Sayt test holatida ishlamoqda!
22 Noyabr, 2026   |   12 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:56
Quyosh
07:14
Peshin
12:14
Asr
15:17
Shom
17:02
Xufton
18:18
Bismillah
22 Noyabr, 2026, 12 Jumadul soni, 1448

E’TIBOR, EHTIROM VA E’ZOZ

06.09.2024   12237   10 min.
E’TIBOR, EHTIROM VA E’ZOZ

Dil izhori

Alloh taologa beadad shukrlar bo‘lsinki, yurtimiz mustaqilligining 33 yilligini katta xursandchilik bilan kutib oldik. Bugun har bir go‘shada bayram shukuhi hukmron. Bu ayyom o‘zini shu Vatan farzandi deb bilgan har bir inson uchun qadrli, aziz va mo‘tabar. Chunki u bizga o‘zligimiz, insoniy haq-huquq va qadr-qimmatimizni baxsh etdi.

Eng ulug‘, eng aziz bayram arafasida Prezidentimiz farmonlariga muvofiq turli soha vakillari faxriy unvon, orden va medallar bilan taqdirlandi. Shunday fidoyi yurtdoshlarimiz qatorida uch nafar imom-xatib “Imom Buxoriy” ordeni bilan mukofotlangani barcha diniy soha vakillarini benihoya xursand qildi. Aytish joizki, yaqin o‘tmishda imom-xatiblarga bu darajada ehtirom ko‘rsatilmagan.  Ushbu quvonchli voqea yangi O‘zbekistonda islom dini va soha xodimlariga qaratilayotgan e’tiborning yana bir yorqin ifodasi bo‘ldi.

Imom-xatiblar yuksak mukofotlarni 30 avgust kuni Ko‘ksaroy qarorgohida davlatimiz rahbaridan qabul qilib oldi. Quyida ularning dil so‘zlari bilan tanishasiz.

Ma’rifiy sohada ilmiy asos yaratilmoqda

— Bugun men juda ham shodman. Mana shunday ulug‘ mukofotni shaxsan davlatimiz rahbarining o‘zidan qabul qilib olish menga yuksak sharaf bo‘lish bilan birga, katta mas’uliyat ham yukladi. Mamlakatimizda Prezidentimiz  rahbarligida barcha sohalarda inson qadri va uning sha’nini yuksaltirish borasida olib borilayotgan izchil islohotlarning samaralarini birma-bir sanab adog‘iga yetish mushkul.

O‘zbekiston zamini islom ilm-fani va madaniyatining qadimiy beshiklaridan biri hisoblanadi. Xalqimizning boy tarixiy, ilmiy, ma’naviy merosini har tomonlama o‘rganish, jahon hamjamiyatiga keng tanitish, eng muhimi, islom dinining asl insonparvarlik mohiyatini chuqur ochib berish maqsadida yurtimizda Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy, Imom Nasafiy kabi buyuk allomalarimizning bebaho ilmiy maktabini o‘rganish va tadqiq etish uchun ilmiy-tadqiqot markazlari faoliyati keng yo‘lga qo‘yildi.

Dinimizni ilmiy jihatdan o‘rganishni rivojlantirish maqsadida O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Buxoroda Mir Arab oliy madrasasi, Samarqandda Hadis ilmi maktabi va Surxondaryoda Imom Termiziy nomidagi islom instituti hamda shu nomdagi madrasaga asos solindi. Samarqandda Imom Buxoriy, Surxondaryoda Imom Termiziy, Toshkentda Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari tashkil etildi. Ularda talabalar va yosh tadqiqotchilar buyuk ajdodlarimizning boy merosini o‘rganish va tadqiq etish barobarida zamonaviy ilmlarni ham o‘zlashtirib, yetuk olim bo‘lib kamol topadi. Shular qatorida turli hududlarda hadis, kalom, tasavvuf, fiqhni o‘rganishga ixtisoslashgan ilmiy maktablar, xususan, bizning viloyatimizda ham tasavvuf ilmi maktabi faoliyati yo‘lga qo‘yilgani diniy-ma’rifiy sohada yangi davr boshlaganidan darak beradi.

Quvonarlisi, mamlakatimiz rahbarining tashabbusi bilan Buxoro Ark qo‘rg‘oni yaqinida Mir Arab oliy madrasasining yangi binosi barpo etildi va foydalanishga topshirildi. 200 o‘ringa mo‘ljallangan oliy madrasada Qur’oni karim, hadis, fiqh va tasavvuf ilmlari, xorijiy tillar puxta o‘rgatiladi. Bugungi kunda 100 nafardan ortiq talaba zamonaviy jihozlangan o‘quv xonalari, kutubxona, faollar zali, talabalar yotoqxonasi va sport zalida malakali ustozlardan ta’lim olmoqda.

2021–2024 yillarda viloyatimizdagi 15 ta masjidning yangitdan qurib foydalanishga topshirilgani, 42 ta masjidda esa yirik ta’mirlash ishlari olib borilgani mamlakatimizda muborak dinimizga qaratilayotgan alohida e’tiborning isbotidir.

Mustaqillik bayrami arafasida shunday ulug‘ e’tirofga sazovor bo‘lish, menga cheksiz g‘urur bag‘ishladi. Kelajak avlodni yangi O‘zbekistonning chinakam bunyodkori qilib tarbiyalash, xalqimizning madaniy-ma’rifiy, diniy-axloqiy dunyoqarashini boyitish yo‘lidagi faoliyatimda bu mukofot menga qanot bag‘ishlaydi, deya ishonch bilan ayta olaman.

Jobir domla ELOV,

O‘zbekiston musulmonlari idorasining

Buxoro viloyatidagi vakili,

Buxoro viloyati bosh imom-xatibi,

Mir Arab oliy madrasasi rektori

* * *

Ajdodlarimizning o‘lmas merosi chuqur o‘rganilmoqda

— Bugun juda baxtiyorman. Eng ulug‘, eng aziz bayram — mustaqilligimizning 33 yilligi arafasida davlatimizning eng yuksak mukofotlaridan biri “Imom Buxoriy” ordeni bilan taqdirlanganimdan quvonchim cheksiz, so‘z bilan ta’riflashga ojizman. Prezidentimiz tashabbusi bilan ta’sis etilgan ordenga birinchilardan bo‘lib loyiq ko‘rilganimdan, yuksak mukofotni davlat rahbarining o‘z qo‘lidan olganimdan boshim ko‘kka yetdi.  

Turli sohalarda erishilayotgan barcha yutuqlar vatanimizda hukm surayotgan tinchlik va osoyishtalik, odilona siyosat natijasidir. Islom dini ilmlari rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk vatandoshlarimizning ulkan ilmiy merosini yanada chuqur o‘rganish, tabarruk ziyoratgoh va qadamjolar, ko‘hna masjid va madrasalarni obod qilish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Viloyatimizda o‘nlab yangi masjidlar qurildi, mavjudlarida qayta qurish va ta’mirlash ishlari olib borilyapti. Misol uchun, bir vaqtlar yo‘q bo‘lib ketish arafasida turgan Abul Muin Nasafiy ziyoratgohini bugun butun dunyo sayyohlari  katta zavq va hayrat bilan tomosha qilmoqda.

Mazkur majmuada Abul Muin Nasafiy ilmiy merosiga bag‘ishlab o‘tkazilgan xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalarda Turkiya, Misr, Fransiya, Rossiya, Bangladesh, Qozog‘iston, Tojikiston, Qirg‘iziston kabi davlatlardan yuzlab olim va kalomshunos mutaxassislar ishtirok etib, yurtimizda e’tiqod erkinligini ta’minlashga qaratilayotgan e’tiborni yuksak baholadi. Shuningdek, Kasbi tumanidagi Sulton Mir Haydar, Kitob tumanidagi Xo‘ja Ilm Koni va Mavlono Darvesh Muhammad Vaxshuvoriy, Qamashi tumanidagi Langar ota majmualarini rekonstruksiya va restavratsiya qilish ishlari amalga oshirildi.

