Sayt test holatida ishlamoqda!
19 Noyabr, 2026   |   9 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:53
Quyosh
07:11
Peshin
12:14
Asr
15:19
Shom
17:04
Xufton
18:19
Bismillah
19 Noyabr, 2026, 9 Jumadul soni, 1448

“Ziynatli” ko‘ringan dunyo…

11.02.2025   11888   8 min.
“Ziynatli” ko‘ringan dunyo…

“Dunyo” so‘zi lug‘atda “boylik”, “davlat” degan ma’nolarni anglatadi. Biz dunyoga kelganimizdan to voyaga yetgunimizcha uning go‘zalligini ko‘ramiz katta bo‘lgan sari dunyoning tashvishlarga, adolatsizlikariga, g‘am-tashvishlariga guvoh bo‘lamiz va asta-sekin bunga ko‘nikamiz. Yaqinlarimiz va do‘stlarimiz bilan muloqot qilamiz, o‘z yumushlarimiz bilan band bo‘lamiz, oila-a’zolarimiz bilan shodu-hurramlikda vaqt o‘tkazamiz.

Kundalik rejalar va maqsadlar bilan kunimiz qanday o‘tkanini ham sezmay qolamiz. Dunyoga, uning ziynatlariga shunchalik berilb ketganimizdan bir-birimizning o‘rtmizdagi mehr-oqibatni, ota-onaga yaxshilik qilishni, qarindoshlik rishtalarini unutganmiz, hatto, namozimizdagi hushuni ham yoqotib qo‘yganmiz.

Bunga sabab nima? Alloh taolo huzurida har bir soniyamiz uchun javob berishimizni o‘ylamaymizmi? Bu dunyoni Alloh taolo nima uchun go‘zal va undagi narsalarni ziynatli qilib yaratdi? Bunga Alloh taoloning O‘zi “Kahf” surasining 7 oyatida bunday marhamat qiladi: “Biz yer yuzidagi narsalarni, ularning qaysilari go‘zalroq amal qilishini sinash uchun, zebu ziynat qilib qo‘yganmiz”.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday dedilar: “Dunyo osmon bilan Yer o‘rtasida qamalgan bo‘lib, Alloh taolo yaratgandan beri unga qaramaydi. Dunyo qiyomat kuni kelganda: “Yo Robbim, bugun meni eng past maqomdagi do‘stlaringga bo‘lsa ham nasiba qilib bergin”, deb iltijo qiladi. Alloh taolo unga: “Ey haqir va tuban narsa, jim bo‘l, men seni ularga dunyoda ravo ko‘rmagan bo‘lsam, qanday qilib endi ravo ko‘rayin?” deydi. Mana, ko‘rinib turibdiki, “dunyo”ni va undagi zeb-ziynatlarni sinov uchun, qay birimiz bu sinovdan o‘tolsak,uning go‘zalligiga aldanmasak, Alloh taoloning O‘zi go‘zal ajru-mukofot bilan mukofotlaydi.

Dunyoni yaxshi ko‘rish uzun orzu-havaslar qilish bilan yanada mustahkamlanadi. Agar Xoliq Zot dunyo haqida xabar berib, misolini keltirmaganda, albatta, dunyo uxlaganni uyg‘otib, g‘ofilni hushyor qilardi.Alloh taolo nazdida dunyoning misqolcha qadri yo‘q. Pashsha qanoticha kamaytirilmay dunyo xazinalari kalitlari bilan Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ko‘rstatilganda, uni olishdan bosh tortdilar.

Alloh taolo sinov-imtihon uchun solih bandalaridan dunyoni pinhon tutdi, aldash uchun dushmanlariga dunyoni keng va bemalol qilib qo‘ydi.

A’lo ibn Ziyod: “Tushimda dunyoni o‘ziga oro berib, aft-basharasi burishgan kampir qiyofasida ko‘rdim. Odamlar unga topinib, har tomondan hayratlanib qarardi. Kampir oldiga borib, unga bunchalik ajablanib qarayotganlaridan hayron bo‘ldim. Shunda kampirga: “Sen kimsan?”, dedim. U: “Meni tanimayapsanmi?”, dedi. Men: “Yo‘q”, dedim. “Sen kimsan?”, deb so‘radim. “Men dunyoman”, dedi. “Allohdan sening yomonligingdan panoh so‘rayman”, dedim. U: “Agar yomonligimdan panoh topishni istasang, dirhamni yomon ko‘r!”, dedi.

