Sayt test holatida ishlamoqda!
18 Noyabr, 2026   |   8 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:52
Quyosh
07:09
Peshin
12:13
Asr
15:20
Shom
17:04
Xufton
18:20
Bismillah
18 Noyabr, 2026, 8 Jumadul soni, 1448

E’TIBOR, EHTIROM VA E’ZOZ

06.09.2024   11504   10 min.
E’TIBOR, EHTIROM VA E’ZOZ

Dil izhori

Alloh taologa beadad shukrlar bo‘lsinki, yurtimiz mustaqilligining 33 yilligini katta xursandchilik bilan kutib oldik. Bugun har bir go‘shada bayram shukuhi hukmron. Bu ayyom o‘zini shu Vatan farzandi deb bilgan har bir inson uchun qadrli, aziz va mo‘tabar. Chunki u bizga o‘zligimiz, insoniy haq-huquq va qadr-qimmatimizni baxsh etdi.

Eng ulug‘, eng aziz bayram arafasida Prezidentimiz farmonlariga muvofiq turli soha vakillari faxriy unvon, orden va medallar bilan taqdirlandi. Shunday fidoyi yurtdoshlarimiz qatorida uch nafar imom-xatib “Imom Buxoriy” ordeni bilan mukofotlangani barcha diniy soha vakillarini benihoya xursand qildi. Aytish joizki, yaqin o‘tmishda imom-xatiblarga bu darajada ehtirom ko‘rsatilmagan.  Ushbu quvonchli voqea yangi O‘zbekistonda islom dini va soha xodimlariga qaratilayotgan e’tiborning yana bir yorqin ifodasi bo‘ldi.

Imom-xatiblar yuksak mukofotlarni 30 avgust kuni Ko‘ksaroy qarorgohida davlatimiz rahbaridan qabul qilib oldi. Quyida ularning dil so‘zlari bilan tanishasiz.

Ma’rifiy sohada ilmiy asos yaratilmoqda

— Bugun men juda ham shodman. Mana shunday ulug‘ mukofotni shaxsan davlatimiz rahbarining o‘zidan qabul qilib olish menga yuksak sharaf bo‘lish bilan birga, katta mas’uliyat ham yukladi. Mamlakatimizda Prezidentimiz  rahbarligida barcha sohalarda inson qadri va uning sha’nini yuksaltirish borasida olib borilayotgan izchil islohotlarning samaralarini birma-bir sanab adog‘iga yetish mushkul.

O‘zbekiston zamini islom ilm-fani va madaniyatining qadimiy beshiklaridan biri hisoblanadi. Xalqimizning boy tarixiy, ilmiy, ma’naviy merosini har tomonlama o‘rganish, jahon hamjamiyatiga keng tanitish, eng muhimi, islom dinining asl insonparvarlik mohiyatini chuqur ochib berish maqsadida yurtimizda Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy, Imom Nasafiy kabi buyuk allomalarimizning bebaho ilmiy maktabini o‘rganish va tadqiq etish uchun ilmiy-tadqiqot markazlari faoliyati keng yo‘lga qo‘yildi.

Dinimizni ilmiy jihatdan o‘rganishni rivojlantirish maqsadida O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Buxoroda Mir Arab oliy madrasasi, Samarqandda Hadis ilmi maktabi va Surxondaryoda Imom Termiziy nomidagi islom instituti hamda shu nomdagi madrasaga asos solindi. Samarqandda Imom Buxoriy, Surxondaryoda Imom Termiziy, Toshkentda Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari tashkil etildi. Ularda talabalar va yosh tadqiqotchilar buyuk ajdodlarimizning boy merosini o‘rganish va tadqiq etish barobarida zamonaviy ilmlarni ham o‘zlashtirib, yetuk olim bo‘lib kamol topadi. Shular qatorida turli hududlarda hadis, kalom, tasavvuf, fiqhni o‘rganishga ixtisoslashgan ilmiy maktablar, xususan, bizning viloyatimizda ham tasavvuf ilmi maktabi faoliyati yo‘lga qo‘yilgani diniy-ma’rifiy sohada yangi davr boshlaganidan darak beradi.

