Uvays Qaraniy milodiy 621 yili tug'ilganlar. Rivoyatlarga ko'ra, hazrati payg'ambarimizni tushlarida ko'rib, islomga kirgan, shu bois Uvays unvoniga loyiq topilgan. (Uvays tush orqali ta'lim olish ma'nosini beradi). Hazrat Navoiy “Nasoimul-muhabbat” asarida yozishicha, Uvays Qaraniy Uhud jangida payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning bitta tishlari singanini eshitib, o'zlarining hamma tishini urib sindirgan ekanlar.
Payg'ambarimiz bilan bir zamonda yashagan bo'lsalar-da, u zot bilan ko'risha olmay, g'oyibona imon keltirganlar. Rivoyat qilinishicha, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ora-sira Yaman tarafga yuzlarini burib, bunday der edilar: “Yaman tomondan rahmat shabadalari esmoqda. Ehson va ezgulikda tobeinlarning eng yaxshisi Uvays Qaraniydir”.
Oradan yillar o'tib, Payg'ambarimiz (alayhissalom) hayotlari so'ngida muborak hirqalarini echib, Hazrati Umar bilan Hazrati Aliga beradilar va: “Buni Uvays Qaraniyga beringlar!” deya vasiyat qiladilar.
Hazrati Uvays Payg'ambarimizning sollallohu alayhi vasallam vafotlaridan keyin haj qilish uchun Makkaga keladilar. Hazrati Umar ham Uvays bilan ko'rishishni orzu qilib yurardilar. Yamanliklar haj qilish uchun kelishganida Hazrati Umar Abu Qubays tepaligiga chiqib, baland ovoz bilan Yaman hojilari orasida Uvays ismli kishi bor-yo'qligini so'raydilar. Yamanliklardan uzun soqolli kishi o'rnidan turib: “Ey Umar, bir Uvays bor oramizda. U juda odamovi, tuyalarimizga qo'riqchilik qilib o'tiradi. Kechki paytlari unga ovqatini olib borib beramiz”, deydi. Hazrati Umar Uvays turgan joyga boradilar. U bilan suhbatlashib, payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytgan kishi shu odam ekaniga ishonch hosil qiladilar va muborak omonatni — hirqai sharifni unga topshirishadi. Keyinroq bu hirqa qo'ldan-qo'lga o'tib, Usmoniylar tomonidan Istanbulga olib ketiladi. Ayni paytda bu xirqa To'pqopi saroyining “Muqaddas omonatlar” bo'limida saqlanadi.
Bugungi kunda Uvays Qaraniyning maqbaralari dunyoning bir qator mamlakatlarida uchraydi. Qoraqalpog'istonda, Namanganda, Tojikistonda va hatto Turkiyada ham uning nomiga barpo etilgan qadamjolar bor. Emishki, Uvays Qaraniy vafotlaridan so'ng etti mamlakat podshohi uni o'z mamlakati hududida dafn qilish bo'yicha bahslashadi. Mo''jiza tufayli mayit har ettita qabrda paydo bo'ladi.
Asl mayit qaysi biri ekani hech kimga ma'lum emasmish…
Shu qadamjolardan ikkitasi vatanimiz hududida joylashgan. Qoraqalpog'iston Respublikasining Beruniy tumanidagi ziyoratgoh ham, u joylashgan tog' ham sulton Uvays nomi bilan ataladi. Ma'lumotlarga qaraganda, bu erda Sulton Uvays maqbaralari ilk bora XIII asrda Sulton Muhammad Horazmshoh buyrug'iga binoan qurilgan. Ammo, Chingizxon qo'shinlari tomonidan vayron qilingan. Oradan asrlar o'tib, Hiva xoni Eltuzarxon, keyinchalik Olloqulixon tarafidan maqbara qayta tiklanadi. Biroq, sobiq tuzum davrida maqbaraning oltindan yasalgan qandili, oltin suvi yuritilgan panjarasi, gumbaz ustidagi oltin qubbasi talon-taroj qilinib, vayronaga aylantirilgan.
Yana bir ziyoratgoh Namangan viloyatining Chortoq tuman markazidan 35 kilometr uzoqlikdagi Baliqli ko'l qishlog'ida joylashgan. Uvays Qaraniy ziyoratgohining janubiy tomonida onalari Bibi Naima ona ziyoratgohi bor. Rivoyatlarga ko'ra, Uvays Qaraniy onalari bilan bilan shu manzilga kelganlar. Onalari Bibi Naima shu erda qazo qiladilar. Jasadni yuvib, dafn qilish uchun suv topolmagan Uvays Qaraniy Yaratganga munojot qiladilar. Shunda erdan bir buloq otilib chiqadi. Bu buloq hozirgacha saqlanib qolgan. Qizig'i shundaki buloq suvi haftaning ma'lum kunlari sutrang ko'rinishga kiradi, keyin esa yana tiniqlashadi. Buloq suvi ko'plab kasalliklarga shifo emish.
Uvays Qaraniyning yana bir ziyoratgohlari Tojikiston Respublikasi janubidagi Hatlon viloyati Hovaling nohiyasida joylashgan. Mahalliy aholi vakillari buyuk avliyo aynan shu hududda dafn qilinganiga ishonadilar.
Uvays Qaraniyning navbatdagi qabrlari Turkiyaning Janubi-sharqiy qismidagi Siirt viloyati Baykan tumanida joylashgan. Maqbara Usmoniylar saltanatining so'nggi yillarida, aniqrog'i 1901 yilda Abdulhamid Ikkinchi tomonidan tiklangan.
M.Turdaliyeva, I.Ismatov (video) O'zA
Bismillahir Rohmanir Rohiym
#Mustaqillikning 35 yilligi
Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.
Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.
Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).
Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.
Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.
Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.
Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.
Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.
Isomiddin AHROROV