Axborot olamida ijtimoiy odoblarga rioya qilish insoniy burchdir
Har bir shaxsda qadriyatga bo‘lgan tushuncha har xil bo‘lishi mumkin. Qadriyat – bu inson yoki biror guruh tomonidan muhim deb hisoblangan tushunchadir, u odamlarni bir-biridan farqlashga yordam beradi. Boshqa bir ta’rifga ko‘ra, qadriyat – bu abstrakt tushuncha bo‘lib, har bir insonning ichki dunyosiga singib ketgan, hayotdagi xatti-harakatlariga mezon bo‘luvchi, o‘zgarmas asosdir.
Vatanga sadoqat – bu har qanday inson uchun konstitutsiyaviy burchdir. Namunali fuqaro sifatida biz Vatanparvarlik tuyg‘usiga ega bo‘lishimiz shart. Shu boisdan, biz davlatimizni himoya qilishga tayyor bo‘lishimiz va u yo‘lda fidokorlik ko‘rsatishimiz kerak. Vatanga sadoqat deganda bizning yurtimizga bo‘lgan muhabbatimiz hamda jamiyat va davlat yo‘lida fidokorona xizmat qilish ruhiyati tushuniladi. Bu tushuncha ma’naviy jihatdan fuqarolarning mamlakat taraqqiyotiga faol hissa qo‘shishi, ijtimoiy va madaniy hayotda ishtirok etishi orqali ifodalanadi. Jismoniy jihatdan esa mamlakatga tahdid soluvchi tashqi tajovuzlarga qarshi mudofaa choralari sifatida qaraladi.
Ijtimoiy odob deganda insonning jamiyatda o‘zini to‘g‘ri tutishi, boshqalarga nisbatan hurmat bilan munosabatda bo‘lishi, axborotni to‘g‘ri va xolis tarqatishi tushuniladi. Bugungi kunda ba’zi foydalanuvchilar haqoratli izohlar yozish, yolg‘on ma’lumotlar tarqatish yoki boshqalarning shaxsiy hayotiga aralashish kabi holatlarga yo‘l qo‘ymoqda. Bu nafaqat odobsizlik, balki jamiyatda ishonch va madaniyatning pasayishiga sabab bo‘ladi.
Axborot olamida har bir so‘z, har bir xabar insonning ichki dunyosi va ma’naviyatini ko‘rsatadi. Shu bois internetdagi xatti-harakatlarimiz ham axloq me’yorlariga mos bo‘lishi kerak. Ijtimoiy tarmoqlarda fikr bildirishda boshqalarni kamsitish yoki haqorat qilish emas, balki xurmat, mulohazalilik va insonparvarlik ustuvor bo‘lishi lozim.
Tadqiqotlarga ko‘ra, ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishdagi ijobiy xatti-harakatlar quyidagi beshta bosqichda namoyon bo‘ladi:
Foydalanuvchi kontentning mazmuniga e’tibor beradi.
Agar mazkur kontent foydali deb topilsa, u to‘liq o‘qiladi.
Foydalanuvchi ko‘rgan kontentning to‘g‘riligini tekshiradi.
Agar ishonch hosil qilinsa, foydalanuvchi uni hayotda qo‘llaydi.
Keyin ushbu kontentni boshqa foydalanuvchilar bilan bo‘lishadi.
Agar foydalanuvchilar ushbu qoidalarga rioya qilsalar, ular ijtimoiy tarmoqlarning barcha imkoniyatlaridan oqilona foydalanishlari mumkin bo‘ladi. Agar radikal tusdagi kontent uchrasa, foydalanuvchilar “comment”, “post” yoki “block” funksiyalari orqali bunday kontentga e’tiroz bildirishlari mumkin. Bundan tashqari, ijobiy kontentlarni ulashish, milliy birlik va hamjihatlikni targ‘ib qilish, xalqni radikal g‘oyalardan ogoh qilish va jamiyatda radikallashuvga qarshi immunitetni shakllantirish orqali ijtimoiy tarmoqlardan radikalizmga qarshi kurashish vositasi sifatida foydalanish mumkin.
Shaxs o‘zida Vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirgach, u doimo rivojlanishni xohlaydi va qilayotgan harakatlari milliy mafkuraga zid bo‘lmaydi. Bunday inson radikal g‘oyalarning o‘z ongiga singib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun doimiy harakatda bo‘ladi. Raqamli davrda radikalizmga qarshi kurashning asosiy yo‘llaridan biri — bu raqamli savodxonlik orqali bo‘lishi mumkin. Xususan, O‘zbekiston aholisi uchun radikalizm kabi tahdidlarni bartaraf etish uchun raqamli savodxonlikka ega bo‘lish nihoyatda muhim. Raqamli savodxonlik degani faqatgina “internetni bilish” yoki uning funksiyalaridan foydalana olish emas, balki mavjud ma’lumotlarni tahlil qilish va saralash qobiliyatidir. Texnologiyaning keskin rivojlanishi bilan internetda tarqalayotgan ma’lumotlar ko‘payib ketdi va ular filtrlarsiz ommaga taqdim etilmoqda. Bunday holatda keng bilim asosida internetdan foydalanish foydalanuvchining o‘zini himoya qilishiga xizmat qiladi. Bu bilim internetda radikalizm, nafratga undov, kiberjinoyatlar, yolg‘on xabarlar (feyklar) va shunga o‘xshash xatarlarga qarshi immunitetdir.
ABDUVAXIDOV ABDULLAZIZ ABDUSATTOR O‘G‘LI,
Imom Termiziy xalqaro ilmiy tadqiqot markazi ilmiy xodimi
Marg‘ilonning uch muqaddas qadamjosi
Marg‘ilon – Farg‘ona vodiysining eng qadimiy va o‘ziga xos shaharlaridan biri. Uning tarixini faqat me’moriy obidalar, qadimiy ko‘chalar yoki mashhur hunarmandchilik an’analari bilangina emas, balki asrlar davomida xalq e’zozida bo‘lib kelayotgan ziyoratgohlarsiz ham tasavvur etib bo‘lmaydi, xabar bermoqda O‘zA.
Shahardagi Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozor ana shunday tarixiy-ma’naviy maskanlar sirasiga kiradi. Ularning har biri o‘z tarixi, rivoyatlari va xalq xotirasidagi o‘ziga xos o‘rniga ega.
Marg‘ilonning qadimiy ziyoratgohlaridan biri Pir Siddiq majmuasidir. Xalq orasida bu qadamjo bilan bog‘liq turli rivoyatlar avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Ziyoratgoh Pir Siddiq nomi bilan bog‘liq bo‘lib, “siddiq” so‘zi arab tilida haqgo‘y, rostgo‘y, haqiqatga sodiq inson ma’nolarini anglatadi. Shu jihatdan ziyoratgoh nomi ham xalq tasavvurida ezgulik, iymon va rostgo‘ylik kabi fazilatlar bilan uyg‘unlashib ketgan. Majmuadagi me’moriy yechimlar, ayniqsa, gumbazli inshootlar va qadimiy qabrlar Marg‘ilonning o‘tmishdagi shaharsozlik va me’morchilik an’analaridan darak beradi.
Pir Siddiq ziyoratgohi nafaqat ziyorat maskani, balki Marg‘ilonning tarixiy xotirasini o‘zida mujassam etgan qadamjolardan biri sifatida ahamiyatlidir. Marg‘ilon tarixi buyuk alloma Burhoniddin Marg‘inoniy nomi bilan chambarchas bog‘liq. XII asrda yashab ijod qilgan alloma islom huquqshunosligi, xususan, hanafiy fiqhi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Uning butun islom olamida mashhur bo‘lgan “Hidoya” asari asrlar davomida muhim huquqiy manba sifatida qadrlanib kelgan.
Marg‘ilonda alloma nomi bilan bog‘liq Chillaxona ham xalqning ma’naviy xotirasida alohida o‘rin tutadi. “Chillaxona” atamasi odatda insonning ma’lum muddat xilvatda qolib, tafakkur, ibodat va ruhiy tarbiya bilan mashg‘ul bo‘ladigan joyini anglatadi. Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi bilan bog‘liq rivoyatlar ham allomaning ilm yo‘lidagi mashaqqatli izlanishlari va ma’naviy kamolotini tasavvur qilishga yordam beradi. Bu maskanni faqat ziyoratgoh sifatida emas, balki buyuk allomaning ilmiy-ma’naviy merosini anglashga xizmat qiluvchi tarixiy xotira joyi sifatida ham baholash mumkin.
Marg‘ilondagi yana bir o‘ziga xos maskan – Kaptarli mozor. Uning nomi bilan bog‘liq xalq rivoyatlari turlicha. Ayrim hikoyalarda bu joyda kaptarlar ko‘p bo‘lgani, shu sababli mozor “Kaptarli” deb atalgani aytiladi. Kaptar esa xalq tasavvurida tinchlik, poklik va ezgulik ramzi sifatida qabul qilinadi. Kaptarli mozor haqidagi ma’lumotlarni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish Marg‘ilonning mahalliy tarixini yanada boyitishga xizmat qiladi. Buning uchun arxiv hujjatlari, qadimiy xaritalar, qabrtoshlaridagi yozuvlar, vaqf hujjatlari va xalq orasida saqlanib kelayotgan og‘zaki tarix namunalarini tadqiq etish muhim. Zero, xalq xotirasida asrlar davomida saqlanib kelayotgan rivoyatlar ham tarixiy-etnografik tadqiqotlar uchun qimmatli manba bo‘lishi mumkin.
Uch qadamjo – bir tarix. Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozorni birlashtirib turgan asosiy jihat ularning Marg‘ilonning ma’naviy qiyofasini shakllantirishdagi o‘rnidir. Bu qadamjolar xalqning ajdodlarga hurmat, muqaddas joylarni asrash, ezgulik va ma’rifatni qadrlash kabi an’analarini o‘zida mujassam etadi.
Ularning har biri Marg‘ilon tarixining turli qirralarini namoyon etadi: Pir Siddiq – diniy-ma’naviy merosni, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi – ilm va tafakkur an’analarini, Kaptarli mozor esa xalq xotirasi va mahalliy rivoyatlarning uzviyligini ifodalaydi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati