning ikkinchi yarmi va mustaqillikning dastlabki yillari O‘zbekiston diniy hayoti tarixida murakkab jarayonlar davri bo‘ldi. Sovet tizimi sharoitida rasmiy diniy muassasalar cheklangan imkoniyatlar doirasida faoliyat yuritgan bo‘lsa, mustaqillik arafasi va undan keyin jamiyatda diniy bilim, tarixiy xotira va milliy-ma’naviy merosga qiziqishning yangi bosqichi kuzatildi. Bu jarayonlarni faqat siyosiy qarorlar yoki muassasalar tarixi bilan emas, balki diniy ta’lim, ilmiy meros va xalqaro aloqalarni bog‘lagan shaxslar faoliyati orqali ham o‘rganish zarur[1].
Shamsiddinxon Ziyovuddinxon o‘g‘li Boboxonov ana shunday ko‘p qirrali tarixiy shaxslardan biri edi. U 1937 yilda Toshkentda tug‘ilgan, arab filologiyasi bo‘yicha ilmiy tadqiqot olib borgan, 1975–1982 yillarda Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti rektori, 1982–1989 yillarda esa O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi raisi, muftiy bo‘lib xizmat qilgan. Keyinchalik sharqshunoslik va diplomatiya sohasida faoliyat olib borgani uning biografiyasiga alohida mazmun beradi[2].
Maqolada Shamsiddinxon Boboxonovning shaxsiy biografiyasini bayon etish bilan cheklanmay, uning diniy ta’lim tizimi, kitoblar tarjimasi va nashri, musulmonlar o‘rtasidagi xalqaro muloqot hamda mustaqil O‘zbekistonning tashqi aloqalari tarixida tutgan o‘rni manbalar asosida yoritiladi.
Shamsiddinxon Boboxonovning shaxsiyati diniy ulamolar va ma’rifat ahliga mansub oilaviy muhitda shakllandi. Uning otasi Shayx Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasini uzoq yillar boshqargan[3].
1959 yilda Toshkent chet tillar institutining ingliz tili fakultetini tamomlagani uning ta’lim yo‘lidagi ilk qadami bo‘ldi. 1962–1966 yillarda Qohiradagi al-Azhar universitetida arab tili filologiyasini o‘rgandi. Bu tajriba mahalliy diniy-ma’rifiy an’anani xalqaro islomiy ta’lim muhiti bilan qiyoslash, arab tilidagi manbalarni asl matnda o‘qish va ularning ilmiy mazmunini tushunish imkonini berdi. Shunday ta’lim yo‘li diniy bilim bilan filologik usullarni uyg‘unlashtirgan mutaxassisni shakllantirdi.
1973 yilda Moskvada «Arab tilida ikkilangan sonlar kategoriyasi» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgani uning arabshunoslik sohasidagi ilmiy tayyorgarligini ko‘rsatadi. Bu tadqiqot diniy arbobning faoliyati faqat masjid yoki rahbarlik bilan cheklanmaganini tasdiqlovchi dalillardan biridir. Arab tili grammatikasiga oid ixtisoslashgan ish tilshunoslik metodologiyasini egallash, manbalar bilan muntazam ishlash va ilmiy xulosalarni dalillash ko‘nikmasini talab etar edi[4].
Chet tillar institutidagi tayyorgarlik diplomatik muloqot uchun, al-Azhardagi tahsil diniy-ilmiy meros bilan ishlash uchun, ilmiy tadqiqot esa ta’lim muassasasini boshqarish va kitoblar yozish uchun muhim asos bo‘lgan, deb xulosa qilish mumkin.
Toshkent islom institutining tarixi O‘zbekistonda oliy diniy kadrlar tayyorlash masalasi bilan chambarchas bog‘liq. Muassasa 1971 yilda faoliyatini boshlaganida uning oldiga diniy va zamonaviy bilimlarni egallagan, Qur’on va islom ilmlarini o‘zlashtirgan mutaxassislarni tayyorlash vazifasi qo‘yilgan edi. Sovet davrida mazkur dargoh nafaqat O‘zbekiston, balki mintaqadagi diniy boshqarmalar uchun kadrlar tayyorlashda muhim o‘rin tutgan.[5]
Shamsiddinxon Boboxonov 1974 yilda institutda prorektor bo‘lib ish boshladi, 1975 yildan rektorlik vazifasini bajardi va 1982 yilgacha muassasaga rahbarlik qildi. Bu davrda institutdagi ta’limning ustuvor yo‘nalishlari diniy fanlar, arab tili, Qur’on va hadis ilmlari bilan bir qatorda ijtimoiy-gumanitar fanlarni o‘rganish ehtiyojini ham qamrab olgan. Rektorlikni faqat ma’muriy vazifa sifatida emas, balki diniy bilimlarni kelgusi avlodga uzatish, ustozlar va talabalar uchun ilmiy muhitni saqlash mas’uliyati sifatida baholash mumkin.
Diniy ta’lim muassasasi tarixini o‘rgangan tadqiqotlar mustaqillikning ilk yillarida kadrlar, adabiyotlar, moddiy-texnik sharoit va o‘quv jarayonini tartibga solish bilan bog‘liq muammolar bo‘lganini ko‘rsatadi. Bu ma’lumotlar sovet davridagi oliy diniy ta’limni keyingi davrdan farqli institutsional sharoitda tahlil qilish zarurligini anglatadi. Shunday ekan, Sh.Boboxonovning rektorlik tajribasi keyinchalik diniy ta’lim merosini baholashda muhim tarixiy bosqich hisoblanadi[6].
Shamsiddinxon Boboxonov faoliyatining navbatdagi muhim yo‘nalishlaridan biri diniy-ilmiy adabiyotlarni o‘rganish va tarjima qilish bo‘ldi. Uning «al-Adab al-mufrad» tarjimasi, «Ming bir fatvo» va «So‘nmas ziyo» kabi asarlari mavjud. Shuningdek, uning muallifligi yoki ishtiroki bilan Qur’oni karimning 30-porasi ma’nolarini o‘zbekcha bayoni, Imom Buxoriyning «Axloq durdonalari» asarini tarjima qilish, hadis roviylari va naqshbandiya tariqatiga oid qo‘lyozmalar bo‘yicha qilingan ishlari ham bor[7].
«So‘nmas ziyo» va «Ming bir fatvo» kabi kitoblar uning faoliyatida ma’naviy merosni jamoatchilikka yetkazish hamda amaliy diniy savollarga javob berish yo‘nalishlarini yurtimizda boshlab berganini ko‘rsatadi[8].
Uning tahririyat va nashriyot ishiga e’tibor qaratgani ham alohida ahamiyatga ega. «Sovet Sharqi musulmonlari» tahririyati uchun «Hazrati Imom» majmuasida yangi bino barpo ettirdi. Diniy matbuot, kutubxona va nashr infratuzilmasi diniy bilimni saqlash va tarqatishning muhim shartlaridan edi. Demak, uning merosi shaxsiy kitoblar bilan cheklanmay, diniy bilimni jamoatchilikka yetkazuvchi muassasalar tashkil qilish bilan ham bog‘liq. Hozirda mazkur nashriyot Shamsiddinxon Boboxonov nomi bilan ataladi.
1982 yilda otasi Ziyovuddinxon Boboxon vafotidan so‘ng Shamsiddinxon Boboxonov O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi raisi va muftiy etib saylandi. Uning muftiylik yillari 1982–1989 yillarni qamrab oladi. Bu lavozim mintaqa musulmonlari diniy hayotiga oid masalalarni muvofiqlashtirish, diniy ta’lim va nashr ishlarini qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, xorijdagi musulmon tashkilotlari bilan aloqalarni olib borishni taqozo etar edi[9].
