“Dunyo” so‘zi lug‘atda “boylik”, “davlat” degan ma’nolarni anglatadi. Biz dunyoga kelganimizdan to voyaga yetgunimizcha uning go‘zalligini ko‘ramiz katta bo‘lgan sari dunyoning tashvishlarga, adolatsizlikariga, g‘am-tashvishlariga guvoh bo‘lamiz va asta-sekin bunga ko‘nikamiz. Yaqinlarimiz va do‘stlarimiz bilan muloqot qilamiz, o‘z yumushlarimiz bilan band bo‘lamiz, oila-a’zolarimiz bilan shodu-hurramlikda vaqt o‘tkazamiz.
Kundalik rejalar va maqsadlar bilan kunimiz qanday o‘tkanini ham sezmay qolamiz. Dunyoga, uning ziynatlariga shunchalik berilb ketganimizdan bir-birimizning o‘rtmizdagi mehr-oqibatni, ota-onaga yaxshilik qilishni, qarindoshlik rishtalarini unutganmiz, hatto, namozimizdagi hushuni ham yoqotib qo‘yganmiz.
Bunga sabab nima? Alloh taolo huzurida har bir soniyamiz uchun javob berishimizni o‘ylamaymizmi? Bu dunyoni Alloh taolo nima uchun go‘zal va undagi narsalarni ziynatli qilib yaratdi? Bunga Alloh taoloning O‘zi “Kahf” surasining 7 oyatida bunday marhamat qiladi: “Biz yer yuzidagi narsalarni, ularning qaysilari go‘zalroq amal qilishini sinash uchun, zebu ziynat qilib qo‘yganmiz”.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday dedilar: “Dunyo osmon bilan Yer o‘rtasida qamalgan bo‘lib, Alloh taolo yaratgandan beri unga qaramaydi. Dunyo qiyomat kuni kelganda: “Yo Robbim, bugun meni eng past maqomdagi do‘stlaringga bo‘lsa ham nasiba qilib bergin”, deb iltijo qiladi. Alloh taolo unga: “Ey haqir va tuban narsa, jim bo‘l, men seni ularga dunyoda ravo ko‘rmagan bo‘lsam, qanday qilib endi ravo ko‘rayin?” deydi. Mana, ko‘rinib turibdiki, “dunyo”ni va undagi zeb-ziynatlarni sinov uchun, qay birimiz bu sinovdan o‘tolsak,uning go‘zalligiga aldanmasak, Alloh taoloning O‘zi go‘zal ajru-mukofot bilan mukofotlaydi.
Dunyoni yaxshi ko‘rish uzun orzu-havaslar qilish bilan yanada mustahkamlanadi. Agar Xoliq Zot dunyo haqida xabar berib, misolini keltirmaganda, albatta, dunyo uxlaganni uyg‘otib, g‘ofilni hushyor qilardi.Alloh taolo nazdida dunyoning misqolcha qadri yo‘q. Pashsha qanoticha kamaytirilmay dunyo xazinalari kalitlari bilan Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ko‘rstatilganda, uni olishdan bosh tortdilar.
Alloh taolo sinov-imtihon uchun solih bandalaridan dunyoni pinhon tutdi, aldash uchun dushmanlariga dunyoni keng va bemalol qilib qo‘ydi.
A’lo ibn Ziyod: “Tushimda dunyoni o‘ziga oro berib, aft-basharasi burishgan kampir qiyofasida ko‘rdim. Odamlar unga topinib, har tomondan hayratlanib qarardi. Kampir oldiga borib, unga bunchalik ajablanib qarayotganlaridan hayron bo‘ldim. Shunda kampirga: “Sen kimsan?”, dedim. U: “Meni tanimayapsanmi?”, dedi. Men: “Yo‘q”, dedim. “Sen kimsan?”, deb so‘radim. “Men dunyoman”, dedi. “Allohdan sening yomonligingdan panoh so‘rayman”, dedim. U: “Agar yomonligimdan panoh topishni istasang, dirhamni yomon ko‘r!”, dedi.
Iso alayhissalom: “Dunyo-ko‘prik, unda mashg‘ul bo‘lmasdan o‘tinglar”, dedilar. Haqiqatan, bu dunyo hayoti oxiratga olib borishga ochiq va yorqin misoldir. Beshik shu ko‘prik boshidagi dastlabki masofa bo‘lsa, lahad-oxirgi masofadir. Shu ikkovi orasida qisqa bir masofa mavjud. Odamlardan qanchasi shu ko‘prikning yarmiga yetib borsa, qanchasi uchdan birini va qanchasi uchdan birining birini bosib o‘tadilar. Qanchasiga bir qadamdan ortiq yurish nasib qilmadi. Har qanaqasiga ko‘prikdan o‘tilishi shart. Ammo shu ko‘prikdan o‘tib olish haqida o‘ylamay, uning ustida imorat qurib, turli ziynatlarga chalg‘ib yashash g‘oyat johillik va yutqizishdir.