Quvonarlisi, mamlakatimiz rahbarining tashabbusi bilan Buxoro Ark qo‘rg‘oni yaqinida Mir Arab oliy madrasasining yangi binosi barpo etildi va foydalanishga topshirildi. 200 o‘ringa mo‘ljallangan oliy madrasada Qur’oni karim, hadis, fiqh va tasavvuf ilmlari, xorijiy tillar puxta o‘rgatiladi. Bugungi kunda 100 nafardan ortiq talaba zamonaviy jihozlangan o‘quv xonalari, kutubxona, faollar zali, talabalar yotoqxonasi va sport zalida malakali ustozlardan ta’lim olmoqda.

2021–2024 yillarda viloyatimizdagi 15 ta masjidning yangitdan qurib foydalanishga topshirilgani, 42 ta masjidda esa yirik ta’mirlash ishlari olib borilgani mamlakatimizda muborak dinimizga qaratilayotgan alohida e’tiborning isbotidir.

Mustaqillik bayrami arafasida shunday ulug‘ e’tirofga sazovor bo‘lish, menga cheksiz g‘urur bag‘ishladi. Kelajak avlodni yangi O‘zbekistonning chinakam bunyodkori qilib tarbiyalash, xalqimizning madaniy-ma’rifiy, diniy-axloqiy dunyoqarashini boyitish yo‘lidagi faoliyatimda bu mukofot menga qanot bag‘ishlaydi, deya ishonch bilan ayta olaman.

Jobir domla ELOV,

O‘zbekiston musulmonlari idorasining

Buxoro viloyatidagi vakili,

Buxoro viloyati bosh imom-xatibi,

Mir Arab oliy madrasasi rektori

* * *

Ajdodlarimizning o‘lmas merosi chuqur o‘rganilmoqda

— Bugun juda baxtiyorman. Eng ulug‘, eng aziz bayram — mustaqilligimizning 33 yilligi arafasida davlatimizning eng yuksak mukofotlaridan biri “Imom Buxoriy” ordeni bilan taqdirlanganimdan quvonchim cheksiz, so‘z bilan ta’riflashga ojizman. Prezidentimiz tashabbusi bilan ta’sis etilgan ordenga birinchilardan bo‘lib loyiq ko‘rilganimdan, yuksak mukofotni davlat rahbarining o‘z qo‘lidan olganimdan boshim ko‘kka yetdi.  

Turli sohalarda erishilayotgan barcha yutuqlar vatanimizda hukm surayotgan tinchlik va osoyishtalik, odilona siyosat natijasidir. Islom dini ilmlari rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk vatandoshlarimizning ulkan ilmiy merosini yanada chuqur o‘rganish, tabarruk ziyoratgoh va qadamjolar, ko‘hna masjid va madrasalarni obod qilish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Viloyatimizda o‘nlab yangi masjidlar qurildi, mavjudlarida qayta qurish va ta’mirlash ishlari olib borilyapti. Misol uchun, bir vaqtlar yo‘q bo‘lib ketish arafasida turgan Abul Muin Nasafiy ziyoratgohini bugun butun dunyo sayyohlari  katta zavq va hayrat bilan tomosha qilmoqda.

Mazkur majmuada Abul Muin Nasafiy ilmiy merosiga bag‘ishlab o‘tkazilgan xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalarda Turkiya, Misr, Fransiya, Rossiya, Bangladesh, Qozog‘iston, Tojikiston, Qirg‘iziston kabi davlatlardan yuzlab olim va kalomshunos mutaxassislar ishtirok etib, yurtimizda e’tiqod erkinligini ta’minlashga qaratilayotgan e’tiborni yuksak baholadi. Shuningdek, Kasbi tumanidagi Sulton Mir Haydar, Kitob tumanidagi Xo‘ja Ilm Koni va Mavlono Darvesh Muhammad Vaxshuvoriy, Qamashi tumanidagi Langar ota majmualarini rekonstruksiya va restavratsiya qilish ishlari amalga oshirildi.

