Bismillahir Rohmanir Rohiym
Ba’zan Qur’ondagi bir oyatni o‘nlab marta o‘qiymiz…
Lekin undagi kichik bir sirga e’tibor bermaymiz. Aslida esa o‘sha sir bizga tushunish va tadabburning keng eshigini ochib beradi.
Doktor Zag‘lul an-Najjor rahimahulloh Qur’ondagi bitta so‘z ustida to‘xtab, uni Qur’on tili va undagi so‘z tanlashning naqadar nozik ekani haqida chuqur tafakkur sayohatiga aylantirgan.
U kishi Alloh taoloning quyidagi kalomi haqida mulohaza yuritadilar:
﴿وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ﴾
“Ularni senga qarab turganini ko‘rasan, lekin ular ko‘rmaydilar” (A’rof).
Bu yerda ikki so‘z o‘rtasidagi chuqur farqqa e’tibor qaratiladi. Biz esa ko‘pincha ularni bir xil ma’noda deb o‘ylaymiz:
النظر — nazar
البصر — basar
“Nazar” nima?
Bu — bir narsani ko‘z bilan ko‘rish, lekin bu ko‘rishda aql va qalb ishtirok etmasligi.
Yuzlar, kiyimlar, ranglar oldingdan o‘tib ketadi…
Ammo sen ulardan hech narsani eslab qolmaysan, chunki sen faqat “qarading”, xolos — diqqat va tadabbur bo‘lmadi.
Qancha marta bir odamni ko‘rgansiz, keyin uning kiyim rangi haqida so‘ralsa eslay olmaysiz?
Bu — basiratsiz nazar.
“Basar” nima?
Bu — ko‘z bilan ko‘rish, lekin bu ko‘rishda aql va qalb ham ishtirok etadi.
Ya’ni: diqqat, tushunish, oldingdagi narsani idrok qilish.
Bu shunchaki o‘tib ketuvchi tasvir emas…
Balkim insonga ta’sir qiladigan, qalbida iz qoldiradigan ongli ko‘rishdir.
Shuning uchun basar — nazardan chuqurroq va kuchliroq.
Shu sababli Alloh taolo aytadi:
﴿قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ﴾
Bu yerda:
“Nazarlarini past qilsinlar” (Nur, 30) demadi, balki “basarlarini past qilsinlar” dedi.
Chunki haqiqiy xavf ko‘z oldidan tasvir o‘tib ketishida emas…balki unga diqqat bilan, shahvat uyg‘otadigan darajada tikilib qarashda.
Shunda oddiy “nazar” qasddan qilingan, lazzat izlaydigan “basar”ga aylanadi.
Mana shu yerda ilohiy amr — ko‘zni tiyish keladi.
Shuningdek, Allohning go‘zal ismlaridan biri:
“Al-Basir” — Hammasini ko‘ruvchi
Biz “An-Nozir” demaymiz.
Alloh taolo aytgan:
﴿إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا﴾
Ya’ni Alloh bandalarini to‘liq, mukammal, hamma tomoni bilan qamrab olgan ko‘rish bilan ko‘radi. Undan hech narsa yashirin qolmaydi.
Yana bir go‘zal jihat:
Qur’on bizdan koinot haqida tafakkur qilishni talab qilganda ko‘pincha “nazar” so‘zini ishlatadi:
﴿أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ﴾
“Ular tuyaga nazar solmaydilarmi?”
﴿أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى السَّمَاءِ﴾
“Osmonga nazar solmaydilarmi?”
﴿فَلْيَنْظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ﴾
“Inson nimadan yaratilganiga nazar solsin”.
Chunki bu maxluqotlar shunchalik buyukki, inson ularning barcha sirlarini to‘liq qamrab ololmaydi.
Shuning uchun bizning vazifamiz — taajjub va tafakkur bilan nazar solish, to‘liq qamrab olish esa faqat Allohga xos.
Har bir so‘zida sir bor Zotga tasbehlar bo‘lsin.
Qur’ondagi har bir kalima — noziklik,
har bir harf — hikmat,
har bir oyat — g‘aflat uyqusidan uyg‘otuvchi da’vatdir.
(Saffat: 159) ﴿سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾
Allohim! Bizga faqat qarashni emas, basirat nurini nasib et.
Oyatlaringni uyg‘oq ko‘zlar, hozir qalblar va idrokli aqllar bilan o‘qishni nasib qil, yo Robbul olamin.
Homidjon domla ISHMATBЕKOV
Hadisshunoslik ilmida ulug‘ darajaga ko‘tarilgan ajdodlarimiz merosi islom olamida hamisha qadrli sanaladi. Al-Buxoriy, Imom Muslim, Iso at-Termiziy va shu kabi boshqa ilm ahllarining ma’naviy va mantiqiy qarashlari zamonlar oshsa-da, yangi-yangi tadqiqotlarga asos bo‘lib kelmoqda. Shular ichidan “Hadis ilmida amir al-mo‘miniyn” degan sharafli nomga sazovor bo‘lgan Imom al-Buxoriy alohida e’tiborga molik olimdir.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan Samarqand viloyatining Payariq tumanida buyuk muhaddis bobomizning majmuasi u kishining islom olamida tutgan yuksak mavqei, salohiyatiga munosib tarzda qaytadan bunyod etildi. Ziyoratchilarga har tomonlama qulay sharoit yaratildi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev 19 mart kuni Imom Buxoriy majmuasiga tashrif buyurdi. Darhaqiqat, mazkur majmua chin ma’noda nafaqat Samarqandning, balki yangi O‘zbekistonning durdonasi bo‘lib qad rostladi.
– Imom Buxoriy majmuasi ilgari bir kunda 12 ming ziyoratchiga xizmat ko‘rsatgan bo‘lsa, hozir kuniga 65 ming nafar ziyoratchini qabul qilish quvvatiga ega, – dedi Imom Buxoriy majmuasi direktori Shahobiddin Arziqulov. – Maydoni 45 gektarni tashkil etuvchi majmuada 10 ming kishiga mo‘ljallangan ulkan masjid, ma’muriyat binosi, 154 ustunli, milliy uslubdagi muhtasham ayvon qurildi. Shuningdek, to‘rt yulduzli, uch yulduzli mehmonxonalar, oilaviy mehmon uylari hamda avtoturargoh barpo etildi. Mazkur obyektlar to‘liq kommunikatsiya tarmoqlari bilan ta’minlanib, hududida obodonlashtirish ishlari amalga oshirilgan.
Majmua tarkibida eng ilg‘or axborot texnologiyalari asosida 9 pavilondan iborat noyob innovatsion muzey barpo etildi. U islom olamida muhaddislar sultoni deya e’tirof etilgan Imom Buxoriyning hayoti va ilmiy merosi, islom ma’rifati rivojiga qo‘shgan hissasini namoyon etadi.
Darhaqiqat, islom tarixini, ma’rifatini yurtimizdan yetishib chiqqan buyuk olimu ulamolarning nomlarisiz tasavvur etib bo‘lmaydi.
– Hadis ilmi haqida gap ketsa, avvalo zaminimizdan yetishib chiqqan ulamolar merosi yodimizga keladi, – dedi Imom Buxoriy jome masjidi imom noibi Muhammadshokir Nasriddinov. – Yoshligidan aql-idrokli, o‘tkir zehnli va ma’rifatga havasi kuchli bo‘lib, turli ilm-fanlarni zo‘r qiziqish bilan egallagan Imom Buxoriy hazratlari o‘n yoshidan boshlab o‘z yurtidagi turli rivoyatchilardan eshitgan hadislarni, shuningdek, Abdulloh ibn al-Muborak va Vakiy kabi olimlarning hadis to‘plamlarini mutolaa qilib, yodlagan, ustozi Shayx Dohiliy bilan hadis rivoyatchilari haqidagi qizg‘in bahslarda qatnashgan. 825 yili o‘n olti yashar al-Buxoriy onasi va akasi Ahmad bilan Hijozga yo‘l oladi. Makka va Madinani ziyorat qilib, o‘z bilimini yanada oshirish maqsadida o‘sha paytda ilm-fanning yirik markazlaridan hisoblangan Damashq, Qohira, Basra, Kufa, Bag‘dod kabi shaharlarda yashaydi. Hadis bilan bir qatorda fiqh ilmidan ham ta’lim oladi, yirik olimlar davrasida ilmiy bahslaru munozaralarda qatnashadi va dars ham beradi. Imom al-Buxoriy hayotining ko‘p qismi xorijiy ellarda, musofirchilikda o‘tadi.
U zotning “Sahihi Buxoriy” kitobi dunyoda tan olingan eng mo‘tabar oltita hadis kitobining biridir. Alloma bobomiz 20 dan ortiq asar yozganlar. Ular to hanuz dinu diyonatimizni mustahkamlash yo‘lida islom ummatiga xizmat qilib kelmoqda. Imom Buxoriy ma’naviy merosi e’tiqodda ulkan ma’noni aks ettiradi. Ul zotning buyuk izlanishlari, bilimi, kamoloti ziyoratchilar, jumladan, yoshlar uchun namuna bo‘lib kelmoqda.
Davlatimiz rahbari ta’kidlaganlaridek, bu dargohni ziyorat qilib, uning ma’naviy muhitidan bahramand bo‘lgan inson, ayniqsa, yoshlar islom dinining asl ma’nosini anglab yetadi, to‘g‘ri yo‘ldan adashmaydi.
Abdulaziz RUSTAMOV,
Yoqub MЕLIBOYEV (video),