Ali karramallohu vajhahu bunday dedilar: “Bilinglarki, sizlar o‘liksizlar, o‘lgandan so‘ng tirilasizlar. Amallaringiz oldida turg‘izilib, u tufayli jazo(mukofot)lanasizlar. Sizlarni dunyo hayoti aldab qo‘ymasin. Albatta, u balo-ofatlar bilan o‘rab qo‘yilgan, foniyligi bilan tanilgan va aldamchilgi bilan vasf qilingan. Dunyodagi har bir narsani zavol tutadi. Dunyo o‘z ahli o‘rtasida goh buyoq, goh buyoqqa aylanadi. Dunyo hech qachon bir xil turgan emas, uning yomonligidan nizo, kurash to‘xtagan emas. Dunyo ahli surur va lazzatdan sarhush bo‘lib turganida, to‘satdan balo va aldovga yo‘liqadi”.
Har bir narsaning o‘rtasi, ya’ni me’yori yaxshidir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Sizlarning eng yaxshilaringiz, dunyoni deb oxiratni, oxiratni deb dunyoni tashlab qo‘ymaganingizdir”, deganlaridan ko‘rinib turibdiki, bu dunyoda Alloh taolo berayotgan ne’matlarga shukr qilib, oxiratimiz uchun ajru-savoblar olish, yaxshiliklar qilib olish uchun bu dunyo ayni muddaodir.
Barchamizga ma’lumki, dunyo rohati abadiy emas, u ajal sari yetaklaydi. Allohning huzuridagi narsa esa boqiydir. Bizni bu dunyo tashvishlari, to‘playotgan molimiz, farzandlarimiz Allohning zikridan, ibodatidan jalg‘itib qo‘ymasligi zarur. Bu haqda Alloh taolo “Munofiqun” surasi, 9-oyatida: “Ey iymon keltirganlar. Mollaringiz va bolalaringiz sizni Allohning zikridan chalg‘itmasin. Kim shunday qilsa, bas, ana o‘shalar yutqazuvchilardir”.
Bu hayotda ozgina bahramand bo‘lib, yo‘qlik olamiga ko‘chib o‘tishda besh kunlik dunyoda o‘ynab-kulib ajalni kutib olib, oxiratiga hech qanday zahira tayyorlamasdan o‘zlariga yerni makon tutgan insonlar qancha? Ularga endi ortga yo‘l yo‘qdir. Bunga dalil esa Muminun surasi, 100-oyatida: “Shoyadki tark qilgan narsamda solih amal qilsam, der. Yo‘q! Albatta, bu (quruq) so‘z bo‘lib, u aytguvchi, xolos. Ularning ortida qayta tiriladigan kunlarigacha to‘siq bordir”.
Agar amallarimiz guvohlik bersa, qalbimizdagi narsalar chiqarilsa, dillardagi barcha sir-asrorlar oshkor qilinsa, Malik va Jabbor bo‘lgan Zot huzuriga olib borishimiz uchun turg‘izilsa, qalblar oldingi gunohlariga rahm-shavqat so‘rab, qo‘rqib titrasa, pardalar ko‘tarilib, ayb va sirlarimiz ochilsa, ana shu vaqtda har bir jon o‘zi qilib o‘tgan amaliga yarasha jazo oladi.
Alloh taolo “Najm” surasi, 31-oyatida: “Osmonlaru yerdagi barcha narsalar Allohnikidir. U yomonlik qilganlarni amaliga yarasha jazolar va yaxshilik qilganlarni go‘zal (mukofot) ila mukofotlar” deb marhamat qilgan.
Agar bizga har bir kun shaylangan amallar oshkor qilinsa, oldinda kelayotgan kunimizdan yuz burib qochardik, boy bergan vaqtimizni o‘ylab, g‘am-qayg‘uga botardik. Lekin Alloh taolo ajoyib tadbir qo‘llab, ularni ko‘rishdan mahrum qildi. Tasalli va taskin bo‘lishi uchun dunyoning balo-ofatlari qatiga lazzat va zavqni joylab, ana shu ta’mga mashg‘ul-ovora qilib qo‘ydi. Dunyoni va oxiratni hech qachon bir-biriga tenglashtirib bo‘lmaydi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday dedilar: “Dunyoning oxiratga nisbati birontangiz barmog‘ini dengizga tekkizishiga o‘xshaydi. Bundan o‘ziga nima qaytib kelishiga qarsin”, dedilar.
Ali karramallohu vajhahu aytadilar: “Sizlarga Allohdan qo‘rqishni, garchand also hohlamasangiz ham, dunyo merosini tark etishni vasiyat qilaman. Tanangiz qarib-qartayib borayotir, sizlar tetik va baquvvat bo‘lishni hohlaysizlar. Sizlar va dunyo misoli bir yo‘lda safarga chiqqan qavmga o‘xshaydi. Go‘yo ular shu yo‘lni bosib o‘tadigandek, safarga chiqadilar, go‘yoki, yetib boradigandek, yo‘l belgisiga qarab yuradilar. Oxiriga qadar yetib borish uchun yo‘l masofasi qancha deb o‘ylaysiz?
Dunyoda bir kun qolish ehtimolini qancha deb o‘ylaysiz? Dunyoning zarari va g‘am-qayg‘usi deb tashvish chekmang, baribir shu dunyoda intiho topadi. Dunyo matosi va ne’matlaridan ortiqcha hursand bo‘lmang, u baribir zavolga yuz tutadi. Dunyoni izlaguvchini o‘lim ta’qib eta turib, dunyoni izlashi va o‘lim har qadamda poylab yurganini bila turib, g‘ofil bo‘lganiga hayronman”.
Dunyoda oxirat uchun ozuqa yeg‘ib, musofirlar qarz narsadan foydalanganidek, dunyodan bahramand bo‘lsak, undan ajralgan vaqtda musibatlarimiz og‘ir bo‘lmasligi uchun qalblarimizni to‘liq bermasak, dunyoni muqim qoluvchilar uchun emas, undan o‘tguvchilarga berilgan ziyofat deb qarasak, dunyoyu-oxiratimiz obod bo‘ladi, insha Alloh.
Dunyoga va uning ziynatlariga chalg‘ib qolmasligimiz uchun, ibodatlarimizda bardavom bo‘lishimiz va bu dunyodagi musibatlarga sabr qilib, karam va hilm bilan go‘zal tarzda bizga yordam berishini mehribon Zot Alloh taolodan so‘rab qolamiz.
Nodirabegim FAHRUTDINOVA,
“Yangi asr” universiteti “Filologiya va tillarni o‘qitish (mumtoz tillar bo‘yicha)” fakulteti 1-kurs talabasi.
Islom dini inson hayotining barcha jabhalarini qamrab olgan va uning turmush tarzini tartibga soluvchi hayot tarzi sifatida tushuniladi. Islom halol va harom tushunchalarini aniq belgilab, insonlarga faqatgina halol narsalardan foydalanishni tavsiya qiladi. Halollik nafaqat moddiy jihatdan, balki ma’naviy va ruhiy poklik uchun ham muhimdir.
Qur’oni karimda halol rizq haqida
Alloh taolo insonlarga halol va pokiza rizqlarni tanlashni buyuradi. Qur’oni karimda shunday marhamat qilinadi:
“Ey odamlar, yerdagi halol-pok narsalardan tanovul qilingiz va shaytonning izlaridan ergashmangiz! Albatta, u sizlarga aniq dushmandir” (Baqara surasi, 168-oyat).
Bu oyatdan anglashiladiki, inson halol va pokiza rizq iste’mol qilishi kerak. Harom narsalar nafaqat jismoniy, balki ruhiy zarar ham yetkazadi.
Halol kasb
Islom halol mehnat qilish va halol kasb topishga katta ahamiyat beradi. Rosululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
Miqdom ibn Ma’dikarib roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
“Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Hech kim qo‘l mehnati bilan topib yeganidan yaxshi taom yegan emas. Allohning nabiysi Dovud alayhissalom qo‘l mehnati bilan kun ko‘rar edi”, – dedilar”.
(Imom Buxoriy “Sahih”da rivoyat qilgan).
Halol kasb insonga nafaqat moliyaviy barqarorlik, balki ruhiy xotirjamlik ham olib keladi. Halol mehnat qilib topilgan rizqda baraka bo‘ladi va oila ham tinch-osoyishta hayot kechiradi.
Halol nikoh
Nikoh insoniyatning ma’naviy va jismoniy pokligi uchun muhim vositadir. Qur’oni karimda shunday buyurilgan:
“ ….Sizlar uchun (nikohi) halol bo‘lgan ayollarga, ikkita, uchta, to‘rttadan uylanaveringiz….” (Niso surasi, 3-oyat).
Halol nikoh oilaviy tinchlik va muhabbat manbai bo‘lib, kelajak avlodning sof va tarbiyali bo‘lishiga xizmat qiladi. Rosululloh (sollallohu alayhi vasallam) shunday deganlar:
“Nikoh mening sunnatimdir, kimki sunnatimdan yuz o‘girsa, u bizdan emas” (Imom Buxoriy rivoyati).
Shuning uchun ham Islom halol nikohni qo‘llab-quvvatlaydi va uni muqaddas deb biladi.
Halol taom
Halol taom insonning sog‘lig‘i va ruhiy holatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam shunday deganlar:
“Halol va pokiza taom yenglar, shunda duolaringiz qabul bo‘ladi.” (Imom Muslim rivoyati)
Halol taom insonga kuch-quvvat beradi, sog‘lom hayot kechirishga yordam beradi va ibodatlari qabul bo‘lishi uchun zamin hozirlaydi.
Halol savdo va tadbirkorlik
Islom halol savdoni rag‘batlantiradi va adolatli tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlaydi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
“Rostgo‘y va ishonchli savdogar payg‘ambarlar, siddiqlar va shahidlar bilan birga bo‘ladi.” (Imom Termiziy rivoyati)
Halol savdo bilan shug‘ullangan inson jamiyat uchun manfaatli bo‘lib, uning boyligida baraka bo‘ladi. Shuningdek, u o‘z mijozlari va hamkorlari oldida ishonchli bo‘lishi kerak.
Halol turmush tarzi
Halollik faqat oziq-ovqat va moliyaviy ishlar bilan cheklanib qolmaydi. Insonning hayot tarzi ham halollikka asoslangan bo‘lishi lozim. Bu degani, inson halol muloqot qilishi, halol ishlar bilan shug‘ullanishi va adolatli yo‘l tutishi kerak. Bu xususda Qur’oni karimda shunday marhamat qilinadi:
“ U (payg‘ambar) ularni yaxshilikka buyuradi, yomonlikdan qaytaradi va pok narsalarni halol qilib, nopok narsalarni ularga harom qiladi…..” (A’rof surasi, 157-oyat)
Xulosa
Islom dini halollikka katta ahamiyat beradi. Halol rizq, halol mehnat, halol nikoh va halol taom insonning jismoniy sog‘lig‘i, ruhiy pokligi va ma’naviy kamolotini ta’minlaydi. Shuning uchun ham har bir musulmon halollikka rioya qilishi, halol yegulik yeyishi va halol mehnat qilishi lozim. Chunki halol narsalar inson hayotida baraka, tinchlik va farovonlik keltiradi.
Alloh taolo barchamizni halol va pokiza hayot kechirishga muvaffaq qilsin! Omin.
Islomda harom narsalar va ularning zararli jihatlari
Islom dini inson hayotining har bir sohasiga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatib, unga halol va harom tushunchalarini aniq belgilab bergan. Harom narsalardan saqlanish musulmon kishining burchi bo‘lib, bu insonning jismoniy va ma’naviy sog‘lomligi uchun muhim ahamiyatga ega. Qur’on va hadislarda harom qilingan narsalar va ularning zararlari haqida ko‘plab ta’kidlar keltirilgan.
1. Harom oziq-ovqat va ichimliklar
Islom dini muayyan taom va ichimliklarni harom deb belgilagan. Qur’oni Karimda shunday marhamat qilinadi:
“U sizlarga o‘limtik, qon, cho‘chqa go‘shti va Allohdan o‘zgaga atab so‘yilgan narsalarni (iste’mol qilishni qat’iy) harom qildi….” (Baqara surasi, 173-oyat)
Harom taom va ichimliklarning zararlari:
Sog‘liq uchun zararli: Harom qiling an go‘shtlar va ichimliklar inson organizmiga zarar yetkazadi.
Ruhiy va ma’naviy poklikni yo‘qotish: Harom taom iste’mol qilish insonning ibodati va duolarining qabul bo‘lishiga ta’sir qiladi.
Jamiyatga salbiy ta’sir: Spirtli ichimliklar va harom mahsulotlar jamiyatda buzg‘unchilikka olib keladi.
Rosululloh sollallohu alayhi va sallam aytganlar: “Albatta, Alloh halol va haromni aniq bayon qildi. Kim shubhali narsalardan saqlansa, din va nomusini saqlagan bo‘ladi.” (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati)
2. Spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar
Islom spirtli ichimliklar va giyohvand moddalarni qat’iy harom qilgan. Qur’onda shunday buyurilgan:
” Ey imon keltirganlar! Albatta, may (mast qiluvchi ichimliklar), qimor, but-sanamlar va (fol ochadigan) cho‘plar shaytonning ishidan iborat ifloslikdirki, undan chetlaningiz! Shoyad (shunda) najot topsangiz.” (Moida surasi, 90-oyat)
Zararli jihatlari:
Aql va ongni zaiflashtirish: Spirtli ichimlik va giyohvand moddalar insonning fikrlash qobiliyatini yo‘qotadi.
Ijtimoiy muammolar: Ichkilikbozlik va giyohvandlik oilaviy va jamiyatda muammolarni keltirib chiqaradi.
Jinoyat va buzg‘unchilik: Spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar jinoyatlar va jamiyatda tartibsizliklarni ko‘paytirishga sabab bo‘ladi.
3. Qimor va nohaq yo‘l bilan boylik orttirish
Qur’oni Karimda qimor va noxaq yo‘l bilan boylik orttirish qattiq qoralanadi:
” Shayton may bilan qimor (yordami)da o‘rtalaringizga adovat va nafrat solishni va sizlarni Allohning zikri hamda namozdan qaytarishni xohlaydi. Bas, endi, sizlar (may ichishdan) tiyiluvchimisiz??!” (Moida surasi, 91-oyat)
Qimorning zararli jihatlari:
Iqtisodiy muammolar: Qimor o‘ynagan odamlar o‘z mol-mulkini yo‘qotib, qashshoqlikka tushishadi.
Oilaviy nizolar: Qimorbozlik oila buzilishi va janjallarga sabab bo‘ladi.
Jamiyatda buzg‘unchilik: Qimor jamiyatda korrupsiya va aldovga yo‘l ochadi.
Rosululloh sollallohu alayhi vasallam aytganlar: “Kim qimor o‘ynasa, u xuddi to‘ng‘iz go‘shti yegan odamga o‘xshaydi.” (Imom Muslim rivoyati)
4. Zino va fahsh ishlar
Islom zino va fahsh ishlardan qattiq qaytargan. Qur’oni Karimda shunday deyilgan:
“. Zinoga yaqinlashmangiz! Chunki u fahsh va yomon yo‘ldir..” (Isro surasi, 32-oyat)
Zinoning zararli jihatlari:
Oila buzilishi: Zino oilalarning parokandaligiga olib keladi.
Jamiyatda tartibsizlik: Fahsh ishlar jamiyatda axloqiy tushkunlikka olib keladi.
Ruhiy zararlar: Zino insonning ruhiy xotirjamligini yo‘qotadi va uni gunohga botiradi.
Rosululloh (sollallohu alayhi vasallam) aytganlar: “Zino qilgan inson iymonli holda zino qilmaydi.” (Imom Buxoriy rivoyati)
5. Noxaq so‘z va tuhmat
Islom yolg‘on gapirish, g‘iybat qilish va tuhmat qilishni harom deb belgilagan. Qur’oni Karimda shunday marhamat qilinadi:
” Ey mo‘minlar! Ko‘p gumon(lar)dan chetlaningiz! Chunki ba’zi gumon(lar) gunohdir. (O‘zgalar aybini qidirib) josuslik qilmangiz va biringiz biringizni g‘iybat qilmasin!…” (Hujurot surasi, 12-oyat)
Yolg‘on va g‘iybatning zararlari:
Ishonchsizlik: Yolg‘on gapirish odamlar o‘rtasida ishonchsizlikka olib keladi.
Odamlar o‘rtasida nizo: G‘iybat va tuhmat jamiyatda fitna va nizolarni keltirib chiqaradi.
Xulosa
Islomda harom qilingan narsalar inson va jamiyat uchun zararli ekani aniq ko‘rsatilgan. Harom taomlar, spirtli ichimliklar, qimor, zino va yolg‘on so‘zlar inson hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Musulmon kishi bu kabi ishlardan uzoq bo‘lishi, halol yo‘l bilan hayot kechirishi lozim.
Alloh taolo barchamizni harom ishlardan saqlasin va pokiza hayot kechirishga muvaffaq qilsin! Omin.
Ilyosxon Ahmedov tayyorladi
“Hidoyat” jurnalining 2025 yil 6-sonidan