Shamsiddinxon Boboxonovning Boku, Moskva va Toshkentda o‘tkazilgan xalqaro anjumanlarga tashabbuskorlik qilgani, dinlararo anjumanlar tashkiliy qo‘mitalarida ishlagani va xalqaro aloqalarni mustahkamlashga hissa qo‘shgani manbalarda qayd etilgan. 1985 yilda Qozonda Qur’oni karimni nashr etish bo‘yicha tashkil etilgan kengashga rahbarlik qilgani ham uning diniy nashrlar bilan xalqaro miqyosda shug‘ullanganini anglatadi. Bu ma’lumotlar unga faqat mahalliy diniy rahbar emas, mintaqaviy va xalqaro muloqot ishtirokchisi sifatida qarash imkonini beradi.
Sovet davrida diniy boshqarmalarning xalqaro aloqalari bir vaqtning o‘zida diniy, madaniy va rasmiy diplomatik xususiyatlarga ega bo‘lgan. Shu sababli bunday aloqalarni faqat erkin diniy hamkorlik sifatida emas, davrning siyosiy-institutsional chegaralarini hisobga olgan holda tahlil etish zarur. Shamsiddinxon Boboxonovning til bilimi, arab dunyosidagi tahsili va xalqaro tashkilotlar tajribasi shu muhitda amaliy ahamiyat kasb etgan bo‘lishi tabiiy.
1991 yilda O‘zbekiston mustaqil davlatga aylanishi bilan din va davlat munosabatlarining huquqiy asoslari qayta shakllana boshladi. 1991 yil 14 iyunda «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi qonun qabul qilindi, 1992 yilgi Konstitutsiyada vijdon erkinligi konstitutsiyaviy kafolat sifatida mustahkamlandi. 1998 yilda qonun yangi tahrirda qabul qilinishi diniy tashkilotlar faoliyatini tartibga solishda navbatdagi bosqich bo‘ldi[10].
Mustaqillikning dastlabki yillarida diniy ta’lim muassasalarini huquqiy ro‘yxatdan o‘tkazish, kadrlar tayyorlash, o‘quv dasturlari va diniy adabiyotlar bilan ta’minlash masalalari dolzarb bo‘lgan. Ilmiy tadqiqotlarda 1991–1998 yillar diniy ta’lim muassasalari tarixining alohida bosqichi sifatida tavsiflanadi; bu davrda muassasalar soni va faoliyati kengaygan bo‘lsa-da, moddiy ta’minot, o‘quv adabiyotlari va tashkiliy talablarga oid muammolar ham mavjud bo‘lgani qayd etiladi[11].
Shamsiddinxon Boboxonov 1989–1994 yillarda Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida katta ilmiy xodim bo‘lib ishladi. Bu bosqich uning diniy boshqaruvdan manbashunoslik va sharqshunoslikka o‘tishini ko‘rsatadi. 1994 yildan diplomatik sohadagi faoliyati boshlanib, u Misr, Saudiya Arabistoni va boshqa arab mamlakatlarida O‘zbekistonning elchisi bo‘lib xizmat qildi.
Uning diplomatik vazifasi diniy yetakchilikdan farq qilar edi: bu yo‘nalishda u O‘zbekiston davlatining rasmiy vakili sifatida siyosiy, iqtisodiy va madaniy munosabatlarni rivojlantirishga xizmat qilgan. Biroq uning arab tilini bilishi, al-Azharda tahsil olgani, islom institutlari va xorijiy musulmon tashkilotlari bilan aloqalar tajribasi yangi vazifada foydali salohiyat bo‘lganini anglash mumkin. Shu ma’noda, Boboxonov misolida diniy-ma’rifiy bilim va xalqaro davlat xizmati o‘rtasidagi bog‘liqlik ko‘rinadi[12].
Shamsiddinxon Boboxonovning faoliyatini uch o‘zaro bog‘liq yo‘nalishda ko‘rib chiqish mumkin. Birinchisi – oliy diniy ta’limni boshqarish: 1975–1982 yillarda Toshkent islom instituti rektori sifatida u diniy kadrlar tayyorlash muassasasi tarixida muayyan bosqichni tashkil etdi. Ikkinchisi – ilmiy-ma’rifiy meros: arab filologiyasi bo‘yicha ilmiy tayyorgarligi, tarjima va diniy adabiyotlar nashridagi ishtiroki diniy bilimlarni o‘zbek tilida o‘quvchiga yetkazish jarayoni bilan bog‘liq. Uchinchisi – xalqaro aloqalar: muftiylik yillaridagi diniy muloqot tajribasi keyinchalik davlat diplomatiyasida xizmat qilgani bilan davom etdi.
Shamsiddinxon Boboxonov tarixini o‘rganishning ahamiyati faqat bir shaxs biografiyasini eslash bilan cheklanmaydi. Uning hayot yo‘li diniy ta’lim, arabshunoslik, rasmiy diniy boshqaruv, mustaqillik davridagi institutsional o‘zgarishlar va O‘zbekistonning tashqi aloqalarini bir-biriga bog‘lab tahlil qilishga imkon beradi.
Po‘latxon Kattayev,
Toshkent islom instituti hadis va islom tarixi fanlari
kafedrasi katta o‘qituvchisi
[1] Olcott, Martha Brill; Ziyaeva, Diora. Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology. Carnegie Endowment for International Peace, 2008. URL: https://carnegieendowment.org/research/2008/09/islam-in-uzbekistan-religious-education-and-state-ideology
[2] “Muftiy Shayx Shamsiddinxon Boboxonov” // URL: https://www.muslim.uz/oz/e/post/44975-muftiy-shayx-shamsiddinxon-boboxonov
[3] Yuksak madaniyat va ma’rifat sohibi // URL: https://heritage.cisc.uz/cryl/site/inner?id=123
[4] Yo‘ldoshxo‘jayev H. “Shamsiddinxon Boboxonov” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[5] “Bugun — Toshkent islom instituti tashkil topgan kun” // URL: https://old.muslim.uz/index.php/yangiliklar-2016/uzbekistan/item/33883-bugun-toshkent-islom-instituti-tashkil-topgan-kun
[6] Jahongirov Yu. Iz istorii deyatelnosti islamskix uchebnix zavedeniy v Uzbekistane // Jamiyat va innovatsiyalar – Obshestvo i innovatsii – Society and Innovations. 2021. Maxsus son 9. B. 348–354. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss9/S-pp348-354
[7] Yo‘ldoshxo‘jayev H. “Shamsiddinxon Boboxonov” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[8] Yo‘ldoshxo‘jayev H. “Shamsiddinxon Boboxonov” (1937–2003) // Islamonline.uz. URL: https://www.islamonline.uz/site/item?id=4546
[9] “Muftiy Shayx Shamsiddinxon Boboxonov” // URL: https://www.muslim.uz/oz/e/post/44975-muftiy-shayx-shamsiddinxon-boboxonov
[10] O‘zbekiston Respublikasining 1991 yil 14 iyundagi 289-XII-son Qonuni: «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida». LexUZ. URL: https://lex.uz/uz/acts/65025
[11] Jahongirov Yu. Iz istorii deyatelnosti islamskix uchebnix zavedeniy v Uzbekistane // Jamiyat va innovatsiyalar – Obshestvo i innovatsii – Society and Innovations. 2021. Maxsus son 9. B. 348–354. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss9/S-pp348-354
[12] Olcott, Martha Brill; Ziyaeva, Diora. Islam in Uzbekistan: Religious Education and State Ideology. Carnegie Endowment for International Peace, 2008. URL: https://carnegieendowment.org/research/2008/09/islam-in-uzbekistan-religious-education-and-state-ideology.