Sayt test holatida ishlamoqda!
22 Noyabr, 2026   |   12 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:56
Quyosh
07:14
Peshin
12:14
Asr
15:17
Shom
17:02
Xufton
18:18
Bismillah
22 Noyabr, 2026, 12 Jumadul soni, 1448

“Ziynatli” ko‘ringan dunyo…

11.02.2025   12207   8 min.
“Ziynatli” ko‘ringan dunyo…

“Dunyo” so‘zi lug‘atda “boylik”, “davlat” degan ma’nolarni anglatadi. Biz dunyoga kelganimizdan to voyaga yetgunimizcha uning go‘zalligini ko‘ramiz katta bo‘lgan sari dunyoning tashvishlarga, adolatsizlikariga, g‘am-tashvishlariga guvoh bo‘lamiz va asta-sekin bunga ko‘nikamiz. Yaqinlarimiz va do‘stlarimiz bilan muloqot qilamiz, o‘z yumushlarimiz bilan band bo‘lamiz, oila-a’zolarimiz bilan shodu-hurramlikda vaqt o‘tkazamiz.

Kundalik rejalar va maqsadlar bilan kunimiz qanday o‘tkanini ham sezmay qolamiz. Dunyoga, uning ziynatlariga shunchalik berilb ketganimizdan bir-birimizning o‘rtmizdagi mehr-oqibatni, ota-onaga yaxshilik qilishni, qarindoshlik rishtalarini unutganmiz, hatto, namozimizdagi hushuni ham yoqotib qo‘yganmiz.

Bunga sabab nima? Alloh taolo huzurida har bir soniyamiz uchun javob berishimizni o‘ylamaymizmi? Bu dunyoni Alloh taolo nima uchun go‘zal va undagi narsalarni ziynatli qilib yaratdi? Bunga Alloh taoloning O‘zi “Kahf” surasining 7 oyatida bunday marhamat qiladi: “Biz yer yuzidagi narsalarni, ularning qaysilari go‘zalroq amal qilishini sinash uchun, zebu ziynat qilib qo‘yganmiz”.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday dedilar: “Dunyo osmon bilan Yer o‘rtasida qamalgan bo‘lib, Alloh taolo yaratgandan beri unga qaramaydi. Dunyo qiyomat kuni kelganda: “Yo Robbim, bugun meni eng past maqomdagi do‘stlaringga bo‘lsa ham nasiba qilib bergin”, deb iltijo qiladi. Alloh taolo unga: “Ey haqir va tuban narsa, jim bo‘l, men seni ularga dunyoda ravo ko‘rmagan bo‘lsam, qanday qilib endi ravo ko‘rayin?” deydi. Mana, ko‘rinib turibdiki, “dunyo”ni va undagi zeb-ziynatlarni sinov uchun, qay birimiz bu sinovdan o‘tolsak,uning go‘zalligiga aldanmasak, Alloh taoloning O‘zi go‘zal ajru-mukofot bilan mukofotlaydi.

Dunyoni yaxshi ko‘rish uzun orzu-havaslar qilish bilan yanada mustahkamlanadi. Agar Xoliq Zot dunyo haqida xabar berib, misolini keltirmaganda, albatta, dunyo uxlaganni uyg‘otib, g‘ofilni hushyor qilardi.Alloh taolo nazdida dunyoning misqolcha qadri yo‘q. Pashsha qanoticha kamaytirilmay dunyo xazinalari kalitlari bilan Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ko‘rstatilganda, uni olishdan bosh tortdilar.

Alloh taolo sinov-imtihon uchun solih bandalaridan dunyoni pinhon tutdi, aldash uchun dushmanlariga dunyoni keng va bemalol qilib qo‘ydi.

A’lo ibn Ziyod: “Tushimda dunyoni o‘ziga oro berib, aft-basharasi burishgan kampir qiyofasida ko‘rdim. Odamlar unga topinib, har tomondan hayratlanib qarardi. Kampir oldiga borib, unga bunchalik ajablanib qarayotganlaridan hayron bo‘ldim. Shunda kampirga: “Sen kimsan?”, dedim. U: “Meni tanimayapsanmi?”, dedi. Men: “Yo‘q”, dedim. “Sen kimsan?”, deb so‘radim. “Men dunyoman”, dedi. “Allohdan sening yomonligingdan panoh so‘rayman”, dedim. U: “Agar yomonligimdan panoh topishni istasang, dirhamni yomon ko‘r!”, dedi.

Iso alayhissalom: “Dunyo-ko‘prik, unda mashg‘ul bo‘lmasdan o‘tinglar”, dedilar. Haqiqatan, bu dunyo hayoti oxiratga olib borishga ochiq va yorqin misoldir. Beshik shu ko‘prik boshidagi dastlabki masofa bo‘lsa, lahad-oxirgi masofadir. Shu ikkovi orasida qisqa bir masofa mavjud. Odamlardan qanchasi shu ko‘prikning yarmiga yetib borsa, qanchasi uchdan birini va qanchasi uchdan birining birini bosib o‘tadilar. Qanchasiga bir qadamdan ortiq yurish nasib qilmadi. Har qanaqasiga ko‘prikdan o‘tilishi shart. Ammo shu ko‘prikdan o‘tib olish haqida o‘ylamay, uning ustida imorat qurib, turli ziynatlarga chalg‘ib yashash g‘oyat johillik va yutqizishdir.

Ali karramallohu vajhahu bunday dedilar: “Bilinglarki, sizlar o‘liksizlar, o‘lgandan so‘ng tirilasizlar. Amallaringiz oldida turg‘izilib, u tufayli jazo(mukofot)lanasizlar. Sizlarni dunyo hayoti aldab qo‘ymasin. Albatta, u balo-ofatlar bilan o‘rab qo‘yilgan, foniyligi bilan tanilgan va aldamchilgi bilan vasf qilingan. Dunyodagi har bir narsani zavol tutadi. Dunyo o‘z ahli o‘rtasida goh buyoq, goh buyoqqa aylanadi. Dunyo hech qachon bir xil turgan emas, uning yomonligidan nizo, kurash to‘xtagan emas. Dunyo ahli surur va lazzatdan sarhush bo‘lib turganida, to‘satdan balo va aldovga yo‘liqadi”.

Har bir narsaning o‘rtasi, ya’ni me’yori yaxshidir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Sizlarning eng yaxshilaringiz, dunyoni deb oxiratni, oxiratni deb dunyoni tashlab qo‘ymaganingizdir”, deganlaridan ko‘rinib turibdiki, bu dunyoda Alloh taolo berayotgan ne’matlarga shukr qilib, oxiratimiz uchun ajru-savoblar olish, yaxshiliklar qilib olish uchun bu dunyo ayni muddaodir.

Barchamizga ma’lumki, dunyo rohati abadiy emas, u ajal sari yetaklaydi. Allohning huzuridagi narsa esa boqiydir. Bizni bu dunyo tashvishlari, to‘playotgan molimiz, farzandlarimiz Allohning zikridan, ibodatidan jalg‘itib qo‘ymasligi zarur. Bu haqda Alloh taolo “Munofiqun” surasi, 9-oyatida: “Ey iymon keltirganlar. Mollaringiz va bolalaringiz sizni Allohning zikridan chalg‘itmasin. Kim shunday qilsa, bas, ana o‘shalar yutqazuvchilardir”.

Bu hayotda ozgina bahramand bo‘lib, yo‘qlik olamiga ko‘chib o‘tishda besh kunlik dunyoda o‘ynab-kulib ajalni kutib olib, oxiratiga hech qanday zahira tayyorlamasdan o‘zlariga yerni makon tutgan insonlar qancha? Ularga endi ortga yo‘l yo‘qdir. Bunga dalil esa Muminun surasi, 100-oyatida: “Shoyadki tark qilgan narsamda solih amal qilsam, der. Yo‘q! Albatta, bu (quruq) so‘z bo‘lib, u aytguvchi, xolos. Ularning ortida qayta tiriladigan kunlarigacha to‘siq bordir”.

Agar amallarimiz guvohlik bersa, qalbimizdagi narsalar chiqarilsa, dillardagi barcha sir-asrorlar oshkor qilinsa, Malik va Jabbor bo‘lgan Zot huzuriga olib borishimiz uchun turg‘izilsa, qalblar oldingi gunohlariga rahm-shavqat so‘rab, qo‘rqib titrasa, pardalar ko‘tarilib, ayb va sirlarimiz ochilsa, ana shu vaqtda har bir jon o‘zi qilib o‘tgan amaliga yarasha jazo oladi.

Alloh taolo “Najm” surasi, 31-oyatida: “Osmonlaru yerdagi barcha narsalar Allohnikidir. U yomonlik qilganlarni amaliga yarasha jazolar va yaxshilik qilganlarni go‘zal (mukofot) ila mukofotlar” deb marhamat qilgan.

Agar bizga har bir kun shaylangan amallar oshkor qilinsa, oldinda kelayotgan kunimizdan yuz burib qochardik, boy bergan vaqtimizni o‘ylab, g‘am-qayg‘uga botardik. Lekin Alloh taolo ajoyib tadbir qo‘llab, ularni ko‘rishdan mahrum qildi. Tasalli va taskin bo‘lishi uchun dunyoning balo-ofatlari qatiga lazzat va zavqni joylab, ana shu ta’mga mashg‘ul-ovora qilib qo‘ydi. Dunyoni va oxiratni hech qachon bir-biriga tenglashtirib bo‘lmaydi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday dedilar: “Dunyoning oxiratga nisbati birontangiz barmog‘ini dengizga tekkizishiga o‘xshaydi. Bundan o‘ziga nima qaytib kelishiga qarsin”, dedilar.

Ali karramallohu vajhahu aytadilar: “Sizlarga Allohdan qo‘rqishni, garchand also hohlamasangiz ham, dunyo merosini tark etishni vasiyat qilaman. Tanangiz qarib-qartayib borayotir, sizlar tetik va baquvvat bo‘lishni hohlaysizlar. Sizlar va dunyo misoli bir yo‘lda safarga chiqqan qavmga o‘xshaydi. Go‘yo ular shu yo‘lni bosib o‘tadigandek, safarga chiqadilar, go‘yoki, yetib boradigandek, yo‘l belgisiga qarab yuradilar. Oxiriga qadar yetib borish uchun yo‘l masofasi qancha deb o‘ylaysiz?

Dunyoda bir kun qolish ehtimolini qancha deb o‘ylaysiz? Dunyoning zarari va g‘am-qayg‘usi deb tashvish chekmang, baribir shu dunyoda intiho topadi. Dunyo matosi va ne’matlaridan ortiqcha hursand bo‘lmang, u baribir zavolga yuz tutadi. Dunyoni izlaguvchini o‘lim ta’qib eta turib, dunyoni izlashi va o‘lim har qadamda poylab yurganini bila turib, g‘ofil bo‘lganiga hayronman”.

Dunyoda oxirat uchun ozuqa yeg‘ib, musofirlar qarz narsadan foydalanganidek, dunyodan bahramand bo‘lsak, undan ajralgan vaqtda musibatlarimiz og‘ir bo‘lmasligi uchun qalblarimizni to‘liq bermasak, dunyoni muqim qoluvchilar uchun emas, undan o‘tguvchilarga berilgan ziyofat deb qarasak, dunyoyu-oxiratimiz obod bo‘ladi, insha Alloh.

Dunyoga va uning ziynatlariga chalg‘ib qolmasligimiz uchun, ibodatlarimizda bardavom bo‘lishimiz va bu dunyodagi musibatlarga sabr qilib, karam va hilm bilan go‘zal tarzda bizga yordam berishini mehribon Zot Alloh taolodan so‘rab qolamiz.

 

Nodirabegim FAHRUTDINOVA,
“Yangi asr” universiteti “Filologiya va tillarni o‘qitish (mumtoz tillar bo‘yicha)” fakulteti 1-kurs talabasi.

Boshqa maqolalar

Mayda ko‘ringan salafiylikning oqibati og‘ir bo‘ladigan ta’siri

02.07.2026   29516   15 min.
Mayda ko‘ringan salafiylikning oqibati og‘ir bo‘ladigan ta’siri

Bugungi globallashuv sharoitida barcha sohalar kabi din bilan bog‘liq jarayonlar ham jadallashib bormoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda diniy arkonlarni noto‘g‘ri talqin qilish holatlari tobora avj olmoqda. Bunday vaziyatda har bir kishi bilim va axborot iste’moli madaniyatiga juda muhtoj bo‘ladi. Dinini sof saqlamoqchi bo‘lgan inson to‘g‘rini noto‘g‘ridan ajratib olishi uchun yetarlicha salohiyatga ega bo‘lishi davrimizning eng dolzarb talablaridan bo‘lib qoldi.

Hozirgi kunda oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilib, odamlarni o‘z buzg‘unchi g‘oyalariga undayotgan oqimlardan biri salafiylik toifasi bo‘lib, u Markaziy Osiyo mintaqasiga ham o‘zining salbiy ta’sirini o‘tkazmoqda.

Avvalo “salafiylik” iborasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, u arab tilidagi “سلف” [salaf] so‘zidan olingan bo‘lib, “ajdodlar”, “avval yashab o‘tganlar” ma’nolarini anglatadi. Hadislarga ko‘ra, “salaflar” yo “salafi solihlar” deganda, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamdan keyingi ikki davrda yashagan musulmonlar tushuniladi. Ya’ni, bular – sahoba, tobein va tabaa tobeinlar. Ulardan keyingi davrlarda yashab o‘tgan odamlarga nisbatan “salaf” atamasi ishlatilmagan.

Keyingi yillarda “salafi solihlarga ergashish” shiori ostida soxta salafiylar jamoasi paydo bo‘ldi. Ularning aqidaviy asosi Ibn Taymiya (1263/1328) ismli shaxsga borib taqaladi. U fiqhiy-aqidaviy masalalarda ixtilof qilgani sababli ahli sunna ulamolari tomonidan qattiq tanqid qilingan va keskin raddiyalarga uchragan. Shunday bo‘lsa-da, uning g‘oyalari turli mutaassib toifalarga asos bo‘lib xizmat qilishda davom etyapti.

Mustaqillikdan keyingi yillarda bizning yurtimizda vahhobiylik harakati bo‘y cho‘zdi. Aslida salafiylik bilan vahhobiylik orasida farq yo‘q. Ularning e’tiqod va qarashlari bir xil. Vahhobiylik salafiylikdan kelib chiqqan. Uning asoschisi Muhammad ibn Abdulvahhob (1703-1791) Ibn Taymiyaning fikrlariga qo‘shilishga chaqirgan.

Salafiylikning faoliyatiga e’tibor berilsa, ular ahli sunnaning aqida bo‘yicha ash’ariylik va moturidiylik ta’limotlarini, to‘rt fiqhiy mazhab va tasavvufni inkor etadi. Fiqhiy mazhablar o‘rtasidagi juz’iy ixtilofli masalalarni tanqid qilib, ularni ayblaydi va mazhabsizlikka undaydi. Fiqhiy-aqidaviy ixtiloflar keltirib chiqaribgina qolmay, ijtimoiy-siyosiy holatlarni tanqid ostiga olib, o‘z buzuq g‘oyalarini singdirishga urinadi. Ularning targ‘iboti zamirida jihod va xalifalik g‘oyalari yotadi.

Hozirgi vaqtda salafiylik g‘oyalarining tarqalishi keng tus olmoqda. Mamlakatimiz misolida ko‘radigan bo‘lsak, xorijda turib, o‘zini shayx, haq da’vatchi va islomning asl mohiyatini to‘g‘ri ochib beruvchi qilib ko‘rsatayotgan ba’zi salafiy da’vatchilar mazhablarni ixtilofda ayblab, Qur’on va sunnatga ergashish da’vosi bilan salafiylikka, mazhabsizlikka da’vat qilmoqda. Ijtimoiy-siyosiy vaziyatga doir ayrim holatlarni tanqid qilib, o‘z ta’sirini oshirishga urinmoqda.

