Aqidaning buzilishi — fitnalar manbai
Bugungi davrda dunyoning turli hududlarida yuz berayotgan tartibsizliklar, urushlar, begunoh insonlarning mol-mulki va joniga tajovuzlar, obod maskanlarning vayron qilinishi hamda jamiyatda fitna va fasodning keng yoyilishi bevosita aqidaning zaiflashuvi bilan bog‘liqdir. Gunoh va jinoyatlarning ortib borayotgani ham aynan e’tiqoddagi buzilish natijasidir. Shu sababli avvalo “aqida” va “adashish” tushunchalariga to‘xtalib o‘tish muhimdir.
“Aqida” so‘zi lug‘aviy jihatdan “bir narsani mahkam bog‘lash, tugun qilish” ma’nosini anglatadi. Istilohda esa, qalbda ishonilishi lozim bo‘lgan haqiqatlarni qat’iy va mustahkam holda joylashtirish demakdir. Ya’ni, mo‘min inson e’tiqod masalalarini shubhasiz va sobit holatda qalbiga joylab olishi kerak.
“Aqida masalasida adashish” arab tilida “zalolat” deb yuritiladi. “Zalolat” esa yo‘ldan chiqish, to‘g‘ri yo‘lni yo‘qotish deganidir. Aqidada adashgan kishi nafaqat dunyo, balki oxirat saodatiga eltuvchi yo‘ldan ham uzilgan bo‘ladi. Bu esa nihoyatda xavfli holatdir. Oddiy hayotda yo‘lini yo‘qotgan odamni kimdir to‘g‘ri yo‘lga boshlashi mumkin. Ammo e’tiqodda adashgan kishini, hatto butun insoniyat jam bo‘lsa ham, to‘g‘ri yo‘lga qaytarish juda mushkuldir.
Shu bois banda Alloh taolodan doimo hidoyat so‘rab yashashi lozim. Bu borada ham biz uchun eng go‘zal o‘rnak — Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallamdir. U zot Allohdan hidoyat tilab doimiy duo qilganlar va bu duoni sahobalarga ham o‘rgatganlar. Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda quyidagi duo zikr etiladi:
اللَّهُمَّ اهْدِنَا فِيمَنْ هَدَيْتَ
Mazkur duoning ma’nosi: “Allohim, hidoyat qilgan bandalaring qatorida bizni ham hidoyat qilgin.”
Hidoyat ustida sobit turish ulug‘ ne’mat va buyuk amal hisoblanadi. Shuning uchun mo‘min banda bu masalada Alloh taolodan yordam so‘rashdan aslo to‘xtamasligi kerak. Fiqh ulamolari namozda Fotiha surasini o‘qish vojib ekanini ta’kidlaydilar. Buning hikmatlaridan biri shuki, Fotiha surasida: “Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin” mazmunidagi iltijo mavjud.
Shariat hukmlari zamon va makonga qarab o‘zgarishi mumkin. Ammo aqida hech qachon o‘zgarmaydi. Odam alayhissalomdan tortib qiyomatga qadar barcha mo‘minlar bir xil aqida asosida yashashlari shart. Chunki barcha amallar e’tiqod poydevori ustiga quriladi. Agar aqida buzilsa, qilingan amallar ham behuda ketadi. E’tiqodsiz yoki e’tiqodi buzuq inson shaytonning do‘sti va yaqiniga aylanadi. Bunday kishining amallari sarob singari yo‘q bo‘lib ketadi.
Bugungi globallashgan dunyoda internet va axborot tarmoqlari orqali turli yot g‘oyalar, noto‘g‘ri e’tiqodlar keng targ‘ib qilinmoqda. Bu holat esa jamiyatda katta fitna va xatarlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. Shu bois zamonimiz ulamolari bu buzuq oqimlarning zararini ochiq bayon qilib, insonlarni, ayniqsa yosh avlodni bunday fitnalardan ogoh bo‘lishga chaqirmoqdalar.
Xoja Buxoriy o‘rta maxsus islom
ta’lim muassasasi o‘qituvchisi
Muhammad Mirmaxamatov
Shayboniylar daxmasi ziyoratgohga aylantiriladi
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati