Ota – ham boshliq, ham murabbiy
Oilada otaning aytgani aytgan bo‘lsa…
Xalqimizda qiz farzand tarbiyasi bilan odatda ona va buvilar shug‘ullanadi. Biroq bu borada otaning ham o‘z o‘rni bor. Ayniqsa, qizlar orasida beodobliklar ko‘payayotgan bugungi kunda bu masala yanada dolzarblashdi. Chunki farzand tarbiyasiga oid muammolar tahlil qilinganda aksar axloqsiz o‘g‘il-qizlar otasiz ulg‘ayotgani yoki ijtimoiy tarmoqlarga haddan ortiq berilib ketayotgani ma’lum bo‘lgan.
Bugun o‘spirin qizlar orasida TikTok, Instagram, Likee kabi ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik avj olgan. Ular tarmoqlar orqali e’tiborni jalb qilish, “layk” va kuzatuvchilar bilan o‘z qadrini o‘lchashni odat qilyaptilar. Bu esa ularning tarbiyasida jiddiy muammolarni keltirib chiqaryapti.
Mohira Ochilova bunday deydi: «Oilada qizimning tarbiyasi bilan asosan o‘zim mashg‘ul bo‘lardim. Dadasi uning ra’yiga qarar, qattiq gapirmasdi. Oxirgi paytlarda u internet va telefonga mukkasidan ketib, oddiy tanbehni ko‘tara olmay qoldi. Undan telefonni olib qo‘yganimda, uydan qochib ketdi. Shahar tashqarisida yashaydigan “Tik Tok” orqali tanishib olgan qizning uyiga ketibdi. Profilaktika nozirlari yordamida zo‘rg‘a topdik. Keyingi hunari oshib tushdi. O‘z joniga qasd qilishga urindi. Zo‘rg‘a qutqarib qoldik. Ruhshunosga murojaat qildik. Shifokor “Muolajalarga dadasi bilan birga kelsin”, dedi. Uning aytishicha, qizlar otasining gapini ikki qilolmaydi, undan hadiksiraydi va aynan uning gapini qonun deb qabul qiladi. Bu gapi to‘g‘ri chiqdi, qizimning tarbiyasiga dadasi e’tiborli bo‘lgach, u o‘zgardi. Ingliz tili darslariga qatnay boshladi, maktabdagi baholari yaxshilandi, fe’li ham o‘zgardi. Chamamda onalar qalban mehribon va yumshoq bo‘ladi, bolalar buni suiiste’mol qilishadi. Shu bois ayni kunda qizlar tarbiyasida otalarning o‘rni har qachongidan ko‘ra zarur deb bilaman».
* * *
Nigora Qodirova, Sariosiyo tumanidagi 12-maktab o‘qituvchisi: «Maktabda 18 yildan beriishlayman. Turli o‘quvchilarni ko‘rdim. Taassufki, hozir nafaqat o‘g‘il bolalar, balki qizlarning tarbiyasiga jiddiy qarash zamon talabiga aylandi. Oldin qizlarni tikish, to‘qish, pazandachilik kabi to‘garaklarga jalb qilardik. Ular bunga qiziqishardi ham. Ammo hozir qizlar telefonga o‘ch, bizning maktab olis qishloqda bo‘lishiga qaramay, ko‘pchilik o‘quvchilarda smartfonlar bor va bu narsa ularning yurish-turishiga, o‘qishiga salbiy ta’sir qilyapti. Eng yomoni, bo‘sh qoldi deguncha be’mani videolar olishga sho‘ng‘ib ketadi. Bunday qizlarni nazorat qilish, tartibga chaqirish qiyin. Ular o‘qituvchiga qo‘pol muomala qilishi ham mumkin. Ammo erkak o‘qituvchilardan biroz hadiksirashadi, baribir erkak kishining qattiqqo‘lligi ta’lim jarayonida ham sezilar ekan. Biroq maktablarda erkak o‘qituvchilar juda kam.
Odatda axloqida muammoasi bor qizlarning onasini emas, aynan otasini chaqiramiz. Chunki oilada otalarning talabchanligi yoki tarbiyaga to‘g‘ri yondashuvi farzandlar kamolida muhim. Shu bois maktabdagi ota-onalar majlisiga faqat otalar kelishini talab qilamiz». Qur’oni karimda bunday marhamat qilinadi: “Ey iymon keltirganlar! O‘zlaringizni va oila a’zolaringizni yoqilg‘isi odamlar va toshlar bo‘lmish do‘zaxdan saqlangiz…” (Tahrim surasi, 6-oyat). Bu oyat oilada ota nafaqat moddiy ta’minlovchi, balki ma’naviy muhofiz sifatida ham mas’ul ekanini anglatadi. Afsuski, bugun oramizda shunday erkaklar borki, oilada ularning o‘rni yo‘q. Na ro‘zg‘orga qaraydi, na bolalar tarbiyasiga. Soatlab telefon tomosha qilish bilan ovora. Bundaylar ertaga qiyomatda oilasi haqida so‘roqqa tutilganda, nima deb javob berarkin?!
Qiz farzand tarbiyasini tamomila onaga tashlab qo‘yish ham to‘g‘ri emas. Ota ham u bilan hamfikr bo‘lishi zarur. Aslida qiz bola juda sezgir bo‘ladi. Padari bilan vaqtini o‘tkazishni, muvaffaqiyatini e’tirof etishini, xato qilganida to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishini istaydi. U otasi timsolida qo‘lidan har ish keladigan haqiqiy himoyachini ko‘radi, shuning uchun uning so‘zini ikki qilolmaydi. Shu bilan birga, qiz farzandga otaning ortiqcha qattiqqo‘lligi ham uning ruhiyatiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Ortiqcha erkalatish esa mas’uliyat hissini pasaytiradi. Shuning uchun ota – mehr bilan qat’iyatni uyg‘unlashtirishi, ham do‘st, ham rahbar bo‘lgani durust.
Oramizda begona yurtlarda mehnat qilib oila boqayotgan otalar ham talaygina. Ular telefon orqali farzandlarining yurish-turishi, o‘qishini doimiy nazorat qilishlari zarur. “Yuzimni yerga qaratma, to‘g‘ri bo‘l, mehnatdan qochma, doim o‘qish bilan band bo‘l, oyingga yordam ber. Sen oilamiz nomusisan” kabi so‘zlarni tas’irchan tarzda aytish farzand tarbiyasida manfaatli bo‘ladi, inshoalloh.
Onalar ham oilada otaning nufuzini, o‘rnini farzandlariga anglatishi kerak. O‘zi ham itoatda bo‘lib, farzandlariga namuna bo‘lishi lozim. Chunki bola onaga qarab ulg‘ayadi. Oilada ko‘rganini qiladi. Ona otani behurmat qilsa, farzandlar ham shunga o‘rganadi va butun jamiyat shunday degan fikrga boradi. So‘ngra uni nazorat qiluvchi kishi yo‘qligidan o‘zboshimchalikni o‘rganadi. Ustozu o‘qituvchilarning ko‘rsatmayu dakkilari ham kor qilmaydi. Shu bois otalar oilada ham boshqaruvchi, ham tarbiyachi ekanini unutmasdan, bolalarimizga ham shuni anglataylik!
Nafisa DO‘STMUHAMMAD tayyorladi.
“Hidoyat” jurnalining 2025 yil 12-soni
http://hidoyatuz.taplink.ws
Chin usta qoldimi? (qidiryapman)
Bugunning gapi
“Uch xonali xonadonimni ta’mirlatish uchun ikki oy muddatga kelishib usta tushirgandim, olti oyda zo‘rg‘a chala-chulpa qilib ishini tugatdi...”
“Ustalar nega bunaqa-a? Uyini ta’mirlatib, ustalardan roziman, degan odamni uchratmadim...”
“Ko‘pchiligi odamga firib beradi: ishni vaqtida bajarmaydi, ta’mir ishlari tugagach, boshida kelishilgan narxdan ikki barobar ko‘p mablag‘ so‘raydi...”
Yuqoridagi gaplar – uyini, xonadonini ta’mirlatib, ustalardan kuygan kishilarning dod-faryodlari.
Bugungi kunda jamiyatda ayrim ustalarning o‘z ishini vijdonan bajarmasligi, sifatsiz materiallar ishlatishi, vaqtni cho‘zishi yoki turli nayranglar bilan buyurtmachini aldashi, afsuski, ko‘pchilikni tashvishga solish barobarida shu kasb egalariga nisbatan ishonchning susayishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelyapti.
Yaxshi niyatda uyini, xonadonini ta’mirlatmoqchi bo‘lgan kishi usta ishlatgan tanishlaridan so‘rab-surishtirishi tayin. Yaqinda men ham xonadonimni ta’mirlatmoqchi bo‘lib usta izladim. Tanish-bilishlardan, do‘stlarimdan so‘rasam, yarmidan ko‘pi ustalardan nolidi. Bu holat nafaqat moliyaviy zarar, ayni paytda insonlar o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga ham sabab bo‘lmyaptimi?!
Islom ta’limotida halol mehnat, omonatdorlik va rostgo‘ylik yuksak fazilat ekani ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).
Ustalik – yaxshi kasb. Usta omonatdor bo‘lsa, odamlarning hojatini ravo qiladi, ko‘pga foydasi tegadi. Buyurtmachi o‘z molini, mablag‘ini ustaga ishonib topshiradi. Usta shu ishonchni oqlashi, ishni puxta va vijdonan bajarishi shart.
Uy – insonning boshpanasi. Uning har bir g‘ishti ezgu niyat bilan qo‘yiladi, har bir devori umid bilan ko‘tariladi. Ammo, afsuski, ba’zan ayrim ustalar imorat qurish yoki ta’mirlashda nayrang qiladilar. Usta tashqi tomondan devorni silliq suvaydi, ammo ichidagi yoriqlarni berkitadi. Bo‘yoqning yaltirog‘i ko‘zni quvnatadi, lekin ortidagi nuqson vaqt o‘tishi bilan ko‘zga tashlanadi.
Yangi ta’mirlangan xonadondan hali bo‘yoq hidi ketmay turib shiftda yoriqlar paydo bo‘ladi, eshiklar qiyshayib qoladi, pol esa g‘ichirlab imorat egasining asabini buzadi. Buyurtmachi ustaga bergan mablag‘iga ichi achiydi.
Ba’zi ustalar sifatli qurilish materiali olish uchun berilgan pulga arzon mahsulot sotib oladi. Qolgan mablag‘ni esa “mehnat haqim” deb o‘maradi. Sementga qumni ortiqcha qo‘shadi, temir yoki armaturani ingichkarog‘iga almashtiradi, mis simlar o‘rniga alyuminini tortadi.
Yana shunday ustalar ham borki, bir haftada tugatishga kelishilgan ishni bir oygacha cho‘zadi. Bahona ham tayyor: “Material kelmadi”, “Yordamchim betob bo‘lib qoldi”, “Ertaga tugatib beramiz” va hokazo.
Eng yomoni, ustaning qo‘lidan chiqqan uy bir yil o‘tar-o‘tmas yana ta’mirga muhtoj bo‘lib qoladi. Bu hunar emas, hiyladir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bizni aldasa, bizdan emas”, deganlar (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis har qanday sohadagi firibgarlikni qamrab oladi. Agar usta arzon yoki sifatsiz materialni qimmatbaho deb ko‘rsatsa, ishni ataylab chala bajarsa yoki keyin yana ta’mirga muhtoj bo‘ladigan qilib ishlasa, bu aldamchilikdan, firibgarlikdan boshqa narsa emas. Afsuski, bugun ko‘pchilik ustalar hiyla va nayrangni kasb qilib olganlar. Buning oqibatida na o‘zlari baraka topadilar, na buyurtmachi ularga bergan mablag‘iga rozi bo‘ladi.
Haqiqiy usta, o‘z ishini vijdonan qiladigan kishi boshqacha bo‘ladi. U har bir ishini bekamu ko‘st bajaradi. Chunki u odamlardan yashirgan nuqsonni, albatta, Alloh taolo ko‘rib, bilib turishini yaxshi anglaydi. Unday ustalar o‘zlariga Alloh taoloning: “Albatta, Alloh chiroyli (ish) qiluvchilarni yaxshi ko‘radi” (Baqara surasi, 195) oyatini hamda Nabiy alayhissalomning: “Alloh taolo o‘z ishini chiroyli, puxta qiladigan kishini yaxshi ko‘radi” (Imom Tabaroniy rivoyati), degan muborak hadislarini o‘zlariga shior qilib olgan bo‘ladilar. Lekin, afsuski, hozir bunday ustalarni topish amrimahol. Borlari ham “qo‘lma-qo‘l”.
Omonatdor ustalar qurgan uylar, yillar o‘tsa ham, yaxshilik bilan eslanadi. Ularning haqlariga xayrli duolar qilinadi. Birgina misol, bizning Sangijumon qishlog‘imizdagi ko‘p uylarni pachirlik usta Turdimurod bobo (Alloh makonini jannat qilsin!) qurgan. O‘sha paytlarda (1960–1990 yillar) vassajuft qilingan shiftlarga ustaning imoratni qurib bitirgan sanasini bitish an’ana bo‘lgan. Har safar qishloqqa borib uyga kirsam, usta boboning “imzosi”ga ko‘zib tushadi va Qur’oni karim oyatlaridan tilovat qilib, u kishining ruhlariga bag‘ishlayman.
Bugun ba’zi ustalarning ishni kelishilgan muddatda tugatmasligi; sifatsiz qurilish materiallaridan foydalanishi; narxni asossiz oshirishi; kamchiliklarni yashirishi; bir necha oy o‘tib yana ta’mir qilishga majbur bo‘ladigan darajada ish tutishi katta gunohdir. Bunday xatti-harakatlar oqibatida buyurtmachi moddiy zarar ko‘radi, asabiylashadi, vaqt yo‘qotadi va eng achinarlisi, odamlar o‘rtasidagi ishonch susayadi.
Halol rizqning barakasi uning ko‘pligida emas, balki pokligidadir. Aldamchilik bilan, hiyla-nayrang ishlatib topilgan mablag‘ foyda bo‘lib ko‘rinsa-da, unda baraka bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir usta o‘z qo‘li bilan topayotgan rizqining halolligi haqida o‘ylashi, har bir mix, har bir g‘isht, har bir sim yoki har bir ta’mir uchun qiyomat kuni hisob berilishini unutmasligi kerak.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh:
- Men ham (har bir shaxs) jamiyatning a’zosiman. Uy qurmoqchiman, lekin quruvchilik qo‘limdan kelmaydi. Demak, ustaga ehtiyojim bor. Uning oldiga borib, uy qurmoqchiman, shartnoma tuzaylik, deyman. Ustalar kasbi ortidan rizq topadi. Ular bilan kelishib, bugungi naxr bo‘yicha muayyan summa belgilanadi. Muddati va sifat ko‘rsatkichlari kelishib olinadi. Hozirga kunda, Alloh biluvchiroq, ustaman deganlarning 70 foizi aldamchi, nayrangboz, hiylakor: kelishilgan kunda belgilangan manzilga yetib kelmaydi, ishga kech kelib, erta ketadi, vazifasini puxta bajarmaydi, ishini bitirmasdan oldin pul so‘raydi. Takasaltang, taralla-bedod qilib yuradi. Uyning egasi ham xijolatda qoladi. Aksariyati shunaqa. Bunday ustalarga kim ishonadi? Ularga kim ish beradi? Bunday toifalar o‘ziga o‘zi qiladi, ular omadsizlikni o‘zlariga chorlab oladilar.
O‘ttiz foiz haqiqiy ustalar bor. Ular o‘z kasbi bilan faxrlanadi. Guruhlari bor, shogirdlari, ustozlari bor. Hammasini qoyillatib, asbob-anjomlarini chiroyli qilib qo‘yishgan. Shartnopmani tuzadi, vaqtida ishga keladi, belgilangan muddatda qurilishni yoki ta’mir ishlarini tugatadi, ish haqini olib ketadi. Buyurtmachi ham rozi, usta ham rozi. Bunday kishilarning ishida unum, baraka bo‘ladi. Topgan pullari barakali bo‘ladi.
Haqiqiy usta faqat qurilish yoki ta’mirlashni emas, balki odamlarning ishonchini ham qozonadi. Vijdon bilan qilingan har bir ish ibodatga aylanadi. Aldamchilik va nayrang bilan bajarilgan ish esa vaqtinchalik foyda keltirsa ham, dunyoda obro‘ni to‘kadi, rizq qiyilishiga sabab bo‘ladi, oxiratda esa javobgarlikni keltiradi.
Tolibjon NIZOM