Ramazon Qur’on oyi: Baqara surasi
Baqara so‘zi «sigir» degan ma’noni anglatadi. Surai karimada Alloh taolo Banu Isroilga sigir so‘yishga farmon bergani haqidagi qissa ham o‘rin olgan bo‘lib, suraning nomi shundan olingandir.
Bu sura Muhammad alayhissalom Makkai Mukarramadan Madinai Munavvaraga hijrat qilganlaridan keyin nozil bo‘lgan birinchi suradir.
Albatta, boshqa suralar kabi, bu sura ham birdaniga, ya’ni oyatlari ketma-ket nozil bo‘lmagan, balki turli holatlarda, turli vaqtlarda nozil bo‘lgan. Orada boshqa suralarning ham oyatlari nozil bo‘lib turgan. Qachon biror oyat yoki bir necha oyat nozil bo‘lsa, Nabiy alayhissalomning o‘zlari o‘sha tushgan oyatlarning o‘rni qaysi suraning qaysi oyatidan keyin, qaysi oyatidan oldin ekanini ham aytib berganlar.
Ushbu surai karima bir necha mavzularni muolaja qiladi. Lekin hamma mavzular ham bir masala atrofida jamlanadi. U ham bo‘lsa, yahudiylarning Islomga bo‘lgan munosabatlari, Nabiy alayhissalomga va yangi Islom jamoasiga qilgan qarshiliklari masalasidir. Shuningdek, yahudiy va munofiqlarning hamda mushriklarning Islomga qarshi olib borgan dushmanliklari, buning muqobilida yosh Islom jamiyatining shakllanishi, yer yuzida Allohning xalifasi bo‘lish uchun tayyorlanish jarayonlari hikoya qilinadi.
Madinai Munavvarada nozil bo‘lgan boshqa suralar kabi, Baqara surasi ham musulmonlar o‘z ijtimoiy hayotlarida muhtoj bo‘lib turgan qonun-qoida va tuzumlarni muolaja qiladi.
Bu sura ko‘plab shariat hukmlarini, aqiyda, ibodat, muomala, axloq, oila, taloq, idda, ro‘za, qasos kabi masalalarni o‘z ichiga olgan.
Suraning avvalida mo‘minlar, kofirlar va munofiqlarning sifatlari haqida so‘z ketadi. Iymon, kufr va nifoqning haqiqati bayon qilinadi. Saodat ahli bilan badbaxtlar solishtiriladi. So‘ngra insonning yaratilishi, Odam alayhissalomning xalq etilishi va o‘sha vaqtda bo‘lib o‘tgan ishlarning qissasi keladi.
Surai karimada ahli kitoblar, xususan, yahudiylar (Banu Isroil) haqida batafsil so‘z ketadi. Chunki ular Madinai Munavvarada musulmonlar bilan birga yashar edilar. Shuning uchun ham Qur’oni Karim musulmonlarni yahudiylarning makr-hiylalari, xiyonatlari, aldamchiliklari va buzuq tabiatlaridan xabardor qiladi. Ularning Islom uchun xatarli va zararli ekanlarini tushuntiradi. Suraning uchdan biridan ko‘prog‘i shu masalaga oiddir.
Musulmonlar o‘z jamiyatlarini endigina qura boshlaganlari uchun, surada ularga ilohiy hayot tarzi o‘rgatilgan. Ibodat va muomala masalalari, jumladan, ro‘za, haj va umra, Allohning yo‘lida jihod qilish, oila, taloq, bola emizish, idda, musulmonlarga mushrika ayollarga uylanish haromligi va boshqa masalalar bayon qilingan.
Surai karimada yana riboxo‘rlikka – sudxo‘rlikka katta e’tibor berilgan bo‘lib, uning haromligi va oqibati yomonligi ta’kidlangan. So‘ngra qiyomat kunining dahshatlari zikr qilinadi. Va nihoyat, suraning oxirida mo‘minlarni tavba qilishga, doimo Allohga tazarruda bo‘lishga chaqiriq keladi.
Imom Ahmad keltirgan rivoyatda Abu Umoma quyidagilarni aytadilar:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning «Qur’onni qiroat qilinglar, u qiyomat kuni o‘z ahliga shafoatchidir, ikki nur sochuvchini – Baqara va Oli Imronni o‘qing, ular qiyomat kuni boshga soya soluvchi bulut bo‘lib keladilar. Baqarani o‘qinglar, uni olish barakadir, uni tark qilish hasratdir. Sehrgarlar unga qodir bo‘la olmaydilar», – deganlarini eshitdim».
Imom Termiziy Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilgan hadisda Nabiy alayhissalom:
«Uylaringizni qabrga aylantirmanglar. Surai Baqara o‘qilgan uyga shayton kirmaydi», – deganlar.
Imom Ibn Hibbon Sahl ibn Sa’d roziyallohu anhudan rivoyat qiladi:
«Nabiy alayhissalom: «Har narsaning sanomi – ko‘zga ko‘ringan joyi bo‘ladi. Baqara surasi Qur’onning sanomidir. Kim o‘z uyida kechasi uni o‘qisa, o‘sha uyga uch kecha shayton kirmaydi. Kim uni kunduzi o‘qisa, uch kun shayton kirmaydi», – deganlar».
Imom Dorimiy rivoyat qiladilarki, Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu:
«Kim surai Baqaradan o‘n oyatni – avvalidan to‘rt oyat, «Oyatul Kursi» va undan keyingi ikki oyat va oxiridan uch oyatni kechasi o‘qisa, o‘sha uyga shu kechasi shayton kirmaydi», – deganlar.
Imom Nasaiy Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qiladilar:
«Nabiy alayhissalom bir joyga ko‘p sonli kishilarni yuborishdan avval ularga Qur’on o‘qitib ko‘rdilar. Ulardan har biri Qur’onni qancha bilsa, shuni o‘qidi. Ularning ichida eng yosh yigitning oldiga kelib:
– Ey Falonchi, sen Qur’ondan qancha bilasan? – dedilar. U:
– Falon, falon suralarni va Baqara surasini bilaman, – dedi. U zoti bobarakot:
– Baqara surasini bilasanmi? – deb so‘radilar. Yigit:
– Ha, – dedi. Nabiy alayhissalom:
– Boraver, sen ularga amirsan, – dedilar...»
Imom Buxoriy rivoyat qiladilar:
«Usayd ibn Huzayr roziyallohu anhu kechasi Baqara surasini o‘qiyotgan edi. Yaqinida oti bog‘log‘liq turar edi. Birdan ot tipirchilab qoldi. Qiroatdan to‘xtagan edi, ot ham to‘xtadi. Yana o‘qigan edi, ot ham tipirchiladi. O‘g‘li Yahyo yaqinida uxlab yotardi. Ot bosib olmasin deb, borib, uni qo‘liga oldi va boshini osmonga ko‘tardi. Tong otgandan so‘ng hodisani Nabiy alayhissalomga so‘zlab berdi. U kishi:
– O‘qi, ey Ibn Huzayr, – dedilar. U bo‘lsa:
– Ey Allohning Rasuli, Yahyoni bosib olmasin deb qo‘rqdim, uning yaqinida edi. Boshimni ko‘tarib, uning oldiga bordim. Osmonga qarasam, bulutga o‘xshash narsa, ichida chiroqqa o‘xshagan narsalar ham bor. Ularni ko‘rmay deb, chiqib ketdim, – dedi. Nabiy alayhissalom:
– U nimaligini bilasanmi? – dedilar. U:
– Yo‘q, – dedi. U zoti bobarakot:
– Ular sening ovozingga kelgan farishtalar. Agar tong otguncha o‘qiyverganingda, odamlar ularga nazar solsa bo‘lardi. Ular berkinmas edilar, – dedilar».
Abu Ubayd rivoyat qilishlaricha:
«Bir odam namozda Baqara va Oli Imron suralarini o‘qidi. Namozini tugatganidan keyin hazrati Ka’b roziyallohu anhu unga:
– Baqara bilan Oli Imronni o‘qidingmi? – dedilar. U:
– Ha, – dedi. Shunda u kishi:
– Mening jonim tasarrufida bo‘lgan Zot bilan qasamki, bu ikkovida u bilan duo qilsa mustajob bo‘ladigan Allohning ismi bor, – dedi. Haligi odam:
– Menga o‘rgatib qo‘ying, – dedi. Hazrati Ka’b:
– Yo‘q, o‘rgatmayman, senga uning xabarini aytsam, o‘zingni ham, meni ham halok qiladigan duo qilib qo‘ymagin, – dedilar».
"Tafsiri Hilol"dan
Shayboniylar daxmasi ziyoratgohga aylantiriladi
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