Mustaqillikning dastlabki yillarida muborak haj amalini ado etishga muyassar bo‘lgan vatandoshlarimiz soni barmoq bilan sanoqli bo‘lgan. Bugungi kunda vijdon erkinligi va diniy-ma’rifiy muhit barqarorligini ta’minlashga qaratilayotgan alohida e’tibor tufayli ularning soni 15 mingdan oshdi. Joriy yilda faqat Qashqadaryo viloyatining o‘zidan 801 nafar fuqaro haj amallarini bajarib keldi.

Haj mavsumida Prezidentimiz hojilar holidan xabar olib, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari bilan telefon orqali muloqot qilgani nafaqat haj ziyoratiga borganlarni, ularning oila a’zolarini, barcha mo‘min-musulmonlarimizni behad quvontirdi.

Bunday g‘amxo‘rlikdan ruhlangan hojilarimiz, viloyatimizdagi barcha jome masjidlar imom-xatiblari va ularning noiblari “Yangi O‘zbekiston fidoyisi bo‘lib, ma’naviyat targ‘ibotchisiga aylanamiz” shiori ostida xayrli amallarni bajarishmoqda.

Rahmatullo USMONOV,

O‘zbekiston musulmonlari idorasining

Qashqadaryo viloyatidagi vakili,

viloyat bosh imom-xatibi

* * *

Yuksak ma’naviy-axloqiy jamiyat barpo etish yo‘lida

Ko‘ksaroy qarorgohida mamlakatimizda ko‘zga ko‘ringan ilm-fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, adabiyot, madaniyat vakillari qatorida davlat mukofoti bilan taqdirlanganim menga cheksiz faxru iftixor bag‘ishladi.

Yaratganga behad shukrlar bo‘lsinki, yurtimizda Istiqlol bayrog‘i ostida xalqimizning yurt ravnaqi yo‘lidagi azaliy istaklarini ro‘yobga chiqa boshladi. Bu, albatta, o‘z-o‘zidan bo‘lib qolmaydi. Davlatimiz rahbari boshchiligida jamiyat hayotining barcha jabhalarida olib borilayotgan islohotlarning tub mohiyati, eng avvalo, inson manfaatiga qaratilgan bo‘lib, ularning negizida farovon turmush, ilm-fan ravnaqi, yuksak ma’naviy-axloqiy, ilmiy-ijodiy salohiyatni yanada yuksaltirish va rivojlantirish yotadi.

Bugun shu maqsadda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilayotgan ulkan islohotlar, erishilayotgan yutuqlar maqtovga loyiq. Jumladan, Prezidentimiz tashabbusi bilan Imom Buxoriy me’moriy majmuasi yuksak darajada va  mahobatli shaklda bunyod etilmoqdaki, u bir necha asrlar davomida yurtimiz va dunyo mo‘min-musulmonlari uchun ruhiy-ma’naviy oziqa oladigan muhtasham dargohga aylanadi. Shuningdek, kelajak avlod uchun bir necha yuz yillar ziyo sochadigan, yoshlarga ilm-ma’rifat nurini taratadigan osori-atiqa bo‘ladi.

Davlatimiz yetakchisi rahbarligida bunyod etilayotgan va Uchinchi Renessans poydevori, deya ta’riflanayotgan Islom sivilizatsiyasi markazi ham buyuk allomalarimizning jahon tamadduniga qo‘shgan hissalarini dunyo hamjamiyatiga namoyon etadigan, islom ma’rifatini keng tarqatadigan va yoshlarni ulug‘ allomalarga munosib avlod qilib tarbiyalaydigan ma’rifat koshonasi bo‘lib asrlar osha xizmat qildi, insha Alloh.

Mana shu o‘zgarishlar ko‘z o‘ngimda ro‘y berayotgani va o‘zim ham unda ishtirok etib, ulkan savobli ishlarga sababchi bo‘layotganimdan faxrga to‘laman. Bundan o‘ttiz yil oldin Farg‘ona viloyatining Quvasoy shahrida yangi qurilgan jome masjidining imom-xatibi sifatida o‘z faoliyatimni boshlaganman. Istiqlolning ilk davrlarida viloyatimizda bor yo‘g‘i 4 masjid bor edi. Ulardagi shart-sharoitlar haqida so‘z yuritishning hojati ham yo‘q. Bugun viloyatimizda 200 dan ortiq masjid faoliyat yurityapti. Ularning barchasi zamon talabiga mos tarzda ta’mirlangan, binolari yangidan bunyod etilib, namozxonlar uchun barcha sharoitlar hozirlangan.

Yana bir ta’kidlash joiz bo‘lgan voqea imom-xatib va diniy soha xodimlarining jamiyatdagi o‘rni mustahkamlandi. Oldinlari  faqat to‘y-ma’rakalardagina ko‘rinish beradigan imomlarimiz bugun yurtimizda olib borilayotgan islohotlarda, uni xalqqa yetakazishda astoydil fidoyilik ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yoshlarimizni yot g‘oyalar ta’siridan asrab-avaylash, hanafiy mazhabiga xos diniy tushunchalarni targ‘ib qilish, dindoshlarimiz to‘g‘ri yo‘lda yurishi uchun olib borilgan ma’naviy-ma’rifiy ishlarda bevosita ishtirok etayotganimdan behad xursandman. 

Kamtarona mehnatim yuksak qadrlanishidan, “Imom Buxoriy” ordeni bilan taqdirlanganimdan behad minnatdorman. Aslida bu mukofot nafaqat mening, balki butun Farg‘ona viloyatida faoliyat ko‘rsatayotgan barcha imom-xatib va noiblarning ulkan mehnati natijasi, deb hisoblayman.

Biz, din peshvolari bunday e’tibor va ehtirom oldida qarzdorlikni mudom his etamiz. Bunga javoban yurtimiz tinchligi va aholi farovonligi yo‘lida yanada kuch-g‘ayrat va fidokorlik bilan xizmat qilamiz. Shuningdek, davlatimiz rahbari tomonidan olib borilayotgan islohotlar bardavom bo‘lishini doimo Rabbimizdan so‘raymiz. Zero, Alloh taolo Qur’oni karimda: “Menga duo qiling va sizga ijobat qilurman...”, deb marhamat qilgan.

Alisher NAIMOV,

Farg‘ona viloyati bosh imom-xatibi o‘rinbosari,

Quvasoy shahar bosh imom-xatibi

Boshqa maqolalar

Buxoroning yetti qozisi: adolat va huquqiy tafakkurning ming yillik maktabi

29.09.2026   196146   9 min.
Buxoroning yetti qozisi: adolat va huquqiy tafakkurning ming yillik maktabi

Buxoroda asrlar avval yashab, adolat mezonlarini ilm bilan uyg‘unlashtirgan faqihlar — “al-quzot as-sab’a”, ya’ni “Yetti qozi” nomi bilan tarixda qolgan allomalarning hayoti va ilmiy merosi Movarounnahrda huquqiy tafakkur qanday shakllanganini anglashda muhim manbalardan biridir. Ularning ilmiy silsilasi esa Buxoro bilan bir qatorda Ustrushana, Samarqand va Farg‘ona kabi qadimiy ilm maskanlarining o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lganini ko‘rsatadi.

Tarixda ayrim shaharlarning nomi muayyan ilm-fan yo‘nalishlari bilan chambarchas bog‘lanib ketgan. Buxoro ana shunday shaharlardan biri. Asrlar davomida bu zaminda hadis, tafsir, fiqh, kalom, tasavvuf va boshqa ilmlar rivojlandi. Shu bilan birga, jamiyatda adolatni ta’minlash, nizolarni hal etish va huquqiy munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan boy tafakkur maktabi ham shakllandi.