Salafiy da’vatchilar ijtimoiy tarmoqlardagi “va’z”larida fiqhiy-aqidaviy mazhablarni tugatish va tasavvufni inkor qilishga qattiq urg‘u bermoqda. Da’volari juda jimjimador. Go‘yo ular Qur’on va sunnatga ergashayapti-yu, ixtiloflarni mazhablar keltirib chiqarayotganday.

Tarixdan ma’lumki, barcha davrlarda o‘z maqsadi yo‘lida islom aqidasi va arkonlarini noto‘g‘ri talqin qilib, odamlarni haq yo‘ldan ozdirishga harakat qiladigan toifalar chiqib turgan. Salafiylar ham shulardan biri. Chuqurroq tahlil qilinadigan bo‘lsa, ularning g‘oyalari tarixdagi mo‘tazila, mushabbiha, mujassima, karromiya kabi botil toifalarning qarashlariga o‘xshashi yaqqol ko‘rinadi. Quyida ulardan ba’zilarini sanab o‘tamiz.

Salafiylar aqida borasida “Rahmon Arshga istivo qildi” (Toha surasi, 5-oyat), “Yoki sizlar osmondagi Zot (Alloh)dan xotirjammisiz?!” (Mulk surasi, 16-oyat), “Balki Alloh taolo u (Iso alayhissalom)ni O‘ziga ko‘tarib oldi” (Niso surasi, 158-oyat) kabi ba’zi mutashobih (birini-biridan ajratish qiyin bo‘lgan va bir necha ma’nolarni anglatadigan) oyatlarni zohiriga (yuzaki ma’’nosiga) qarab, Alloh taologa makon nisbat beradi va U Zotni osmonda, deb da’vo qiladi.

Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, Alloh taolo makondan oliy va behojat Zotdir. Ulamolarimiz aqidaviy masalalarda, ayniqsa, Alloh taolo borasida, U Zotni nuqson va kamchiliklardan poklashda o‘ta ehtiyotkordir. Eng nozik nuktalarni ham e’tibordan chetda qoldirmay, masalaning asl mohiyatini ochib berishga bor kuch-quvvatini sarflagan. Alloh taologa makon nisbat berish U Zotni maxluqotlarga o‘xshatishdir. U Zot azza va jalla Qur’oni karimda: “Albatta, Alloh barcha olamlardan behojatdir” (Ankabut surasi, 6-oyat), degan. Ya’ni, Arsh, yer va osmonlar kabi narsalar Alloh yaratgan maxluqotlar bo‘lib, olam jumlasiga kiradi. Olam esa azaliy emas, Alloh taolo azaliydir. Azalda esa Allohdan o‘zga hech kim va hech narsa mavjud bo‘lmagan. U Zot azaldan makon va zamon ehtiyojidan xoli bo‘lgan va bundan buyon ham shunday bo‘ladi. Demak, Alloh taolo olamlardan behojat, ya’ni ularga ehtiyoji tushmaydigan Zotdir. Boshqa bir oyatda: “Unga o‘xshash biror narsa yo‘q” (Sho‘ro surasi, 11-oyat), deydi. Ya’ni, Alloh taolo biror narsaga o‘xshamaydi va O‘zi yaratgan narsalarga o‘xshab biror makonga muhtoj emas.

Bundan tashqari, salafiylarning tavhid, qabrlarni ziyorat qilish, mavlidni nishonlash, namozdan keyin jamoat bo‘lib duo qilish va yana ko‘plab aqidaviy masalarda ixtiloflari mavjud. Ularning barcha da’volariga ahli sunna olimlari kuchli dalillar asosida javob bergan va berib kelmoqda.

Hozir ba’zi salafiylar Oli Imron surasining 103-oyatidagi “Allohning arqonini mahkam tuting” so‘zlarini keltiradi va “Allohning arqonini birgalikda ushlash va ixtilofga bormaslik kerak. Biz ixtilofga borsak, qalblarimiz ixtilofga boradi. Ayrimlar o‘zicha: “Biz islomda odamlarni tarbiyalayapmiz. O‘z mazhabiga amal qilsa, nima bo‘pti, deyapmiz”, deb o‘ylashi mumkin. Lekin bu hech qachon odamlarni birlikka olib bormaydi. Balki ixtilofga, bo‘linishga olib boradi” deb, mazhabga ergashish ixtilofga sabab ekanini da’vo qiladi. Shunday da’vo bilan mazhablarni islomdan ayrodek tasavvur qildirishga urinmoqda. Vaholanki, islom dini shu to‘rt mazhab asosida asrlar osha davom barqaror qolib kelmoqda. Bugun ham qanchadan-qancha odamlar shu mazhablar asosida dinga amal qilib keladi. Ya’ni, aqidada – Moturidiy va Ash’ariy ta’limotlariga, fiqhda – Abu Hanifa, Imom Molik, Imom Shofeiy va Ahmad ibn Hanbal mazhablariga amal qilib kelmoqda. Xuddi Payg‘ambarimiz aytganlaridek, savodul a’zam – ulkan jamoatni lozim tutib kelmoqda. Asrlar davomida shu to‘rt mazhabning mujtahid olimlari islomning asl mohiyatini Qur’on va sunnat asosida musulmonlarga bayon qilib kelgan. Salafiylar esa, tarixda ham, hozir ham ummat ichida ixtilof va tafriqaga (bo‘linishga), diniy va ijtimoiy-siyosiy notinchlikka sabab bo‘lgan, xolos.

Salafiylarning g‘alati bir jihati shundaki, haq yo‘ldaligini aytib, da’vatida o‘ziga ergashishni targ‘ib qiladi. Vaholanki, musulmonlar shundoq ham ulardan olimroq, Qur’on va sunnatni ulardan ko‘ra chuqur biluvchiroq bo‘lib, Payg‘ambarimiz alayhissalomga ulardan yaqinroq davrda yashagan mazhab mujtahidlariga ergashadi. Demak, yaqinda chiqib, o‘ziga ergashishga chaqirayotgan bunday toifalarning etagini tutishga hech qanday hojat yo‘q. Chunki mazhab mujtahidlari ergashishga ulardan ko‘ra loyiqroq zotlardir. Shunday ekan, dinini sof saqlamoqchi bo‘lgan har bir musulmon kecha paydo bo‘lgan toifaga emas, ahli sunna val jamoa mazhabiga ergashishi maqsadga muvofiq. Axir, biz osmon-falakka ko‘tarilib, uzog‘imizni yaqin qiladigan samolyotlarni, koinot kengliklarini zabt etadigan raketalarni tashlab, yaqinda velosipedni kashf qilgan va noto‘g‘ri yasagan odamning ikki qadam masofadan keyin ag‘anab tushadigan ixtirosiga o‘zimizni ursak, bu biror mantiqqa ham to‘g‘ri kelmaydi-da.

Salafiylikning tarixiy ildizlariga e’tibor berilsa, Markaziy Osiyo mintaqasi bunday oqimlarga makon bo‘lmagan. Ammo doimiy tarzda bu yerdagi o‘lkalarga botil g‘oyalarni singdirishga urinishlar bo‘lib turgan va hozir ham davom etmoqda. Lekin har davrda ahli sunna val jamoa ulamolari ularning g‘oyalariga qarshi o‘z fiqhiy-aqidaviy mazhablarini mahkam tutgan holda qattiq kurashib kelgan.

Tarixan bizning xalqimiz aqidada moturidiylikni, fiqhda hanafiylikni asrlar osha mahkam tutib kelgan. Urf odatlarimiz va milliy onggimizda ushbu fiqhiy-aqidaviy mazhab asosiy o‘rin tutadi. Yaqinda chiqib, “haqiqiy to‘g‘ri yo‘l”ni ko‘rsatmoqchi bo‘layotganlar asrlar osha muayyan tartib-qoidalar asosida dinga amal qilib kelgan bu xalq, dunyoga qanchadan-qancha ulug‘ olimlarni yetishtirib bergan bu diyor odamlari islomga noto‘g‘ri amal qilib kelganini da’vo qilmoqda. Tashvishlanarli va achinarli tomoni bo‘lmaganda, bu juda kulgili bo‘lardi. Salafiylar Qur’on va sunnatga amal qilayotganini iddao qilib, mazhablarni inkor etmoqda. Rasululloh alayhissalom va sahobalar davrida hech qanday mazhab bo‘lmaganini dalil qilib keltirmoqda. Bu juda ham noto‘g‘ri va soxta da’vo ekani kundek ravshan. Bunga hujjat-dalillar yetarli darajada ko‘p. Tarixda ham, hozir ham ahli sunna olimlari ularning yo‘li noto‘g‘ri ekanini bot-bot isbotlagan.

Chetdan qaraganda, bir tabiiy xulosa yaqqol namoyon bo‘ladi. Biz Qur’oni karimning har bir oyati qachon, qanday vaziyatda nozil bo‘lganini aniq biladigan, uning turli tafsir va ta’villaridan boxabar bo‘lgan, yuz minglab hadislarni yod olgan mujtahidlarning yo‘lini tutganimiz to‘g‘rimi yo kechagina duyoga kelgan, ilmining tayini bo‘lmagan, biror ulug‘ asar yozib ulamolar e’tirofini qozonmagan, ijtihodga mutlaqo yaramaydigan, peshvolari o‘rgatganini takrorlab, mustaqil fikr bildirishga qodir bo‘lmaganlarga ergashishimiz durustmi? Asrlar davomida muayyan mazhabni mahkam tutgan ota-bobolarimiz haqmi yo anavilar ulardan aqlliroq chiqib qoldimi? Internet orqali tinmay “sayrayotgan” bu salafiylarning birortasi, deylik, Abu Hanifa yo Imom Shofeiy yo ularning mujtahid izdoshlari bilganini biladimi?

Tashvishga soladigan jihati shuki, salafiylikning mamlakatimiz hayotiga salbiy ta’siri yo‘q emas. Mamlakatimiz aholisi ahli sunnaning fiqhiy-aqidaviy mazhablarini mahkam tutgan va hayot tarziga tasavvuf g‘oyalarini singdirgan xalqdir. Salafiylik esa aynan mazhablar va tasavvufni qoralaydi. Shu sababli salafiylik g‘oyalarining kirib kelishi va kimlarning ularning domiga tushishi oqibatida xalq orasida ixtilof va bo‘linishlar ehtimoli yuzaga keladi.

Mustaqillikning dastlabki yillarida kuzatilgan vahhobiylik xurujlari bunga yorqin misoldir. Salafiylik ham diniy, ham ijtimoiy-siyosiy beqarorlikka sabab bo‘ladi. Chunki bu toifaning asl maqsadlari zamirida hijrat va xalifalikni tiklash kabi g‘oyalar yotadi. Vaholanki, musulmonlarning yagona xalifalik hukmronligi ostida yashashi haqida buyruq yoki ko‘rsatma na oyat va na hadisda mavjud. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam xalifalik borasida: “Mendan so‘ng xalifalik o‘ttiz yildir. Undan keyin podshohliklar bo‘ladi”, deganlar. Hijrat xususida esa: “Fathdan (Makka musulmonlar tomonidan zabt etilganidan) keyin hijrat yo‘q”, deb aytganlar. Ulamolar “bu hadis umumiy bo‘lib, o‘zidan oldin kelgan hijratga dalolat bo‘luvchi rivoyatlarni nasx (bekor) qiluvchi” ekanini aytgan. Shu bilan birga, Nabiy sollallohu alayhi vasallam islomni qabul qilganlarga o‘zlari tomon hijrat qilishni amr etmaganlar va o‘z yurtida yashashini inkor ham etmaganlar.

Nafsilamrini aytganda, salafiylik jamiyat ichida diniy asosdagi qarama-qarshilik, ziddiyat va nizolar yuzaga kelish ehtimolini oshiradi. Hozir ko‘p joylarda jamoatchilik osudaligini buzishga urinayotgan, ba’zan buzayotgan bu toifa bizning mamlakatimizga ham ta’sir o‘tkazishga urinmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda o‘zbekzabon ba’zi salafiy da’vatchilar o‘z g‘oyalarini yoyishga qattiq kirishib ketgan. Bu, afsuski, gohida natija ham bermoqda. Turli davlatlarda bo‘lgani kabi O‘zbekistonda ham ularning botil aqidasiga ergashib qolish holatlari yo‘q emas. Bu holat, ayniqsa, internet va ijtimoiy tarmoqlardan faol foydalanadigan yoshlar orasida uchrab turadi. Dinga qiziqqan yoshlar orasida bilib-bilmay salafiylarning ta’sir doirasiga tushib qolish holatlari sodir bo‘lmoqda.

Salafiy da’vatchilarning ijtimoiy tarmoqlar va boshqa platformalardagi faoliyati ancha rivojlangan va takomiliga yetgan. Ularni kuzatib boruvchilar soni ko‘payishda davom etmoqda. Bunga Yaqin Sharqdagi, ayniqsa, Suriya va Falastin yerlaridagi beqarorlikdan foydalanish, shu bilan odamlarning jazavasini qo‘zg‘ash kabi usullar katta turtki bermoqda. Chunki salafiylar o‘zini musulmonlar uchun qayg‘urayotgan jonkuyar insonlar qilib ko‘rsatadi. O‘zi demokratik mamlakatlar hududidan boshpana topganiga qaramay, O‘zbekistondagi demokratik tuzumni “kufr tuzumi” deb atab, yoshlarimizni chalg‘ityapti. Lekin mohiyatan bu mantiqsizlikdan boshqa narsa emas. Shunday esa-da, bir qarashda mayda ko‘rinadigan salafiylikning ta’siri og‘ir kechadigan oqibatlarga olib kelishi mumkin ekan. Ular go‘yo juz’iy diniy masalalarni ko‘tarib chiqqandek bo‘ladi, lekin mayda-mayda qilib, pirovardida tog‘dek g‘oyasini singdirib yuborishi hech gap emas.

Bu buzg‘unchilar nufuzli ilmiy tashkilotlar yoki e’tiborli ulamolar tomonidan e’tirof etilgan emas. Shunday bo‘lsa-da, rivojlanish darajasi qanday ekanidan qat’i nazar, har qanday yurtda uchrashi mumkin bo‘lgan ayrim ijtimoiy muammolarni ko‘tarish uslubi ularning auditoriyasi kengayishiga hissa qo‘shmoqda. Ba’zan kichkina haqiqatni gapira turib, ortidan ulkan nohaqlikni iroda qilayotgani, buni esa din borasida yetuk bilimga ega bo‘lmagan yoshlar anglab yetmayotgani ularga juda asqotmoqda. Ularning bunday ma’ruzalari yoshlar orasida islom dini borasida tushunmovchiliklar keltirib chiqaradi, albatta. Buning oldini olish uchun esa, avvalo, yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash lozim. Adashgan toifalarning da’volari noto‘g‘ri ekanini isbotlovchi raddiya shaklidagi audio-video murojaatlarni, ixcham risolalarni ko‘paytirish va odamlarga yetkazish ham foydadan xoli emas.

Bunday salbiy illatlarning oldini olish maqsadida mamlakatimiz ma’anaviy-ma’rifiy sohasida izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Davlatimiz tomonidan xalq ma’naviyatini yanada boyitish, diniy bilimsizlikni bartaraf etish maqsadida turli institutlar, universitet va ilmiy markazlar, masjid va madrasalar barpo etilib, ko‘plab imkoniyatlar yaratib berilmoqda. Shundan foydalangan holda o‘z ma’naviyatini boyitib, dunyoqarashini kengaytirib, mantiqqa tayanish va tanqidiy fikrlashni o‘rganish, shu tariqa salafiylik kabi toifalarning g‘oyalariga aldanib qolishdan saqlanish kattayu-kichik har bir yurtdoshimizga lozim bo‘ladi.


Ravshan ELMURODOV,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi
ilmiy xodimi