Islom ta’limotiga ko‘ra, har bir qavmda mohir tabib bo‘lishi farzi kifoya hisoblanadi. Agar tabib, mutaxassis shifokor bo‘lmasa, o‘sha atrofdagi barcha birdek gunohkor bo‘ladi. Shuning uchun, tabiblarga alohida e’tibor ko‘rsatilgan. O‘z navbatida tabiblik qiluvchi o‘z sohasini puxta ekallashi va o‘ta mas’uliyatli bo‘lishi kerak. Chunki uning har bir harakati bemor hayotiga ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Amr ibn Shuayb otasidan u bobosidan rivoyat qiladi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kimki tib(ilmi)ni bilmay turib tabiblik qilsa, u zomindir” (Imom Abu Dovud rivoyati).
Abu Said Xudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Zarar ko‘rish ham, zararga zarar qaytarish ham yo‘q”, deganlar (Imom Ahmad, Imom Ibn Moja, Imom Tabaroniy rivoyati)
Ushbu hadislarda bemorlarni muolaja qiluvchi kishi zimmasiga ulkan mas’uliyat yuklanadi. U o‘zida ma’lum sifatlarni hosil qilib, yetarli bilim va malakaga ega bo‘lsagina muolajaga kirishishi zarur.
Tib ilmiga oid bir necha asarlar muallifi, zabardas olim doktor Ahmad Shavkat Shattiy mohir (hoziq)tabibning majburiyatlari haqida to‘xtalib quyidagilarni sanab o‘tgan:
1. Mohir tabib kasallikning boshlanish sabablari, qanday paydo bo‘lgani va kasallikning bosqichlarini o‘rganishi.
2. Kasalni kuch-quvvatiga e’tibor berishi lozim.
3. Tabibning maqsadi faqat kasallikni ketkizish bo‘lib qolmasligi kerak. Balki, uning ortidan ro‘y berishi mumkin bo‘lgan asoratlarini ham bartaraf etib, qayta qo‘zg‘almasligiga ishonch hosil qilishi darkor.
4. Muolajani yengil tarzda, bosqichma-bosqich olib borib,avval oddiy mahsulotlar bilan boshlaydi. Ehtiyoj bo‘lganda dori-darmonlarni, ilojsiz qolganda esa murakkab dori vositalarini qo‘llaydi.
5. Dorilarning kuchi bilan kasallikning darajasi o‘rtasidagi o‘zaro mutanosiblikka qattiq e’tibor berishi zarur.
6. Og‘ir kasallikni tuzatish imkonibo‘lmasa, moddiy manfaat umidida muolajaga urinmaydi.
7. Qalb va ruhiyatdagi illatlarni davolashda ham ko‘nikmaga ega bo‘lishi kerak. Bu tanadagi dardlarni muolaja qilishda asosiy jihat hisoblanadi. Chunki qalb va nafs tana a’zolarining o‘z vazifasini bajarishi va uning tabiatida asosiy ta’sirga ega.
8. Tabib bemoriga muloyim va samimiy muomalada bo‘lishi va uni xotirjam qilishi lozim. Zero, uning bemorlarga xushmuomalalik bilan munosabatda bo‘lishi vojibdir.
9. Muolaja jarayonida ishlatadigan barcha asboblarni yaxshi bilishi va undan unumli foydalana olishi shart. Chunki ba’zi dorilarni maxsus asboblarsiz yetkazib bo‘lmaydi.
10. Tabib muolajasini besh rukn asosida olib borishi lozim:
1) Mavjud salomatlikni saqlab turish;
2) Yo‘qotilgan sog‘liqni tiklash;
3) Kasallikni ketkazish yoki uning ta’sirini kamaytirish;
4) Katta zararni daf qilish uchun kichikrog‘ini olish;
5) Ikki manfaatli ishdan ko‘proq foyda beradiganini tanlash.
Demak, barcha tabiblar mazkur sifatlarni o‘zida mujassam qilishga astoydil intilishi lozim. Bemor o‘z vaqtida mohir tabibga murojaat qilishi va uning muolajasini olishi, tabib esa bemorini diqqat e’tibor va sidqidildan davolashi darkor.
Yuqorida qayd etilgan shartlar faqat tabobat bilan shug‘ullanadigan maxsus kishilargagina qaydlanmagan. Balki tibbiyot sohasida faoliyat yuritib, insonlarni davolash bilan shug‘ullanadigan barcha shifokorlarga taalluqlidir. Zero, bemorlarning hayoti ularning muolajalari, hatti-harakatlariga bog‘liqdir. Bemor tabiblarning tavsiyasi bilan tarkibi va tayyorlanish jarayonidan mutlaqo bexabar bo‘lgan har xil dorilarni iste’mol qiladi va turli muolajalarni oladi. Ushbu jarayonda agar tabib arzimagan xato yoki beparvolikka yo‘l qo‘ysa, bemor bir umrga majruh bo‘lib qolishi yoki hayotdan ko‘z yumishi mumkin. Yanada ahamiyatli jihati, ba’zi kasalliklarni davolash jarayonida ayrim ibodatlarni kechiktirish masalan: ro‘zani tutmay turish, namozni o‘tirib yoki yotib o‘qish tavsiya qilinadi. Bu tavsiyalar noto‘g‘ri bo‘lsa, muolaja qiluvchi qattiq gunohga botadi.
Muhammad Zarif Muhammad Olim o‘g‘lining
"Islomda salomatlik" kitobidan
Hayotda ko‘pincha to‘g‘ri yo‘nalish emas, balki tezlashish o‘rgatiladi. Tezroq yurish, tezroq yetib borish, hamma narsani tezroq bajarish... Lekin hech kim to‘xtab: “Bunchalik shoshilishdan maqsad nima?” deb so‘ramaydi. Inson tinimsiz harakatda bo‘lishni erishish, tabiiy hayot tarzi deb o‘ylab, sarflanayotgan umri evaziga aslida nimaga erishayotgani haqida o‘ylamay qo‘yadi.
Ba’zan yo‘lni yo‘qotdik, deb o‘ylaymiz. Holbuki, yo‘qoladigan narsa yo‘l emas, balki to‘g‘ri yo‘nalishdir. Bu yo‘nalish xaritadagi chiziqlar yoki telefondagi yo‘l ko‘rsatkich emas, balki Alloh taolo borlig‘imizga jo qilgan ichki yo‘naltirgich, ya’ni fitratimizdir.
Bu ichki yo‘naltirgich ba’zan to‘g‘ri tomonni ko‘rsatmayotgandek tuyuladi. Dunyo tashvishlari, nafs istaklari ko‘payib ketganida, u sarson bo‘ladi yo qotib qoladi. Shunda biz uni buzildi deb o‘ylaymiz. Lekin fitrat buzilmaydi, shunchaki biz unga ahamiyat bermay qo‘ygan bo‘lamiz. Ba’zilar bu yo‘naltirgichni boshqalarning qo‘liga berib qo‘yadi...
Yo‘nalishini yo‘qotgan odam to‘g‘ri yo‘lga qaytishi kerak. Bu qaytish shunchaki bir manzilga qaytib borishmas, balki ichki dunyomizdagi tarqoqlikni jamlash, fitratimizga qaytishdir. Shunda inson dunyoning “hammasiga erishish” vasvasasidan xalos bo‘ladi. O‘tmishdagi xato va sinovlardan ibrat oladi, ammo ularni o‘ziga og‘ir yuk qilib olmaydi. Boshqalardan va hayotdan juda ko‘p narsa kutishni to‘xtatadi...
Haqiqiy xotirjamlik – hamma narsa mukammal bo‘lishi deganimas. Inson o‘z harakat doirasi chegarasiga yetganida Allohning qazo va qadariga rozi bo‘lsa xotirjamlik topadi. Bu loqaydlik emas.
Musulmon kishi ham xursand bo‘ladi, qayg‘uradi, boshqalar kabi yashaydi. Lekin u o‘tkinchi tuyg‘ular, orzu-havaslar aro sarson bo‘lib qolmaydi. Chunki dunyodagi har bir holat vaqtinchalik sinov ekanini yaxshi anglaydi.
Inson o‘zligiga qaytganida boshqalarning yukini yelkasiga olishga urinmaydi. Yordam beradi, lekin har kim o‘z qismati va qilmishi uchun o‘zi mas’ul ekanini tushunadi. Boshqalarning aybiga qaramay, o‘z xatolarini tuzatish bilan band bo‘ladi. Muhimi, har ishida shoshqaloqlik qilmaydi. Chunki oxiratga va ma’naviy kamolotga eltuvchi yo‘lni shoshib bosib o‘tib bo‘lmasligini biladi.
Aytilganidek: “Kim o‘zini tanisa, Rabbini taniydi”. Bu martabaga erishgan qalb esa hech qachon adashmaydi.
Abdulatif ABDULLOH