Mustaqillikning dastlabki yillarida muborak haj amalini ado etishga muyassar bo‘lgan vatandoshlarimiz soni barmoq bilan sanoqli bo‘lgan. Bugungi kunda vijdon erkinligi va diniy-ma’rifiy muhit barqarorligini ta’minlashga qaratilayotgan alohida e’tibor tufayli ularning soni 15 mingdan oshdi. Joriy yilda faqat Qashqadaryo viloyatining o‘zidan 801 nafar fuqaro haj amallarini bajarib keldi.

Haj mavsumida Prezidentimiz hojilar holidan xabar olib, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari bilan telefon orqali muloqot qilgani nafaqat haj ziyoratiga borganlarni, ularning oila a’zolarini, barcha mo‘min-musulmonlarimizni behad quvontirdi.

Bunday g‘amxo‘rlikdan ruhlangan hojilarimiz, viloyatimizdagi barcha jome masjidlar imom-xatiblari va ularning noiblari “Yangi O‘zbekiston fidoyisi bo‘lib, ma’naviyat targ‘ibotchisiga aylanamiz” shiori ostida xayrli amallarni bajarishmoqda.

Rahmatullo USMONOV,

O‘zbekiston musulmonlari idorasining

Qashqadaryo viloyatidagi vakili,

viloyat bosh imom-xatibi

* * *

Yuksak ma’naviy-axloqiy jamiyat barpo etish yo‘lida

Ko‘ksaroy qarorgohida mamlakatimizda ko‘zga ko‘ringan ilm-fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, adabiyot, madaniyat vakillari qatorida davlat mukofoti bilan taqdirlanganim menga cheksiz faxru iftixor bag‘ishladi.

Yaratganga behad shukrlar bo‘lsinki, yurtimizda Istiqlol bayrog‘i ostida xalqimizning yurt ravnaqi yo‘lidagi azaliy istaklarini ro‘yobga chiqa boshladi. Bu, albatta, o‘z-o‘zidan bo‘lib qolmaydi. Davlatimiz rahbari boshchiligida jamiyat hayotining barcha jabhalarida olib borilayotgan islohotlarning tub mohiyati, eng avvalo, inson manfaatiga qaratilgan bo‘lib, ularning negizida farovon turmush, ilm-fan ravnaqi, yuksak ma’naviy-axloqiy, ilmiy-ijodiy salohiyatni yanada yuksaltirish va rivojlantirish yotadi.

Bugun shu maqsadda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilayotgan ulkan islohotlar, erishilayotgan yutuqlar maqtovga loyiq. Jumladan, Prezidentimiz tashabbusi bilan Imom Buxoriy me’moriy majmuasi yuksak darajada va  mahobatli shaklda bunyod etilmoqdaki, u bir necha asrlar davomida yurtimiz va dunyo mo‘min-musulmonlari uchun ruhiy-ma’naviy oziqa oladigan muhtasham dargohga aylanadi. Shuningdek, kelajak avlod uchun bir necha yuz yillar ziyo sochadigan, yoshlarga ilm-ma’rifat nurini taratadigan osori-atiqa bo‘ladi.

Davlatimiz yetakchisi rahbarligida bunyod etilayotgan va Uchinchi Renessans poydevori, deya ta’riflanayotgan Islom sivilizatsiyasi markazi ham buyuk allomalarimizning jahon tamadduniga qo‘shgan hissalarini dunyo hamjamiyatiga namoyon etadigan, islom ma’rifatini keng tarqatadigan va yoshlarni ulug‘ allomalarga munosib avlod qilib tarbiyalaydigan ma’rifat koshonasi bo‘lib asrlar osha xizmat qildi, insha Alloh.