Bu maktabning yorqin namoyandalari qatorida “al-quzot as-sab’a” — “Yetti qozi” nomi bilan mashhur bo‘lgan faqihlarni alohida tilga olish mumkin.

“Yetti qozi” — Buxoroning huquqiy tafakkur ramzi

Islom sivilizatsiyasida qozilik instituti oddiy ma’muriy lavozim emas, balki jamiyatda adolat va huquqiy tartibni ta’minlashga xizmat qilgan muhim ijtimoiy institutlardan biri bo‘lgan. Qozi nizolarni ko‘rib chiqish, shariat qoidalari asosida qaror qabul qilish va insonlarning qonuniy manfaatlarini himoya qilish kabi mas’uliyatli vazifalarni bajargan.

Markaziy Osiyoda islom dinining keng tarqalishi bilan bu institut ham takomillashib bordi. Buxoro esa hanafiy fiqhi taraqqiy etgan asosiy markazlardan biri sifatida tanildi.

Manbalarda Buxoroda yashagan, yuksak ilmi, taqvosi, halolligi va adolatparvarligi bilan xalq orasida obro‘ qozongan bir qator faqihlar “Yetti qozi” nomi bilan tilga olinadi.

Ular bir vaqtda yashagan yetti nafar qozi emas, balki turli davrlarda fiqh va qozilik faoliyati bilan shug‘ullangan, o‘zidan boy ilmiy meros qoldirgan allomalar silsilasidir. Ularning qabrlari Buxorodagi tarixiy “Chor Bakr Buxoro” majmuasida joylashgani ushbu maskanning tarixiy ahamiyatini yanada oshiradi.

Shu sababli majmua xalq orasida “Mazorot al-quzot as-sab’a” — “Yetti qozi mozorlari” nomi bilan ham mashhur.

Silsila boshida Ustrushana farzandi

“Yetti qozi” tarixining eng diqqatga sazovor jihatlaridan biri — silsila boshida Ustrushana mintaqasidan yetishib chiqqan buyuk faqih Abu Ja’far al-Ustrushaniy nomi turishidir.

Uning to‘liq ismi Abu Ja’far Muhammad ibn Amr (Umar) ibn Sulaymon ash-Shu’abiy (ash-Sha’biy) al-Ustrushaniy bo‘lgan. Olimning tavallud sanasi aniq ma’lum emas. Manbalarda uning vafoti 400/1010 yoki 404/1013 yillar sifatida keltiriladi.

Abu Ja’far al-Ustrushaniy dastlabki ilmlarni o‘z vatani Ustrushanada egallagan. Keyinchalik Buxoroga kelib, bu yerda qozilik faoliyati bilan shug‘ullangan va o‘z davrining yetuk faqihlaridan biri sifatida tanilgan.

Uning ilmiy shakllanishida Ustrushana, Buxoro va Bag‘dod kabi yirik ilm markazlarining o‘zaro aloqasi muhim ahamiyat kasb etgan. Olimning dastlabki ustozi o‘z amakisi Luqmon ibn Sha’biy ibn Sulaymon al-Ustrushaniy bo‘lgan.

Keyinchalik u Buxoroning mashhur faqihi Abu Bakr Muhammad ibn Fazl Kamoriy Buxoriydan va Bag‘dodlik buyuk hanafiy olimi Abu Bakr Ahmad ibn Ali ar-Roziy al-Jassosdan ta’lim olgan.

Bir olimning ustozlari silsilasining o‘ziyoq o‘sha davrda Movarounnahr va Islom olamida ilm almashinuvi qanchalik keng yo‘lga qo‘yilganini ko‘rsatadi.

Abu Ja’far al-Ustrushaniyning ilmiy merosi ham salmoqli. Unga “al-Jomi’ al-kabir”, “az-Ziyodot” va “Kifoyat ash-Sha’biy” kabi fiqhiy asarlar nisbat beriladi.

