Xalqimiz orasida «Ustoz — otangdek ulug‘» degan naql keng tarqalgan. Shu bilan birga, ba’zan «Ustoz — otangdan ulug‘» degan hikmatli iborani ham tesh-tesh eshitib qolamiz. Har ikki iborada ham juda chuqur va ibratli ma’no mujassam. Xo‘sh, aslida qaysi biri to‘g‘riroq? Bu savolga to‘g‘ri javob topish uchun ota va ustozning inson hayotidagi o‘rni hamda maqomiga nazar tashlashimiz lozim.

Ota va ustoz maqomi: jism va ruh tarbiyachilari
 

Donishmandlar bu masalani juda go‘zal tushuntirib berishgan: «Ota insonning dunyoga kelishiga va jismoniy ulg‘ayishiga sababchi bo‘lsa, ustoz uning ruhiy, ma’naviy va axloqiy jihatdan yuksalishiga sababchi bo‘ladi».

Ota farzandiga hayot beradi, uni boqib, kiyintirib, jismonan ulg‘aytiradi. Ustoz esa o‘sha insonga hayotda to‘g‘ri yo‘lni topish, jaholat zulmatidan ma’rifat nuriga chiqish va ikki dunyo saodatiga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.

Arastudan: «Sizni dunyoga keltirgan otangizni ko‘proq hurmat qilasizmi yoki ta’lim bergan ustozingiznimi?» deb so‘rashganda, u shunday javob bergan ekan: «Otam osmondan yerga tushishimga sababchi bo‘lgan, ustozim esa meni yerdan osmonga ko‘tardi».

Shu sababli, mohiyat e’tibori bilan ustoz ma’naviy ota hisoblangani uchun uni «otangdan ulug‘» yoki «otangdek ulug‘» deb e’zozlashgan.

Islom dinida ustozning qadri
 

Islom ta’limotida ilm bergan va odob o‘rgatgan insonning maqomi juda yuqori baholanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda ilm egalarini shunday maqtaydi:

«Alloh sizlardan iymon keltirganlarni va ilm berilganlarning darajalarini ko‘tarur» (Mujodala surasi, 11-oyat).

Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam ham o‘zlarini eng avvalo ustoz sifatida tanitganlar. U zot: «Albatta, men muallim (o‘qituvchi, ustoz) qilib yuborildim», deganlar (Imom Ibn Moja rivoyati).

Yana bir hadisi sharifda esa shunday marhamat qilinadi: 
 

«Otang uchtadir: seni dunyoga keltirgan otang, seni bag‘riga olib qizini bergan otang (qaynotang) va senga ilm-odob o‘rgatgan otang (ustozing)». 
 

Demak, ustoz ham shunchaki muallim emas, balki insonning uch otasidan biri — ma’naviy otasidir. 
 

Ibratli rivoyat: Sulton va uning ustozi

Islom tarixida ustozga bo‘lgan ehtirom borasida benihoya ibratli voqealar juda ko‘p. Konstantinopol (Istanbul)ni fath etgan mashhur hukmdor Sulton Muhammad Fotih va uning ustozi Oqshamsiddin o‘rtasidagi voqea bunga go‘zal misoldir.

Sulton Muhammad shaharga zafar bilan kirib kelayotganida, aholi va lashkar unga gullar va ehtirom ko‘rsata boshlaydi. Sulton esa ot ustida yonida borayotgan keksa ustozi Oqshamsiddinga ishora qilib: «Gullarni menga emas, ustozimga beringlar! Men Istanbulni fath etgan bo‘lsam, bu mening emas, meni tarbiyalagan ustozimning mehnati va barakotidir», degan.

G‘alaba paradida ustozining oti sachratgan loy Sultonning chakmoniga tegadi. Ayonlar sarosimaga tushganda, Sulton Muhammad Fotih tabassum qilib: «Ustoz otining oyog‘idan sachragan loy mangu faxrimizdir. Men vafot etsam, shu loy tekkan chakmonimni kafanimning ustiga yopinglar», deb vasiyat qilgan. Bu buyuk hukmdorning ustozga bo‘lgan cheksiz hurmati va odobini ko‘rsatadi.

Hayotiy misol: Shogirdning muvaffaqiyati – ustozning mehnati
 

Bugungi hayotimizda ham qaysi bir sohada yutuqqa erishgan insonni ko‘rmang, uning ortida tunlarni bedor o‘tkazgan, sabr bilan yo‘l-yo‘riq ko‘rsatgan fidoyi ustozi turadi. Shifokor bo‘lamizmi, muhandis, olim yoki tadbirkor — barchasi ustozlarning mehnati mahsulidir.

Ota-onamiz bizga moddiy imkoniyat va badan bergan bo‘lsa, ustozimiz o‘sha imkoniyatlarni to‘g‘ri yo‘naltirishni, insonlarga naf keltirishni o‘rgatadi.

Xulosa

«Ustoz otangdan ulug‘mi yoki otangdek ulug‘mi?» degan savolga shunday xulosa qilish mumkin: Ustoz — otangdek ulug‘dir, chunki u sening ma’naviy otangdir; ustoz — otangdan ham ulug‘dir, chunki u seni abadiy saodatga va Yaratganni tanishga yetaklaydi.

Ota-onamizga qanday yaxshilik qilish va duoda bo‘lish burchimiz bo‘lsa, bizga bir harf bo‘lsa ham ilm o‘rgatgan ustozlarimizni e’zozlash, ularni tez-tez ziyorat qilish va haqlariga xayrli duolar qilish ham har bir shogirdning farzi va oliy insoniy burchidir.

Ma’rufxon Aloxodjayev, 

TII Modul ta’lim tizimi 2-kurs talabasi

Namangan shahri «Abdulqodir qori» jome

masjidi imom-xatibi