Mana shu o‘zgarishlar ko‘z o‘ngimda ro‘y berayotgani va o‘zim ham unda ishtirok etib, ulkan savobli ishlarga sababchi bo‘layotganimdan faxrga to‘laman. Bundan o‘ttiz yil oldin Farg‘ona viloyatining Quvasoy shahrida yangi qurilgan jome masjidining imom-xatibi sifatida o‘z faoliyatimni boshlaganman. Istiqlolning ilk davrlarida viloyatimizda bor yo‘g‘i 4 masjid bor edi. Ulardagi shart-sharoitlar haqida so‘z yuritishning hojati ham yo‘q. Bugun viloyatimizda 200 dan ortiq masjid faoliyat yurityapti. Ularning barchasi zamon talabiga mos tarzda ta’mirlangan, binolari yangidan bunyod etilib, namozxonlar uchun barcha sharoitlar hozirlangan.

Yana bir ta’kidlash joiz bo‘lgan voqea imom-xatib va diniy soha xodimlarining jamiyatdagi o‘rni mustahkamlandi. Oldinlari  faqat to‘y-ma’rakalardagina ko‘rinish beradigan imomlarimiz bugun yurtimizda olib borilayotgan islohotlarda, uni xalqqa yetakazishda astoydil fidoyilik ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yoshlarimizni yot g‘oyalar ta’siridan asrab-avaylash, hanafiy mazhabiga xos diniy tushunchalarni targ‘ib qilish, dindoshlarimiz to‘g‘ri yo‘lda yurishi uchun olib borilgan ma’naviy-ma’rifiy ishlarda bevosita ishtirok etayotganimdan behad xursandman. 

Kamtarona mehnatim yuksak qadrlanishidan, “Imom Buxoriy” ordeni bilan taqdirlanganimdan behad minnatdorman. Aslida bu mukofot nafaqat mening, balki butun Farg‘ona viloyatida faoliyat ko‘rsatayotgan barcha imom-xatib va noiblarning ulkan mehnati natijasi, deb hisoblayman.

Biz, din peshvolari bunday e’tibor va ehtirom oldida qarzdorlikni mudom his etamiz. Bunga javoban yurtimiz tinchligi va aholi farovonligi yo‘lida yanada kuch-g‘ayrat va fidokorlik bilan xizmat qilamiz. Shuningdek, davlatimiz rahbari tomonidan olib borilayotgan islohotlar bardavom bo‘lishini doimo Rabbimizdan so‘raymiz. Zero, Alloh taolo Qur’oni karimda: “Menga duo qiling va sizga ijobat qilurman...”, deb marhamat qilgan.

Alisher NAIMOV,

Farg‘ona viloyati bosh imom-xatibi o‘rinbosari,

Quvasoy shahar bosh imom-xatibi

Boshqa maqolalar
Maqolalar

Restavratsiya laboratoriyasi: Hazrati Usmon Mus'hafi qanday muhofaza qilinmoqda?

03.11.2026   80785   13 min.
Restavratsiya laboratoriyasi: Hazrati Usmon Mus'hafi qanday muhofaza qilinmoqda?

Asrlar osha bizgacha yetib kelgan har bir qo‘lyozma va tarixiy buyum o‘z davrining bilimi, san’ati va xotirasini saqlaydi. O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi mutaxassislari ana shu merosni ilmiy asosda o‘rganish, muhofaza qilish va kelajak avlodlarga yetkazish ustida ish olib bormoqda. Ushbu materialda restavratsiya va konservatsiya ishlari qanday olib borilayotgani, jumladan, Hazrati Usmon mus'hafi qanday muhofaza qilinayotgani haqida so‘z boradi, xabar bermoqda iccu.uz.

Tarixiy meros namunasini asrash — faqat yodgorlikni saqlab qolish emas, balki uning tarixiy va ilmiy qiymatini keyingi avlodlarga yetkazish demakdir. Ayniqsa, vaqt va tashqi muhit ta’siriga sezgir bo‘lgan nodir qo‘lyozmalar, pergamentga bitilgan manbalar, sopol, shisha va metall buyumlar bilan ishlash chuqur bilim, aniq tahlil va yuksak mas’uliyatni talab etadi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan bunyod etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining restavratsiya-konservatsiya laboratoriyasida tarixiy-madaniy meros namunalarini ilmiy o‘rganish, ularning fizik-texnik holatini baholash, uzoq muddatli saqlanishini ta’minlash hamda zarur hollarda ilmiy restavratsiya va konservatsiya ishlarini amalga oshirish bo‘yicha tizimli faoliyat yo‘lga qo‘yilgan.

Markaz kolleksiyasi material va tarixiy xususiyatlari jihatidan rang-barang. Unda keramika, shisha va metalldan ishlangan arxeologik hamda etnografik buyumlar bilan bir qatorda qo‘lyozma kitoblar, tarixiy hujjatlar, qog‘oz, pergament va boshqa organik materiallar asosidagi nodir manbalar ham mavjud. Bir turdagi material uchun maqbul bo‘lgan muhit boshqa ashyo uchun mos kelmasligi mumkin, shu bois har bir eksponatning materiali, tuzilishi va saqlanish holati alohida o‘rganiladi.

Nega noyob ashyolarni asrash kerak?

Har bir nodir qo‘lyozma, tarixiy mato, keramika yoki metall buyumning nodirligi — tarixiy va moddiy aslligida, beqiyosligi esa yo‘qolgan taqdirda aynan o‘sha holicha qayta yaratib bo‘lmasligidadir.

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi Muzey va eksponatlar ilmiy bo‘limi katta ilmiy xodimi Gulnoza Matchanova bunday ashyolarni asrash zaruratini shunday izohlaydi:

«Bugungacha yetib kelgan qo‘lyozmalar, tarixiy matolar, liboslar, gilamlar, keramika buyumlari, oltin-kumush ashyolar, tangalar va boshqa meros namunalari asrlar davomida turli tabiiy, ijtimoiy va antropogen ta’sirlarga qaramay saqlanib kelgan. Tarixiy merosning bizgacha yetib kelgan qismi juda cheklangan. Bu holat har bir asl ashyoning qanchalik nodir va muhofazaga muhtoj ekanini ko‘rsatadi».

Shu ma’noda zamonaviy konservatsiya va restavratsiya oddiy ta’mirlash jarayoni emas. U materialshunoslik, kimyo, biologiya, tarix, san’atshunoslik va muzeyshunoslik kabi sohalar bilan uzviy bog‘liq ilmiy-amaliy faoliyatdir.

Har bir ish o‘rganishdan boshlanadi

Restavratsiya va konservatsiya ishlari, eng avvalo, ashyoni har tomonlama o‘rganishdan boshlanadi. Eksponatning mavjud holati hujjatlashtiriladi, vizual ko‘rikdan o‘tkaziladi, zarur hollarda mikroskopik va chuqurlashtirilgan texnik tahlillar amalga oshiriladi. Olingan ma’lumotlar asosida uni saqlash, konservatsiya qilish yoki restavratsiyadan o‘tkazish bo‘yicha keyingi ishlar belgilanadi.

Mutaxassislar bunda faqat ko‘zga ko‘rinib turgan shikastni emas, balki unga sabab bo‘layotgan jarayonlarni ham o‘rganadi: metalldagi korroziya, qog‘ozning mo‘rtlashuvi yoki pergamentdagi deformatsiya turli omillar ta’sirida yuzaga keladi va har bir holat o‘ziga mos yondashuvni talab qiladi. Gulnoza Matchanovaning ta’kidlashicha, ilmiy hujjatlashtirish ham muhim bosqichlardan biri: eksponatning dastlabki holati, amalga oshirilgan ishlar va qo‘llangan usullarning qayd etilishi kelgusida uning holatini kuzatish va ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini beradi.

«Har bir eksponat bilan ishlashdan oldin uning materiali, tuzilishi va saqlanish holati chuqur o‘rganiladi. Chunki turli materiallar — metall, keramika, yog‘och, tekstil yoki qo‘lyozmalar — o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ular bilan ishlashda alohida yondashuv talab etiladi. Restavratsiyaning maqsadi buyumni yangilash emas, balki uning tarixiyligi, aslligi va ilmiy qiymatini imkon qadar saqlab qolishdir» — deydi Gulnoza Matchanova.

