Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
«Sovchilik» degani muayyan bir ayol yoki qizga uylanish istagini uning o‘ziga yoki valiysiga bildirishdir. Aslida, ayol kishining o‘zi yoki yaqinlari tomonidan kuyovning o‘ziga yoki uning oila tarafiga sovchilik qilinishi ham mumkin.
Bu bildirish uylanmoqchi kishining o‘zi yoki uning vakili tomonidan bo‘lishi mumkin. Shuningdek, sovchilikni nikohi istalgan shaxsga yoki uning ishboshilaridan biriga bildirish ham mumkin.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Hafsa onamizga uylanganlarida u kishining otalari Umar roziyallohu anhuga sovchilik qilganlar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Ummu Salama roziyallohu anhoga uylanganlarida u kishining o‘zlariga sovchilik qilganlar.
Faziylatli kishilarga ayolning o‘zi, ota-onasi yoki ishboshilaridan biri sovchilik qilishi joiz.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga ba’zi ayollar kelib, o‘zini nikohlab olishlarini so‘raganlar.
عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَجَاءَتْهُ امْرَأَةٌ تَعْرِضُ نَفْسَهَا عَلَيْهِ فَخَفَّضَ فِيهَا النَّظَرَ وَرَفَعَهُ. رَوَاهُ الْخَمْسَةُ. وَفِي رِوَايَةٍ: قَالَ أَنَسٌ: إِنَّ امْرَأَةً عَرَضَتْ نَفْسَهَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَضَحِكَتِ ابْنَةُ أَنَسٍ، فَقَالَتْ: مَا كَانَ أَقَلَّ حَيَاءَهَا فَقَالَ أَنَسٌ: هِيَ خَيْرٌ مِنْكِ عَرَضَتْ نَفْسَهَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Sahl ibn Sa’d roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: "Nabiy sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Bir ayol kelib, u kishiga o‘zini taqdim qildi. U zot unga boshdan-oyoq nazar solib qaradilar" (Beshovlari rivoyat qilganlar).
Boshqa bir rivoyatda: Anas: «Bir ayol o‘zini Nabiy sollallohu alayhi vasallamga taqdim qildi», dedi.
Anasning qizi kulib: «Muncha ham hayosi oz ekan!», dedi. Shunda Anas: «U sendan yaxshiroq. U Nabiy sollallohu alayhi vasallamga o‘zini taqdim qildi», dedi.
عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: تَأَيَّمَتْ حَفْصَةُ مِنْ خُنَيْسِ بْنِ حُذَافَةَ السَّهْمِيِّ، وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تُوُفِّيَ بِالْمَدِينَةِ، فَقَالَ عُمَرُ: عَرَضْتُ حَفْصَةَ عَلَى عُثْمَانَ، فَقَالَ: سَأَنْظُرُ فِي أَمْرِي، فَلَبِثْتُ لَيَالِيَ ثُمَّ لَقِيَنِي، فَقَالَ: قَدْ بَدَا لِي أَلَّا أَتَزَوَّجَ يَوْمِي هَذَا. فَلَقِيتُ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ فَقُلْتُ: إِنْ شِئْتَ زَوَّجْتُكَ حَفْصَةََ، فَصَمَتَ أَبُو بَكْرٍ، وَكُنْتُ أَوْجَدَ عَلَيهِ مِنِّي عَلَى عُثْمَانَ، فَلَبِثْتُ لَيَالِيَ، ثُمَّ خَطَبَهَا رَسُولُ اللهِ، فَأَنْكَحْتُهَا إِيَّاهُ، فَلَقِيَنِي أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ: لَعَلَّكَ وَجَدْتَ عَلَيَّ حِينَ عَرَضْتَ عَلَيَّ حَفْصَةَ فَلَمْ أَرْجِعْ إِلَيْكَ شَيْئًا، قَالَ عُمَرُ: قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ: إِنَّهُ لَمْ يَمْنَعْنِي أَنْ أَرْجِعَ إِلَيْكَ فِيمَا عَرَضْتَ عَلَيَّ إِلَّا أَنِّي كُنْتُ عَلِمْتُ أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ ذَكَرَهَا، فَلَمْ أَكُنْ لِأُفْشِيَ سِرَّ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَلَوْ تَرَكَهَا قَبِلْتُهَا. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.
Ibn Umar roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Hafsa Xunays ibn Huzafa as-Sahmiydan beva qoldi. U Nabiy sollallohu alayhi vasallamning sahobalaridan bo‘lib, Madinada vafot etgan edi. Bas, Umar aytdi: «Hafsani Usmonga taqdim qildim. U «O‘ylab ko‘ray-chi», dedi. Bir necha kun kutdim. So‘ng u menga uchrab, «Hozirgi kunda uylanmay turganim ma’qulga o‘xshaydi», dedi.
Abu Bakr Siddiqqa uchrab, «Xohlasang, senga Hafsani nikohlab beraman», dedim. Abu Bakr indamadi. O‘shanda undan Usmondan achchig‘im chiqqanidan ko‘ra ko‘proq achchig‘im chiqdi. Bir necha kun turganimdan so‘ng unga Rasululloh sollallohu alayhi vasallam sovchi bo‘ldilar va men uni u zotga nikohlab berdim. So‘ngra Abu Bakr menga uchrab:
«Hafsani menga taqdim qilganingda, men esa senga javob bermaganimda, achchig‘ing chiqqan bo‘lsa kerak?» dedi.
«Ha», dedim.
«Meni senga javob berishdan faqat Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning uni zikr qilganlarini eshitganim man qildi, xolos. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sirlarini fosh qilishim mumkin emas edi. U zot tark qilganlarida, uni qabul qilar edim», dedi Abu Bakr».
Buxoriy rivoyat qilgan.
Bizning sharoitimizda, odatda, sovchilik yigitning ota-onasi yoki ular tayinlagan kishilar tomonidan kelinlikka nomzodning ota-onasiga yoki oila a’zolariga qilinadi.
Aytaylik, mazkur ish sodir bo‘ldi. Erkak tomondan ayol-qiz tomonga sovchilik qilindi. Endi ayol-qiz taraf munosib kuyov tanlash majburiyatida qoladi. Albatta, ular ham bu tanlashda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ko‘rsatma va tavsiyalariga amal qilsalar, juda ham yaxshi bo‘ladi va bunday o‘ta nozik, umr savdosi bo‘lgan ishda eng to‘g‘ri yo‘l tutgan bo‘ladilar.
"Baxtiyor oila" kitobidan
Bugungi kunda ajrim masalasi nafaqat huquqiy yoki oilaviy muammo, balki millatning ma’naviy kelajagiga daxldor bo‘lgan dolzarb masalaga aylanmoqda. Chunki har bir ajrim ortida bir necha taqdirning og‘rig‘i yotadi.
Inson dunyoga kelib ilk bor mehrni oilada ko‘radi. Ilk tarbiyani oilada oladi. Yaxshilik va yomonlik haqidagi dastlabki tushunchalar ham shu muqaddas dargohda shakllanadi.
Shu bois Islomda oila muqaddas qadriyat sifatida ulug‘langan. Chunki oila insonning nafaqat yashash manzili, balki ma’naviy kamolot maktabidir.
Alloh taolo Odam alayhissalomni yaratgach, jannat ne’matlarini muhayyo qildi. Ammo inson tabiatining komilligi juftlik bilan namoyon bo‘lishi uchun Havvo onamizni yaratdi. Bu voqea insonning yolg‘iz emas, balki oila bag‘rida barkamol bo‘lishini anglatadi.
Hayot tajribasi ham bu haqiqatni tasdiqlaydi. Umr yo‘ldoshidan ayrilgan keksa insonlarning: “Men yetimday bo‘lib qoldim”, degan so‘zlari bejiz aytilmaydi. Chunki inson hayotida mehr, hamdardlik va ruhiy tayanchning eng yaqin manbai – oila. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi va sallam marhamat qiladilar: “Nikoh mening sunnatimdir. Kim mening sunnatimdan yuz o‘girsa, u mendan emas” (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).