Iso alayhissalom: “Dunyo-ko‘prik, unda mashg‘ul bo‘lmasdan o‘tinglar”, dedilar. Haqiqatan, bu dunyo hayoti oxiratga olib borishga ochiq va yorqin misoldir. Beshik shu ko‘prik boshidagi dastlabki masofa bo‘lsa, lahad-oxirgi masofadir. Shu ikkovi orasida qisqa bir masofa mavjud. Odamlardan qanchasi shu ko‘prikning yarmiga yetib borsa, qanchasi uchdan birini va qanchasi uchdan birining birini bosib o‘tadilar. Qanchasiga bir qadamdan ortiq yurish nasib qilmadi. Har qanaqasiga ko‘prikdan o‘tilishi shart. Ammo shu ko‘prikdan o‘tib olish haqida o‘ylamay, uning ustida imorat qurib, turli ziynatlarga chalg‘ib yashash g‘oyat johillik va yutqizishdir.

Ali karramallohu vajhahu bunday dedilar: “Bilinglarki, sizlar o‘liksizlar, o‘lgandan so‘ng tirilasizlar. Amallaringiz oldida turg‘izilib, u tufayli jazo(mukofot)lanasizlar. Sizlarni dunyo hayoti aldab qo‘ymasin. Albatta, u balo-ofatlar bilan o‘rab qo‘yilgan, foniyligi bilan tanilgan va aldamchilgi bilan vasf qilingan. Dunyodagi har bir narsani zavol tutadi. Dunyo o‘z ahli o‘rtasida goh buyoq, goh buyoqqa aylanadi. Dunyo hech qachon bir xil turgan emas, uning yomonligidan nizo, kurash to‘xtagan emas. Dunyo ahli surur va lazzatdan sarhush bo‘lib turganida, to‘satdan balo va aldovga yo‘liqadi”.

Har bir narsaning o‘rtasi, ya’ni me’yori yaxshidir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Sizlarning eng yaxshilaringiz, dunyoni deb oxiratni, oxiratni deb dunyoni tashlab qo‘ymaganingizdir”, deganlaridan ko‘rinib turibdiki, bu dunyoda Alloh taolo berayotgan ne’matlarga shukr qilib, oxiratimiz uchun ajru-savoblar olish, yaxshiliklar qilib olish uchun bu dunyo ayni muddaodir.

Barchamizga ma’lumki, dunyo rohati abadiy emas, u ajal sari yetaklaydi. Allohning huzuridagi narsa esa boqiydir. Bizni bu dunyo tashvishlari, to‘playotgan molimiz, farzandlarimiz Allohning zikridan, ibodatidan jalg‘itib qo‘ymasligi zarur. Bu haqda Alloh taolo “Munofiqun” surasi, 9-oyatida: “Ey iymon keltirganlar. Mollaringiz va bolalaringiz sizni Allohning zikridan chalg‘itmasin. Kim shunday qilsa, bas, ana o‘shalar yutqazuvchilardir”.

Bu hayotda ozgina bahramand bo‘lib, yo‘qlik olamiga ko‘chib o‘tishda besh kunlik dunyoda o‘ynab-kulib ajalni kutib olib, oxiratiga hech qanday zahira tayyorlamasdan o‘zlariga yerni makon tutgan insonlar qancha? Ularga endi ortga yo‘l yo‘qdir. Bunga dalil esa Muminun surasi, 100-oyatida: “Shoyadki tark qilgan narsamda solih amal qilsam, der. Yo‘q! Albatta, bu (quruq) so‘z bo‘lib, u aytguvchi, xolos. Ularning ortida qayta tiriladigan kunlarigacha to‘siq bordir”.

Agar amallarimiz guvohlik bersa, qalbimizdagi narsalar chiqarilsa, dillardagi barcha sir-asrorlar oshkor qilinsa, Malik va Jabbor bo‘lgan Zot huzuriga olib borishimiz uchun turg‘izilsa, qalblar oldingi gunohlariga rahm-shavqat so‘rab, qo‘rqib titrasa, pardalar ko‘tarilib, ayb va sirlarimiz ochilsa, ana shu vaqtda har bir jon o‘zi qilib o‘tgan amaliga yarasha jazo oladi.

