O‘zbekistonning “Baytul hikma”si
Komillikka intilish, muntazam ravishda o‘z ustida ishlash, bilim va saviyasini, ma’rifatini oshirib borish, yuksak ma’naviyat sohibi bo‘lishni kim ham orzu qilmaydi, deysiz. Bu borada buyuk ajdodlarimizning boy ma’naviy-ilmiy merosini o‘rganish har jihatdan samarali ekani tayin.
Bugun o‘zbek diyori deyilganda, jahon afkor ommasining xayoliga dunyo tamadduniga benazir hissa qo‘shgan buyuk allomalar, ulug‘ mutafakkirlar, xususan, al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Alisher Navoiy, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Nasafiy, Maxmud Zamaxshariy, Imom Moturidiylarning nomlari kelishi tabiiy.
Ilm-fan taraqqiy etgan bugungi davrda ana shu allomalar qoldirib ketgan bebaho asarlarni tadqiq etishga, o‘rganishga talab har qachongidan ham ortib boryapti. Shu bois muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning tashabbuslari bilan O‘zbekistondagi islom sivilizatsiyasi markazi binosining qurish ishlari jadal davom ettirilmoqda.
Markaz Prezidentimizning 2017 yil 23 iyundagi qaroriga binoan boshlanib, 2018 yilgi Ramazon hayiti kuni davlatimiz Rahbari uning poydevoriga tamal toshini qo‘ygan edi.
“Hazrati Imom” majmuasi yonida bunyod etilayotgan markaz tobora chiroy ochib, hudud ko‘rkiga ko‘rk qo‘shib boryapti. O‘tgan davr mobaynida Preziidentimiz bu joyga bir necha marta tashrif buyurib, markazning mukammal bo‘lishi haqida qimmatli fikr-mulohazalarini bildirdilar.
Kuni kecha hurmatli Yurtboshimiz yana markazga tashrif buyurib: “Islom sivilizatsiyasining, islom ta’limotining zamini – aslida ilm-fan, madaniyat, ta’lim va tarbiyadir. Biz barpo etayotgan markazning bosh g‘oyasi, asosi ham shu. Eng muhim tomoni – yurtimizdagi islom madaniyati bilan bog‘liq bir necha ming yillik qadimiy o‘tmish bir joyda – mana shu majmuada mujassam bo‘ladi. Markaz bilan tanishgan odam ana shu tarixni yaqqol ko‘rib, islom dini, bu avvalo, tinchlik, taraqqiyot va bag‘rikenglik dini ekanini, o‘zbek xalqining dunyo tamadduniga qo‘shgan buyuk hissasini anglaydi”, deya ta’kidladilar.
Davlatimiz rahbarining yo‘l-yo‘riq va tavsiyalari asosida ko‘rkamlashib borayotgan Islom sivilizatsiyasi markazini men IX–XI asrlarda Xorazmda faoliyat yuritgan “Dorul ma’rifa va hikma” va Bag‘doddagi “Bayt ul-hikma”, ya’ni “Donishmandlik uyi”ga o‘xshatgim keldi. Ushbu Markaz ham ular kabi “Ilm va hikmat uyi” bo‘lib qoladi, inshoalloh.
Eng quvonarlisi, Bag‘dodda faoliyat yuritgan “Baytul hikma”, bugungi ta’bir bilan aytganda, dunyoga mashhur “xalqaro akademiya”ga o‘zimizning bobomiz Ahmad al-Farg‘oniy rahbarlik qilgani kishiga faxr-iftixor bag‘ishlaydi.
Ahmad al-Farg‘oniyning “Baytul hikma”ga rahbar bo‘lgani bejiz emas. Chunki bobomiz qomusiy alloma bo‘lib, u kishi yasagan usturlob, ya’ni Nil sathini o‘lchovchi asbob misrliklarning hayotiga oro kirib, daryo toshqinlaaridan asrab qolgan.
Ishonchimiz komilki, Islom sivilizatsiyasi markazida malaka oshirgan, bu ma’rifat maskanida bilim olgan yoshlarimiz kelajakda shunday “usturloblar”ni yasashadiki, ular bilan millatimiz turli “toshqinlar”, jumladan, ekstremizim, terrorizm, “ommaviy madaniyat” kabi illatlardan himoya qilinadi.
Islom sivilizatsiya markazida Qur’onshunoslik, tafsirshunoslik, hadisshunoslik, siyratshunoslik (Payg‘ambar alayhissalom hayot yo‘llarini o‘rganish), islom huquqi (fiqh), aqida, tasavvuf, islom tarixi, arab tilshunosligi kabi bilimlar keng o‘rganiladi. Bundan tashqari, arxitektura, fizika, kimyo, falakiyotshunoslik, minerologiya, tibbiyot, farmokologiya kabi yo‘nalishlarda ham ilmiy izlanishlar olib borish ko‘zda tutiilgan. Chunki ajdodlarimiz asarlarining salmoqli qismini ham ushbu sohalar tashkil etishini eslatib o‘tish zarur.
Xalqimizda: “Tarix takrorlanib turadi” yoki “Oqqan daryo oqaveradi”, degan gap bor. Darhaqiqat, Islom sivilizatsiyasi ishga tushishi bilan arab tili grammatikasini yozib bergan Zamaxshariylar, sanoq tizimini kashf qilgan Xorazmiylar, qo‘l va qalb bir vaqtning o‘zida ikki ishni bajarib, bir maqsad sari intilishi borasidagi sof g‘oyani ilgari surgan Naqshbandiylar, meditsinaga asos solgaan Ibn Sinolar, sof islomiy aqidani asoslab bergan Moturidiylar dunyoga qayta ko‘z ochajak.
Xulosa qilib aytganda, nur – Sharqdan. Bu, birinchidan, quyosh Sharqdan chiqqani bilan izohlansa, ikkinchidan, ma’rifat ham Sharqdan yoyilgan. Shu ma’noda Sharqning buyuk allomalari yurtida barpo etilayotgan Islom sivilizatsiya markazi chinakam ma’rifat maskani sifatida butun dunyoga nur taratajak, inshoalloh.
Muhammadolim Muhammadsidiqov,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi o‘rinbosari
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