Preventiv konservatsiya: xavfni oldindan bartaraf etish

Harorat, nisbiy namlik, yorug‘lik miqdori, chang, biologik zararkunandalar, shuningdek, ashyoni ko‘chirish va undan foydalanish tartibi Muzey ashyosining uzoq muddat saqlanishi, uning holatiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli preventiv konservatsiya — ya’ni ashyoga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan omillarni oldindan nazorat qilish va ularning ta’sirini kamaytirish muhim o‘rin tutadi.

Markaz restavratori Shuxratillo Po‘latov bu boradagi preventiv choralarning ahamiyati katta ekanini ta’kidlaydi:

«Restavratsiya amaliyoti ko‘p hollarda shikastlangan yoki funksional va estetik xususiyatlarini qisman yo‘qotgan muzey ashyosini tiklash bilan bog‘lanadi. Biroq zamonaviy konservatsiya amaliyotida asosiy ustuvor yo‘nalishlardan biri — preventiv konservatsiyadir. Uning vazifasi ashyoda qaytarib bo‘lmaydigan o‘zgarishlar boshlanishidan oldin xavf omillarini aniqlash va nazorat qilish, harorat, nisbiy namlik va yorug‘lik ko‘rsatkichlarini me’yorda ushlash, shuningdek, saqlash, namoyish etish va foydalanish jarayonlarida eksponatga tushadigan ta’sirni minimal darajaga tushirishdan iborat».

Agar ashyoda yemirilish boshlangan bo‘lsa, uning holatini barqarorlashtirishga qaratilgan konservatsiya tadbirlari amalga oshiriladi. Masalan, qog‘oz va sellyuloza asosidagi manbalarda biologik zararlanish, kislota-ishqor muvozanatining buzilishi yoki materialning zaiflashuvi, metall buyumlarda esa korroziya jarayonlari kuzatilishi mumkin. Bunday holatlarda asosiy vazifa zararlanish jarayonining rivojlanishini to‘xtatish yoki imkon qadar sekinlashtirish va ashyoning holatini barqarorlashtirishdan iborat.

Minimal aralashuv tamoyili

Restavratsiya zarur bo‘lganda ham tarixiy yodgorlikning asl xususiyatlari va yaxlitligini saqlash asosiy mezon bo‘lib qoladi. Qadimiy buyumda vaqt davomida paydo bo‘lgan har bir iz bartaraf etilishi lozim bo‘lgan nuqson emas: ayrim o‘zgarishlar ashyoning qanday yaratilgani, undan qay tarzda foydalanilgani yoki u qanday tarixiy davrlarni boshdan kechirgani haqida muhim ma’lumot beradi. Shu bois restavratorning vazifasi ashyoning tarixiy qiyofasini o‘zgartirish emas, balki uning saqlanib qolishiga xavf tug‘dirayotgan omillarni bartaraf etishdir.

«Restavratsiyada eng muhim tamoyillardan biri — tarixiy yodgorlikning o‘ziga xosligini saqlab qolish va unga imkon qadar kam aralashish. Har bir amal chuqur o‘rganilgan va ilmiy jihatdan asoslangan bo‘lishi kerak»,— deydi Shuxratillo Po‘latov.

Agar qo‘llanayotgan usul kutilgan natijani bermasa yoki ashyo uchun qo‘shimcha xavf tug‘dirishi aniqlansa, muolaja to‘xtatiladi. Eksponat barqarorlashtirilib, yanada xavfsiz usul yoki yangi texnologik yechim paydo bo‘lguniga qadar tegishli sharoitda saqlanadi. Bunday ehtiyotkorlik bejiz emas: noto‘g‘ri aralashuv ayrim hollarda qaytarib bo‘lmaydigan o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin.

Ekspozitsiyadagi ashyolar ham doimiy nazoratda

Konservator-restavratorlarning vazifasi laboratoriyadagi ishlar bilan cheklanmaydi. Markaz mutaxassislari ekspozitsiyada namoyish etilayotgan ashyolarning saqlanish holatini ham muntazam kuzatib boradi. Agar shakl o‘zgarishi, materialning zaiflashuvi, rangdagi o‘zgarish yoki boshqa xavf belgisi aniqlansa, eksponatning holati qayta o‘rganiladi, zarur hollarda u vaqtincha ekspozitsiyadan olinib, tegishli konservatsiya choralari ko‘riladi.

Ayniqsa, qadimiy kitob va qo‘lyozmalarni namoyish etishda bir qator talablar hisobga olinadi. Tashrifchi vitrinada ochiq turgan qo‘lyozmani ko‘radi, mutaxassis esa uning ochilish burchagi, varaqlarga tushadigan bosim, muqova va charm qismlariga tushadigan yuklama, yorug‘lik miqdori hamda mikroiqlim ko‘rsatkichlarini nazorat qiladi. Qo‘lyozmani noto‘g‘ri holatda namoyish etish vaqt o‘tishi bilan uning tikishlari, muqovasi yoki varaqlariga zarar yetkazishi mumkin, shu sababli bunday ashyolar tuzilishi va holatiga mos maxsus tayanch moslamalarida namoyish etiladi.

Hazrati Usmon mus'hafi: alohida mas’uliyat

Markazda olib borilayotgan konservatsiya ishlarining naqadar katta mas’uliyat talab qilishini Hazrati Usmon roziyallohu anhu nomi bilan bog‘liq qadimiy Qur’on qo‘lyozmasi — Hazrati Usmon mus'hafi misolida ham ko‘rish mumkin. Ushbu nodir yodgorlikning tarixiy va ma’naviy qiymati beqiyos bo‘lishi bilan birga, uning moddiy holatini asrash ham alohida professional yondashuvni talab qiladi.

Mus'haf pergamentga bitilgan. Pergament gigroskopik material, ya’ni havodagi namlikni singdirish va tashqi muhit namligidagi o‘zgarishlarga sezgirlik xususiyatiga ega. Shuxratillo Po‘latov buni shunday tushuntiradi:

«Pergament tashqi muhitdagi namlik o‘zgarishlariga juda sezgir. Harorat va namlik ko‘rsatkichlarining keskin o‘zgarishi uning shakli va holatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin». 

Shu bois mus'hafning saqlanish holati O‘zbekiston musulmonlari idorasi kutubxonasi xodimlari hamda Islom sivilizatsiyasi markazi restavratorlari tomonidan muntazam nazorat qilib borilmoqda. Bunda harorat va nisbiy namlikning barqarorligi, shuningdek, qo‘lyozmaga tushadigan yorug‘lik miqdoriga alohida e’tibor qaratiladi.

Nodir qo‘lyozmani kelajak avlodlarga yetkazish maqsadida xalqaro mutaxassislar bilan hamkorlikda ham ishlar amalga oshirilmoqda. Buyuk Britaniya, Turkiya va Fransiyadan jalb etilgan mutaxassislar ishtirokida mus'hafning har bir varag‘i sinchiklab ko‘zdan kechirilib, uning saqlanish holati batafsil hujjatlashtirilgan. Aniqlangan nuqsonlar, deformatsiyalar va boshqa o‘zgarishlar yozma qaydlar hamda fotosuratlar orqali qayd etilgan.

Bu ma’lumotlar keyingi konservatsiya va restavratsiya ishlarini ilmiy asosda rejalashtirish uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi: qaysi holatda bevosita konservatsiya zarurligi, qayerda restavratsiyaga ehtiyoj borligi yoki qaysi qismni barqaror sharoitda kuzatishda davom etish maqsadga muvofiqligi aynan shunday tadqiqotlar asosida belgilanadi.

Tarixiy yodgorlikning qiymati faqat uning tashqi ko‘rinishi bilan belgilanmaydi. Qo‘lyozmaning har bir varag‘i, siyoh qatlami, pergamentning tuzilishi va asrlar davomida unda yuz bergan o‘zgarishlar ham ilmiy ma’lumot manbaidir. Shu ma’noda yodgorlikni asrash — uning moddiy qiyofasi bilan birga o‘zida saqlab kelayotgan tarixiy ma’lumotni ham muhofaza qilish demakdir.

Bir professional muhitda — kompleks yondashuv

O‘zbekiston muzeylarida restavratsiya va konservatsiya ishlari avvaldan mavjud bo‘lib, bu sohada muayyan tajriba va amaliy maktab shakllangan. Gulnoza Matchanovaning ta’kidlashicha, Markazning farqli jihati — turli materiallar bo‘yicha ixtisoslashgan, xorijda malaka oshirgan va ilmiy-tadqiqot tajribasiga ega mutaxassislarni bir professional muhitda jamlayotganida. Qo‘lyozma va nodir asarlar, to‘qimachilik, metall, keramika va boshqa ashyolar bo‘yicha mutaxassislarning bir tizimda ishlashi har bir obyekt uchun uning material tarkibi, fizik-kimyoviy holati, buzilish sabablari va tarixiy xususiyatlariga mos individual strategiya ishlab chiqish imkonini beradi.

«Markazni O‘zbekistonda restavratsiya sohasi endi boshlanayotgan joy sifatida baholash to‘g‘ri emas. Bu yerda avvaldan mavjud tajriba va an’analar zamonaviy xalqaro konservatsiya amaliyoti, ilmiy metodologiya va ixtisoslashgan kadrlar salohiyati bilan bir tizimga birlashtirilmoqda. Bizda qo‘lyozma, tekstil, metall va keramika kabi yo‘nalishlar bo‘yicha mutaxassislarning bir professional muhitda ishlashi kompleks yondashuvni shakllantiryapti. Bu nafaqat alohida eksponatni restavratsiya qilish, balki fond va ekspozitsiya ashyolarining holatini monitoring qilish, profilaktik konservatsiya choralarini belgilash va uzoq muddatli saqlash strategiyasini ishlab chiqish imkonini beradi»,— dedi Gulnoza Matchanova.

Kelajak uchun: zamonaviy infratuzilma va kadrlar

Kolleksiya yangi ashyolar bilan boyib borgani sari ularni o‘rganish, muhofaza qilish va to‘g‘ri namoyish etishga xizmat qiladigan professional infratuzilmaning ahamiyati ham ortib boradi. Laboratoriyani zamonaviy analitik uskunalar bilan jihozlash, ashyolarning tarkibi va saqlanish holatini yuqori aniqlikda o‘rganish imkoniyatlarini kengaytirish shu yo‘nalishdagi muhim vazifalardan hisoblanadi. Shuningdek, konservatsiya amaliyotida ekologik xavfsiz materiallardan foydalanish va xalqaro tajribani mahalliy amaliyot bilan uyg‘unlashtirishga e’tibor qaratilmoqda.

Zamonaviy texnologiyalar bilan bir qatorda malakali kadrlar tayyorlash ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Markazda shakllanayotgan yosh restavratorlar jamoasining kasbiy bilim va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish, ularning xalqaro tajribani o‘rganishi va zamonaviy usullarni amaliyotda qo‘llay olishiga sharoit yaratish muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Shuxratillo Po‘latov ta’kidlaganidek, Markaz kolleksiyasining o‘ziga xosligi va kelgusida yanada boyib borishi restavratsiya-konservatsiya xizmatining mas’uliyatini oshiradi, bugun shakllanayotgan mutaxassislar jamoasi esa kelajakda yanada keng va rang-barang kolleksiya bilan ilmiy asosda ishlash salohiyatiga ega professional maktabni shakllantirishga xizmat qiladi.

Muzey zalida tashrifchi tarixiy merosning bugungi qiyofasini ko‘radi. Restavratsiya-konservatsiya laboratoriyasida esa shu merosning ertangi kuni uchun ilmiy asos yaratiladi. Bu yerda olib borilayotgan tadqiqot, kuzatuv va konservatsiya ishlari asrlar davomida bizgacha yetib kelgan tarixiy merosni uning asl xususiyatlari va ilmiy qiymatini saqlagan holda kelajak avlodlarga yetkazishga xizmat qiladi.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi matbuot xizmati

O'zbekiston yangiliklari