Ushbu hadis nikohning musulmon hayotidagi o‘rnini yaqqol ko‘r satadi. Islom insonni hayot mas’uliyatlaridan qochishga emas, balki halol nikoh qurib, oila degan muqaddas omonatni yelkasiga olishga chaqiradi.
Chunki haqiqiy taqvo faqat ibodatlarda emas, balki insonning o‘z zimmasidagi haq-huquqlarni ado etishida ham namoyon bo‘ladi. Erning xotin oldidagi burchi, xotinning er oldidagi mas’uliyati, ota-onaning farzand tarbiyasidagi vazifasi – bularning barchasi ibodatda rajasiga ko‘tarilgan amallardir.
Odatda ajrim haqida so‘z ketsa, erning haqligi yoki xotinning haqligi muhokama qilinadi. Har kim o‘z dardini aytadi. Har kim o‘zini oqlashga harakat qiladi. Ammo ko‘p hollarda bir muhim haqiqat e’tibordan chetda qoladi. U farzand taqdiridir. Ota-ona o‘rtasidagi kelishmovchilik bir kunlik bo‘lishi mumkin, ammo uning asorati bola qalbida yillar davomida saqlanib qoladi. Kattalar qabul qilgan qarorning yukini ko‘pincha farzandlar ko‘tarib yuradi.
Shuning uchun har qanday oilaviy nizoda ota-ona: “Men nima yutaman yoki yutqazaman?” degan savoldan oldin, “Farzandim nima yo‘qotadi?” degan savolni berishi lozim. Ba’zan bir og‘iz shirin so‘z, biroz sabr yoki kechirim butun bir oilani jarlikdan saqlab qolishi mumkin. Alloh taolo marhamat qiladi: «Uning alomatlaridan (yana biri) – sizlar (nafsni qondirish jihatidan) taskin topishingiz uchun o‘zlaringizdan juftlar yaratgani va o‘rtangizda inoqlik va mehribonlik paydo qilganidir. Albatta, bunda tafakkur qiladigan kishilar uchun alomatlar bordir» (Rum surasi, 21-oyat).
E’tibor qiling, muhabbat Alloh taolo qalblarga joylaydigan ne’mat sifatida ta’riflanmoqda.
Demak, oilada mehr-muhabbat bo‘lishi kerak, ammo uni saqlab qolish uchun sabr, hurmat, vafo va mas’uliyat zarur.
Bugun hukumatimiz sa’y-harakati bilan yurtimizda yangi uylar qurilib, yangi mahallalar bunyod etilmoqda, iqtisodiy imkoni yatlar kengaymoqda. Shunga mos ravishda biz – fuqarolar ham qalblar o‘rtasidagi rishtalarni asrab qolishimiz lozim. Chunki mustahkam davlat mustahkam oilalardan boshlanadi. Farzand tarbiyasi haqida qayg‘urgan har bir inson, avvalo, oila tinchligi haqida qayg‘urishi kerak. Chunki baxtli farzand tasodifan voyaga yetmaydi – u mehr, hurmat va ahil inoqlik hukm surgan oilada kamol topadi.
Oila shunchaki bir tom ostida yashash emas. Oila – mehr maktabi. Oila – sabr darsi. Oila – tarbiya maktabi.
Shuning uchun ham, aziz yoshlar, nikohni yengil sanamay lik, ajrimni oddiy qaror deb bilmaylik. Chunki bir oilaning saqlanib qolishi ba’zan bir in sonning emas, butun bir avlod ning baxtini saqlab qolishi mumkin.
Bugun har birimiz o‘zimizga: “Men oilam mustahkamligi uchun nima qilyapman?” degan savolni berishimiz kerak.
Agar har bir er o‘z mas’uliya tini, har bir xotin o‘z burchini, har bir ota-ona farzandlari haqini chuqur anglasa, oilalarda mehr-muruvvat, vafo-sadoqat, baraka, totuvlik kuchayib, ajrimlar kamayadi, farzandlar baxtli va millatning ma’naviy poydevori mustahkam bo‘ladi.
Shayx Nuriddin XOLIQNAZAR,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy
“Islom nuri” gazetasining 2026 yil 15-sonidan