Alloh taolo “Najm” surasi, 31-oyatida: “Osmonlaru yerdagi barcha narsalar Allohnikidir. U yomonlik qilganlarni amaliga yarasha jazolar va yaxshilik qilganlarni go‘zal (mukofot) ila mukofotlar” deb marhamat qilgan.

Agar bizga har bir kun shaylangan amallar oshkor qilinsa, oldinda kelayotgan kunimizdan yuz burib qochardik, boy bergan vaqtimizni o‘ylab, g‘am-qayg‘uga botardik. Lekin Alloh taolo ajoyib tadbir qo‘llab, ularni ko‘rishdan mahrum qildi. Tasalli va taskin bo‘lishi uchun dunyoning balo-ofatlari qatiga lazzat va zavqni joylab, ana shu ta’mga mashg‘ul-ovora qilib qo‘ydi. Dunyoni va oxiratni hech qachon bir-biriga tenglashtirib bo‘lmaydi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday dedilar: “Dunyoning oxiratga nisbati birontangiz barmog‘ini dengizga tekkizishiga o‘xshaydi. Bundan o‘ziga nima qaytib kelishiga qarsin”, dedilar.

Ali karramallohu vajhahu aytadilar: “Sizlarga Allohdan qo‘rqishni, garchand also hohlamasangiz ham, dunyo merosini tark etishni vasiyat qilaman. Tanangiz qarib-qartayib borayotir, sizlar tetik va baquvvat bo‘lishni hohlaysizlar. Sizlar va dunyo misoli bir yo‘lda safarga chiqqan qavmga o‘xshaydi. Go‘yo ular shu yo‘lni bosib o‘tadigandek, safarga chiqadilar, go‘yoki, yetib boradigandek, yo‘l belgisiga qarab yuradilar. Oxiriga qadar yetib borish uchun yo‘l masofasi qancha deb o‘ylaysiz?

Dunyoda bir kun qolish ehtimolini qancha deb o‘ylaysiz? Dunyoning zarari va g‘am-qayg‘usi deb tashvish chekmang, baribir shu dunyoda intiho topadi. Dunyo matosi va ne’matlaridan ortiqcha hursand bo‘lmang, u baribir zavolga yuz tutadi. Dunyoni izlaguvchini o‘lim ta’qib eta turib, dunyoni izlashi va o‘lim har qadamda poylab yurganini bila turib, g‘ofil bo‘lganiga hayronman”.

Dunyoda oxirat uchun ozuqa yeg‘ib, musofirlar qarz narsadan foydalanganidek, dunyodan bahramand bo‘lsak, undan ajralgan vaqtda musibatlarimiz og‘ir bo‘lmasligi uchun qalblarimizni to‘liq bermasak, dunyoni muqim qoluvchilar uchun emas, undan o‘tguvchilarga berilgan ziyofat deb qarasak, dunyoyu-oxiratimiz obod bo‘ladi, insha Alloh.

Dunyoga va uning ziynatlariga chalg‘ib qolmasligimiz uchun, ibodatlarimizda bardavom bo‘lishimiz va bu dunyodagi musibatlarga sabr qilib, karam va hilm bilan go‘zal tarzda bizga yordam berishini mehribon Zot Alloh taolodan so‘rab qolamiz.

 

Nodirabegim FAHRUTDINOVA,
“Yangi asr” universiteti “Filologiya va tillarni o‘qitish (mumtoz tillar bo‘yicha)” fakulteti 1-kurs talabasi.

Boshqa maqolalar
Maqolalar

Hadislar ham vahiyga asoslangandir

20.07.2026   33041   7 min.
Hadislar ham vahiyga asoslangandir

(vahiyning ta’rifi va turlari)

Hadis Alloh taolo O‘z payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga yuborgan vahiy hamda dinda ergashilishi vojib bo‘lgan hujjat hisoblanadi. Bu xususda Nabiy alayhissalom: “Menga Qur’on bilan birga uning mislicha (ilm va hikmat) berildi”, deb aytganlar. Shu bois sunnatga sahobalar davridan buyon butun ummat ijmo qilgan (kelishib qabul etgan) bo‘lib, biror olim unga na qarshi chiqqan va na shubha qilgan.


Biroq keyingi asrlarda bu masala bo‘yicha shubha-gumonlar uyg‘otuvchi turli guruhlar va shaxslar paydo bo‘ldi. Ular sunnatni vahiy sanamay, uning islomiy qonunchilik manbai emasligini da’vo qiladi. Bunday toifa vakillarining fikricha, go‘yo Alloh taolo Muhammad sollallohu alayhi vasallamga Qur’ondan boshqa hech narsa nozil qilmagan.


Shunday buzuq qarash egalari bugun ham yo‘q emas. Demak, odamlar ongini ularning fitnakor fikrlaridan himoya qilish, botil da’volarning tagi puch ekani ko‘rsatib berish bugun ham dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Xususan, bu masalaga bag‘ishlangan avvalgi maqolada hadislar ham Kur’oni karim singari Allohning muhofazasida ekani naqliy va aqliy dalillar orqali bayon qilingan edi (https://muslim.uz/oz/e/post/47287-hadislar-ham-alloh-muhofazasidadir). Bundan kelib chiqadiki, hadis vahiyga asoslanmaganda edi, uni oxirzamonga qadar ilohiy himoyaga olishga zarurat bo‘lmasdi.


Ushbu maqolada vahiyning ta’rifi va turlariga to‘xtalishga qaror qildik. Bu safar payg‘ambarlik Kitob nozil bo‘lishi bilan emas, balki Alloh tanlagan bandasiga vahiy kelishi bilan amalga oshishini bayon qilamiz. Shu asosda vahiyning qiroat qilinadigan (Qur’on) va qiroat qilinmaydigan (hadis) turlarini sharhlab o‘tamiz.


“Vahiy” so‘zi “maxfiy va tezkor xabar berish”, “ishora qilish” yoki “ilhom berish” ma’nolarini anglatadi. Payg‘ambarlar va valiy zotlar haqidagi oyatlarda ishlatilgan “vahiy” so‘zining aksari shu ikki ma’noga tayanadi.


Rog‘ib Isfahoniy o‘zining “Mufradot” asarida bunday deydi: “Vahiyning asli (ma’nosi) “tezkor ishora” demakdir. Bu ramz yo ishora ko‘rinishidagi so‘z, biror tovush, tana a’zolari harakati va yoki yozuv orqali sodir bo‘lishi mumkin. Alloh taoloning nabiylari va valiylariga yo‘llagan kalomi ham vahiy deyiladi”. Sho‘ro surasining 51-oyatiga ko‘ra, ushbu jarayon bir necha turga bo‘linadi: “Inson bilan Alloh (bevosita) so‘zlashishi joiz emas. Faqat vahiy orqali yo parda ortidan yoki elchi (farishta) yuborib, izni bilan xohlagan narsani vahiy qilishi mumkin. Albatta, U (sha’ni) oliy va hikmat sohibidir”.


Demak, vahiy rasul yo nabiyga quyidagi ko‘rinishlarda nozil bo‘ladi.


Ko‘rinadigan elchi orqali. Bunga Jabroil alayhissalom muayyan suratda kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga so‘zlarini eshittirishi misol bo‘ladi.


Bevosita so‘zlashish. Muso alayhissalom kabi so‘zlovchini ko‘rmay turgan holda, aytganlarini tinglash.


Qalbga solish. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Ruhul quds (Jabroil alayhissalom) qalbimga soldi”, deganlaridek.


Ilhom. Muso alayhissalomning onasiga emizish buyurilgani kabi.


Tush orqali. Nabiy alayhissalom: “Vahiy uzildi, faqat bashorat qoldi. U – mo‘minning tushi”, deb marhamat qilganlar


Rog‘ib Isfahoniyning so‘zlariga ko‘ra, “vahiy” ilhom va tushni, “parda ortidan” iborasi so‘zlovchi ko‘rmasdan eshitishni, “elchi yuborib” esa Jabroil alayhissalomning muayyan bir suratda kelishini anglatadi. “Allohning nabiylarga yo‘llagan kalomi vahiydir” degan gapdan ma’lum bo‘ladiki, “vahiy” so‘zi ham xabar berish jarayoniga, ham yuborilgan xabarning o‘ziga nisbatan ishlatiladi. Shundan kelib chiqib, ayrim olimlar vahiyni bunday ta’riflagan: “U – xoh bevosita, xoh bilvosita bo‘lsin – aynan Alloh taoloning huzuridan ekanligi qat’iy sobit bo‘lgan ma’rifatdir”.


Ulamolar vahiyning qirqdan ortiq ko‘rinishini sanab o‘tishgan bo‘lsa-da, ularning barchasi Alloh taolo Qur’oni karimda belgilagan quyidagi to‘rt asosiy shaklga borib taqaladi:


1. Jabroil alayhissalomning o‘z asliy qiyofasida ko‘rinishi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday holatga ikki marta duch kelganlar – bir marta Yerda, bir marta osmonda ko‘rganlar. Bu haqda Najm surasida bayon qilingan.


2. Jabroil alayhissalomning inson qiyofasida kelishi. Uni boshqa odamlar ham ko‘rgan. Ko‘pincha Dihya Kalbiy roziyallohu anhu suratida, ba’zan notanish a’robiy ko‘rinishida namoyon bo‘lgan.


3. Jabroil alayhissalom Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning qalblariga vahiyni joylashi.


4. Jabroil alayhissalomning odamlarga ko‘rinmay tushishi. Bu vahiyning eng ko‘p uchraydigan turi bo‘lib, bunda atrofdagilar farishtani ko‘rmagan, biroq Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdagi og‘ir o‘zgarishlar sezgan. U zot qattiq uyquga ketgandek holatga tushib, hatto sovuq kunlari ham peshonalaridan ter chiqib ketardi. O‘z so‘zlariga ko‘ra, bunday holat oldidan qo‘ng‘iroq ovoziga o‘xshash tovush eshitilgan. Sahobalar bu tovushni asalarilarning g‘ung‘ullashiga o‘xshatgan.


Qur’oni karimning to‘laligicha Jabroil alayhissalom vositasida nozil bo‘lgan. Bunga Shuaro surasining 192-194-oyatlari dalil bo‘ladi: “Albatta, (bu Qur’on) barcha olamlar Parvardigori tomonidan nozil qilingandir. (Ey Muhammad!) uni siz (oxirat azobidan) ogohlantirguvchilardan bo‘lishingiz uchun qalbingizga Ruhul-amin (Jabroil) nozil qildi”.


Vahiy Alloh taoloning payg‘ambarlariga yo‘llagan ilohiy xabari bo‘lib, turli ko‘rinishlarda nozil qilingan. “Jabroil menga qo‘shni haqida shunchalar ko‘p nasihat qildiki, “uni merosxo‘rlardan qilib qo‘ymasa edi” deb o‘ylab qoldim” hadisidan ham bilish mumkinki, Sunnat shunchaki insonning fikri emas, Parvardigorning O‘z elchisi orqali qilgan xitobidir, negaki, farishtalar faqat buyruqni ijro etadi, o‘z-o‘zidan biror ishga qo‘l urmaydi. Qudsiy hadislar ham bunga tasdiq bo‘ladi. Shundan kelib chiqadiki, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari ham Qur’oni karim kabi vahiyga asoslangani bois musulmonlar uchun hidoyat va shariat manbai hisoblanadi.


Mazkur dalillar shuni ko‘rsatadiki, islomni faqat Qur’on bilan cheklab, Sunnatni inkor qilish na ilmiy va na shar’iy asosga ega. Chunki Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga nozil qilingan vahiy nafaqat qiroat qilinadigan Qur’on, balki ummatga dinni tushuntirib beruvchi Sunnat orqali ham yetkazilgan. Shu sababli har bir musulmon kishi Qur’on va Sunnatni hidoyatning bir butun manbai sifatida qabul qilishi lozim.


Nurmuhammad Matkarimov,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot

markazi ilmiy xodimi

 

O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 14 maydagi 4224 -sonli xulosasi asosida tayyorlandi

 

 

Maqolalar