Ayniqsa, “Kifoyat ash-Sha’biy” Movarounnahrda hanafiy fiqhi taraqqiyotini o‘rganishda muhim manbalardan biri hisoblanadi. Ushbu asarning O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan qo‘lyozma nusxalari ham uning ilmiy qiymatini namoyon etadi.

Abu Zayd ad-Dabusiy: huquqiy fikrlashda yangi yo‘nalish

“Yetti qozi” silsilasining yana bir mashhur vakili — Abu Zayd ad-Dabusiy. Uning to‘liq ismi Abu Zayd Ubaydulloh ibn Umar ibn Iso ad-Dabusiy bo‘lgan.

Buxoro va Samarqand oralig‘idagi Dabusiya qishlog‘ida tug‘ilgan alloma Qoraxoniylar davrida qozilik lavozimida faoliyat yuritgan. Shu bois manbalarda u “Qozi Zayd” nomi bilan ham tilga olinadi.

Ad-Dabusiyni mashhur qilgan jihatlardan biri — fiqhiy qarashlar o‘rtasidagi farqlarni tizimli tahlil qilishga bag‘ishlangan “ilm al-xilof” yo‘nalishidagi ilmiy faoliyatidir.

Bugungi huquqshunoslik nuqtayi nazaridan qaraganda, turli huquqiy qarashlarni taqqoslash, ularning dalillarini tahlil qilish va muayyan masala bo‘yicha asoslangan xulosaga kelish tamoyillari nihoyatda qiziqarlidir.

Olimning “Ta’sis an-nazar” asari ham shu jihatdan alohida ahamiyatga ega. Unda fiqhiy masalalarni nazariy asosda tahlil qilish va turli qarashlarni qiyoslashga e’tibor qaratilgan.

Abu Zayd ad-Dabusiy 430/1039 yilda vafot etgan va “Quzoti sab’a” maqbarasiga dafn etilgan.

Bir silsila — bir necha ilmiy maktab

“Yetti qozi” tarkibida tilga olinadigan boshqa allomalar ham Movarounnahr huquqiy tafakkuri taraqqiyotida muhim iz qoldirgan.

Ular orasida Abu Ibrohim Ismoil ibn Muhammad ibn Abdulloh al-Mustamliy al-Buxoriy alohida o‘rin tutadi. 358/968–434/1043 yillarda yashagan bu olim fiqh va tasavvuf ilmlarini chuqur bilgan. Uning “Sharh at-Taarruf” asari ilmiy merosining muhim qismlaridan biri hisoblanadi.

Badi’uddin Ahmad ibn Umar al-Buxoriy XII asrda yashab, “Fatovoi Badi’ ad-din” asari bilan tanilgan.

Zahiruddin Muhammad ibn Ahmad al-Buxoriy esa Buxoro qozisi va muhtasibi sifatida faoliyat yuritgan. 619/1222 yilda vafot etgan olim “al-Favoid az-zahiriyya” va “al-Fatovo az-zahiriyya” kabi asarlarni yozgan.

Ahmad ibn Amr ibn Muso al-Buxoriy ham Samarqand va Buxoroda qozilik qilgan olimlardan biri sifatida tilga olinadi.

Silsilaning yettinchi vakili sifatida esa az-Zavzaniy nomi uchraydi. Biroq bu nisba bilan bir nechta olimlar mashhur bo‘lgani sababli, aynan qaysi shaxs “Yetti qozi” tarkibiga kirishi masalasi qo‘shimcha manbashunoslik tadqiqotlarini talab etadi.

Bu holat mavzuning hali to‘liq o‘rganilmagan jihatlari mavjudligini ko‘rsatadi.

“Yetti qozi”dan “To‘qqiz qozi”gacha

Qizig‘i, tarixiy manbalarda “Yetti qozi” tarkibiga kiruvchi olimlar soni haqida ham turlicha ma’lumotlar uchraydi.

Mu’in al-fuqaroning “Tarixi Mullazoda” asarida Buxoroning “Yetti qozi” qabristoni va u yerda dafn etilgan allomalar haqida ma’lumotlar keltiriladi.

Keyingi tadqiqotlarda esa ushbu ro‘yxat yana kengaytirilib, “quzot tis’a” — “To‘qqiz qozi” tushunchasi ham ilmiy muomalaga kiritilgan.

Arab tadqiqotchisi Subhiy Jamil al-Xayyot Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviyning “al-Insof” asariga tayanib, Buxoroning buyuk huquqshunoslari qatoriga Abul Yusr al-Bazdaviy, Faxrul-islom al-Bazdaviy, Abul Maoliy Ahmad al-Bazdaviy va Qozixon Uzgandiy kabi allomalarni ham kiritadi.

Ularning har biri Movarounnahrda fiqh va usulul-fiqh taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan.

Demak, “Yetti qozi” atamasi qat’iy yopiq ro‘yxatdan ko‘ra, Buxoro huquqiy-ilmiy muhitida shakllangan tarixiy an’anani ifodalovchi tushuncha sifatida ham namoyon bo‘ladi.

Buxorodan kengroq ilmiy makon

“Yetti qozi” tarixini o‘rganish yana bir muhim haqiqatni ochib beradi: o‘rta asrlarda ilm-fan muayyan shahar yoki hudud doirasi bilan cheklanmagan.

Ustrushana, Buxoro, Samarqand, Dabusiya va Farg‘ona kabi hududlar o‘zaro bog‘langan yagona ilmiy-madaniy makonni tashkil etgan.

Abu Ja’far al-Ustrushaniyning Ustrushanada ta’lim olib, Buxoroda faoliyat yuritishi; Abu Zayd ad-Dabusiyning Dabusiyadan chiqib, Buxoro ilmiy muhitida tanilishi; Bazdaviylar va Qozixon Uzgandiy kabi allomalarning mazkur silsila bilan bog‘lanishi — bu ilmiy harakatchanlikning yorqin misollaridir.

Shu ma’noda “Yetti qozi” fenomeni Buxoroning o‘zi haqidagina emas. U butun Movarounnahrda huquqiy tafakkurning qanday shakllangani va rivojlanganini ko‘rsatadi.

Adolat an’anasining tarixiy ildizlari

Birinchi Renessans davri va undan keyingi asrlarda Movarounnahrda ilm-fanning turli sohalarida yuksak natijalarga erishildi. Bu jarayonda fiqh va huquqiy tafakkur ham o‘zining mustahkam ilmiy asoslarini yaratdi.

“Yetti qozi” silsilasi ana shu jarayonning muhim ko‘rinishlaridan biridir.

Ularning hayoti va asarlarida adolat, huquqiy tartib, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni me’yorlashtirish va nizolarni ilm asosida hal etish kabi masalalar muhim o‘rin egallagan.

Shu bois “Yetti qozi” merosini o‘rganish — faqat tarixiy shaxslar hayotini tadqiq etish emas. Bu orqali Markaziy Osiyoda huquqiy madaniyat va adolat tushunchalarining ilmiy asoslari qanday shakllanganini anglash mumkin.

Bugungi kunda mazkur allomalarga oid qo‘lyozmalarni chuqur o‘rganish, ularning ustoz-shogird silsilalarini tiklash, turli manbalardagi ma’lumotlarni qiyosiy tahlil qilish va ilmiy merosini keng jamoatchilikka yetkazish muhim ahamiyat kasb etadi.

Zero, Buxoroning “Yetti qozi”si — bir davr yoki bir shahar tarixi emas. U Movarounnahrda asrlar davomida shakllangan adolat, ilm va huquqiy tafakkur an’anasining yorqin ifodasidir.

Muallif: Muslim Atayev, Tarix fanlari doktori (DSc), iccu.uz

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati