Bugun biz dunyoning turli hududlarida urushlar, nohaqdan qon to‘kilishga jim qarab turadigan va o‘zgalarning haqini o‘ylab o‘tirmay poymol qilinadigan tahlikali zamonda yashamoqdamiz. Shunday og‘ir vaziyatda o‘zimizni, yurtimizni qolaversa yurtimiz ahlini omonda saqlashga jon-jahdimiz bilan kirishishimiz barchamiz uchun birdek ham farz, ham qarzdir.
 

Bugungi yer yuzida bo‘layotgan buzg‘unchilik va begunoh odamlar qonini to‘kish kabi jinoyatlar negizida e’tiqodiy buzuqlik, aqida bilmaslik, to‘g‘ri yo‘ldan adashish va sof islom ta’limotlarini teran anglamaslikdan kelib chiqmoqda. Shu sabab sizlarga bu maqola orqali islomda e’tiqodning o‘rni haqida eslatma keltiramiz.

E’tiqod – bu birgina Islom diniga bog‘lanib qolgan tushuncha emas, balki barcha dinlarning eng asosiy poydevori sanaladi. Zero, din deb aytiladigan barcha yo‘nalish uch asos ustiga quriladi: E’tiqod, Hukm va axloq.

E’tiqod – Allohning borligi, birligi, farishtalarga, kitoblarga va shu kabi bir necha narsalarga iymon keltirish demakdir.

Hukm – bir narsaning halol, harom yoki shubhali kabi bo‘limlarga ajratib beruvchi qismdir.

Axloq – insonning o‘zga maxluqotlardan ajratib, uni qaysi turga mansub ekanini ko‘rsatib beruvchi omildir.

Shu uch qismning yig‘indisi yagona din deb ataladi. Inson nafsiga bas kelolmay axloqi buzuqroq bo‘lib qolishi mumkin ba’zida, yoki ayrim halol va harom masalalarida adashib ketishini ham tushinsa bo‘ladi. Lekin e’tiqodsiz bo‘lishi mumkin emas, chunki uning kim ekanini e’tiqod belgilaydi.

Xo‘sh, e’tiqod o‘zi nima?, biz qaysi e’tiqoddamiz?, e’tiqodga ergashishda qanday foyda, aksida esa qanday zararlar bor?

E’tiqod ilmi odatda «Aqida» nomi bilan ham keng tarqalgan. Ikki nomning ham asl o‘zagi bir «Aqd» so‘zidan olingan. Bu so‘z arabcha bo‘lib, «bir narsani ikkinchisiga mahkam bog‘lash» degan ma’noni anglatadi. Ya’ni islom aqidasi musulmon insonni ma’lum bir narsalar bilan mahkam bog‘lab turadigan e’tiqodlar majmuasidir.

Dunyoda bir qancha aqida, falsafiy fikrlar ham bor, ular ichida hozirgi kunga kelib yo‘qolib ketganlari ham talaygina. Biroq, ahli sunna jamoasi e’tirof etgan e’tiqodiy ta’limot yo‘li ikki dona bo‘lib, ular: moturidiylik va ash’ariylik ta’limotlaridir. Dunyoda islomda parokandalik va buzg‘unchilik paydo qiladigan turli fikr, falsafa va e’tiqodlar yuzaga kelgan bir davrda, Qur’oni karim, hadis sharif va sahobalarning uslubida aqida masalalarini yorita boshlagan sof e’tiqodli olimlar paydo bo‘la boshladi. Aynan shularga «Ahli sunna val jamoa» nomi berildi. Bu nom «sunnatga yurganlarning yo‘li va hadisga amal qiladiganlar» degan ma’noni ko‘zda tutadi. Keyinchalik aqida ilmi ham o‘z imomlariga ega bo‘ldi: Imom Moturidiy va Imom Ash’ariy rohimahullohlar.

Ushbu imomlardan biri bizning mo‘tabar yurtimizdan yetishib chiqqan, buyuk siymo, alloma, Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Moturiydiy rohimahulloh. U kishi Samarqandda tug‘ilib, o‘sib, ta’lim olib, ijod qilib, shu yerning o‘zida hijriy 333-sanada vafot etgan. Yana bir e’tiborga molik jihati shundaki, bu kishi mazhabda Hanafiy mazhabiga ergashganlar. Shu bilan birga ikki vosita ila Abu Hanifa rohimahullohning shogirdi Imom Muhammad ibn Hasan rohimahullohga shogird ham bo‘ladi. Biz va ota-bobolarimiz  e’tiqodda ana shunday buyuk bobokalonimizning ta’limoti bo‘lmish Moturidiya aqidasidamiz. Moturidiylik ta’limoti o‘zgalaridan farqi va haqiqiy sunnatga ergashgan yo‘l ekanini bir misol o‘laroq ko‘rib chiqamiz.

Moturidiylik ta’limotiga binoan biz «gunoh ish qilgan odamni dindan chiqdi demaymiz, modomiki o‘sha harom ishni halol sanamasa». Xulosa qilib aytganda, mo‘min odam gunohi kabira qilishi bilan kofir bo‘lib qolmaydi. Ammo o‘sha qilgan harom ishini halol, halol ishini harom desa, keyin kofir bo‘ladi.

Aynan mana shu biz keltirgan masala bo‘yicha o‘zga fikrlarni keltirib o‘tamiz:

Biz, ahli sunna val jamoa biror kishini gunohi kabira qilgani uchun kofir demaymiz, shu bilan iymoni bo‘lsa gunoh unga zarar bermaydi ham demaymiz.

Xavorijlar esa, gunohi kabira qilganni kofir deydi. Mo‘taziliy toifasi esa, gunohi kabira qilganni dindan chiqdi, lekin kufrga kirmadi deydilar. Ya’ni din va dinsizlik orasida deyishadi.

Xavorij va Mu’taziliylarning so‘zlariga ham o‘z dalillari bor:

«Musulmonni so‘kish fisqdir. U bilan urush qilish kufrdir» (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati). Shu va shu kabi bir qancha hadislarni dalil qilib olishadi.  Ana shu yerda haqli savol tug‘iladi, biz gunoh sabab kofir bo‘lmaydi deyapmiz. Ammo hadisda ochiq «U bilan urush qilish kufrdir» degan gap turibdi. Bunga nima deb javob beramiz?.

Agar gunohi kabira qilish kufr bo‘lganida, shariat hadlarni joriy qilmas edi. Masalan, o‘g‘rining qo‘li kesilishi, zinokorga had urilishi kabi. Balki, dindan chiqdi, kofir va murtad bo‘ldi. Endi faqat yagona yo‘l uni o‘ldirish kerak der edi. Mana shu holat va hukmning o‘ziyoq yuqoridagi toifalarning so‘zlari qanchalik botil ekanini bayon etadi.

Xulosa qiladigan bo‘lsak, to‘g‘ri e’tiqod o‘zgalarga nisbatan ham chiroyli gumonni keltiradi. Sof e’tiqoddan yiroqlashish esa, inonning o‘ziga ham o‘zgalar tinchiga ham rahna soladigan illat bo‘lib xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

1. Ahmad ibn Hajar al-Asqaloniy, «Fathul boriy sharhi Sahihul Buxoriy», Dorul rayyani lit-turos, Qohira, 1986, 1-bosma.

2. Abdulmajid az-Zindoniy va boshqalar, «Al-Iymon», Al-Maktabatut-tijoriyya, Makka.

3. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, «Aqoid ilmlari va unga bog‘liq masalalar», Hilol nashr, Toshkent. 2022.

Najmiddin domla HASANOV, 

Toshkent shahar, Chilonzor tumani

Hasanxon qori masjidi imom-xatibi