O`zbekiston musulmonlari idorasi

Kuchli mo‘min sevimliroq

24.03.2026 10241 7 min.

Bugungi globallashuv jarayonida turli ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik muammolar avj olishi, ayniqsa, XX asrning 70-80-yillaridan boshlab fan-texnika taraqqiyotida katta o‘zgarishlar yuz berib, jismoniy mehnat o‘rnini aqliy mehnat egallashi cheksiz imkoniyatlar bilan birga insonlar salomatligiga katta salbiy ta’sir o‘tkazmoqda. Aslida, inson kamolotida uning nafaqat ma’naviyati, balki jismoniy yetukligi ham katta ahamiyatga ega. Kishining jismonan sog‘lom bo‘lishi uning bosh miya faoliyati yaxshilanib, aqlining tez rivojlanishi, ma’naviy quvvatining ham ortishiga yordam beradi.

Misrlik mashhur olim shayx Maxmud Shaltut aytadi: “Insoning kuchliligi uning jismi va ruhining quvvati bilan bog‘liq. Chunki hayot og‘riqlar, alamlarva orzu-umidlar bilan to‘la. U esa og‘riqlarni yengishi va orzu-umidlarga erishishi kerak. Kuchsiz, zaif ruh, istaklarga yetishda dosh bera olmaganidek, og‘riqlarga ham sabr qilishda dosh berolmaydi. Shuningdek, jismning zaifligi hamto‘xtovsiz harakatlanish lozim bo‘lgan o‘rinlarda yetarlicha harakatga chiday olmaydi. Shubhasiz, albatta jismoniy tarbiya jismning kuchga to‘lishi va immuniteti ortishida katta ta’sirga ega”.

Islom dini ta’limotining calomatlik va jismoniy barkamol bo‘lish borasidagi targ‘ibotiQur’oni karim oyatlari, hadisi shariflardava islom ulamolari asarlarida keng yoritilgan.

Qur’oni karimda bunday marhamat qilinadi:

﴿ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيم﴾

“So‘ngra o‘sha kunda, albatta, berilgan ne’matlardan so‘ralasiz” (Takasur surasi, 8-oyat).

Ali roziyallohu anhu ushbu oyatidagi “ne’matlar” oyatini “U – xotirjamlik, sog‘lik va salomatlikdir” deb tafsir qilganlar.

Kishi sog‘lom bo‘lishi, o‘zida kuch-quvvat, shijoat hosil qilishi, ma’nan va jismonan yetuklikka erishishi uchunjismoniy harakat qilishi lozim.

Islom dinida insonningkuchli, baquvvat bo‘lishiga katta ahamiyat berilgan. Bu haqda so‘z ketganda dastlab zehnga quyidagi hadisi sharif keladi.

Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Kuchli mo‘min Alloh taologa kuchsiz mo‘mindan ko‘ra yaxshiroq va suyukliroqdir. Barchasida yaxshilik bor. Sen o‘zinga foyda beradigan narsaga intilgin, Allohdan yordam so‘ra va sust bo‘lmagin”, deganlar (Imom Muslim rivoyati).

Ushbu hadisda nazarda tutilgan quvvat umumiy ma’noda bo‘lib, inson hayotining barcha jabhalarini o‘z ichiga oladi.Demak, iymoni kuchli iymoni zaifdan yaxshiroq. O‘z sohasida kuchli sust kishidan yaxshiroq, jismonan baquvvat kishi kuchsiz kishidan yaxshiroqdir. Agar badanning quvvati jismoniy mashqlar bilan hosil bo‘lar ekan, inson go‘zal fazilatlarni qo‘lga kiritishi va Alloh taoloning muhabbatini qozonishi uchun jismoniy mashqlarni bajarishi lozim.

Insoniyat qadim zamonlardan salomatligini saqlash, jismoniy kuch-quvvat hosil qilish uchun turli vositalardan foydalangan. Bu borada yakka tartibda yoki jamoa bo‘lib har xil mashqlar bajargan va o‘yinlarni kashf qilgan.

Islom dini atrofga yoyilayotgan ilk davrlarda ham xilma-xil harbiy o‘yinlar, o‘q-yoy otish, chavandozlik musobaqalari o‘tkazib turilardi.

Sog‘liq haqida turli davrda yashagan allomalar o‘z fikrlarini aytib, bu borada jismoniy tarbiyaning o‘rni nechog‘li muhim ekanini ta’kidlabo‘tganlar.

Xususan, Abu Ali ibn Sino bunday deydi: “Sog‘liqni saqlashning asosiy tadbiri badantarbiya. Badantarbiya o‘zga tadbirlar bilan birga to‘g‘ri ishlatilganda gavdani to‘ldiruvchi narsalar to‘planishining oldini oluvchi kuchli omillardan bo‘lib, tug‘ma issiqlikni oshiradi, tanaga yengillik beradi. O‘z vaqtida me’yori bilan badantarbiya qilgan odamga dard yaqin yo‘lamaydi. Badantarbiya bilan mashg‘ul bo‘linsa, hech qanday dori-darmonga zarurat qolmaydi, buning uchun muayyan tartibga rioya qilmoq ham shart. Badantarbiyani tark etgan odam aksari xarob bo‘ladi, zero harakatsiz qolgan a’zolarning quvvati zaiflashadi”.

O‘rta Osiyo olimlari orasida jismoniy mashqlarni ta’riflash va o‘ziga xos tarzda tasniflashdaIbn Sinoning xizmatlari beqiyos.

Olim o‘zining mashhur “Tib ilmi qonuni” asari uchinchi qismning ikkinchi bo‘limini kishilar salomatligi uchun kurashda jismoniy mashqlardan foydalanish masalalariga bag‘ishlagan. Bu bo‘limning dastlabki satrlaridayoq jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish va undan keyin ovqatlanish hamda uyqu rejimi salomatlikni saqlashda eng muhim shart ekani qayd etiladi.

Olim jismoniy mashqlarni kishi salomatligini saqlashning eng muhim vositasi deb hisoblash bilan birga, jismoniy mashq nafas olish uzluksiz va chuqur bo‘lishiga olib keluvchi ixtiyoriy harakat ekanini, jismoniy mashqlar bilan me’yorida va o‘z vaqtida shug‘ullanuvchi kishi hech qanday muolajaga muhtoj bo‘lmasligini aytadi.

Olimning jismoniy mashqlarni qo‘llash prinsiplari to‘g‘risidagi metodik ko‘rsatmalarining axamiyati g‘oyatda katta. “Jismoniy mashqlarni boshlayotganda badan toza bo‘lishi kerak” va “jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanuvchi kishi och bo‘lganidan ko‘ra to‘q bo‘lgani ma’qul hamda gavda sovuq va quruq bo‘lgandan ko‘ra issiq, nam bo‘lgani yaxshi”, deydi Abu Ali ibn Sino.

Buyuk bobokalonimizning ushbu so‘zlari hozirgi texnika rivojlangan asrda jismoniy salomatlik uchun qayg‘urgan har bir kishi badan tarbiya mashqlariga yanada e’tiborli bo‘lishini lozimligini ko‘rsatadi.

Xalqparvar, jadidchi, pedagog Abdurauf Fitrat bu xususida: “Badantarbiya badanni sog‘lom va kuchli hamda a’zolarni mukammal darajaga yetkazishdan iborat, busiz baxt-saodatga erishib bo‘lmaydi”, deya inson tanasining sog‘lom bo‘lishiga alohida ahamiyat bergan.

Jismoniy mashqlar kishining kasalliklarga qarshi immunitetini tiklab, qon aylanish sistemasi, oshqozon hazmi tizimini yaxshilaydi. Kishining kuch-quvvatini va o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Shuningdek, ortiqcha vaznni, dangasalik va ruhiy tushkunlikni ketkazadi. U nafaqat jismoniy, balki ma’naviy kamolotga yetishda ham muhim omildir. Jismoniy tarbiya irodani toblaydi, aniq maqsad sari intilish, qiyinchiliklarni bardosh va chidam bilan yengishga o‘rgatadi. Inson qalbida g‘alabaga ishonch, g‘urur va iftixor tuyg‘ularini tarbiyalaydi.

Hozirda fan-texnika taraqqiy etib, inson kundalik hayotiga turli texnika vositalari kirib kelishi uning jismoniy harakatlarining cheklanib qolishiga sabab bo‘lmoqda. Natijada, turli kasalliklar tobora avj olib bormoqda. Ushbu holatda yuqorida aytilganidek, har bir inson komillik sari intilib, doimo ruhiy tarbiya bilan birgalikda o‘zining jismoniy jihatiga ham alohida ahamiyat berishi lozim. Albatta, jismoniy mashqlarni bajarish va o‘zaro musobaqalar jarayoni odob-axloq doirasida bo‘lishi, jismoniy jihatdan kuchli bo‘lishga, ishtirokchilar va atrofdagilarni birlashtirishga xizmat qilishilozim. Raqiblar bir-birlarini masxara qilishi, taxqirlashi yoki mashqlar va musobaqalarda avrat ochiq bo‘lishi harom amal hisoblanadi. Ayni paytda, yurtimizda jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanish uchun yetarlicha imkoniyatlar mavjud. Har bir kishi bu imkoniyatlardan oqilona foydalanishi darkor. Zero, jismonan sog‘lom baquvvat kishi o‘z zimmasidagi burch va vazifalarni to‘la uddalay oladi. Oilasi va jamiyatga ko‘proq foyda keltiradi.

"Islomda salomatlik" kitobidan

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Falaq va Nas suralari fazilati

23.06.2026 3136 6 min.

Bismillahir Rohmanir Rohiym

Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi va sallam o‘z hadisi shariflarida Qur’oni karim oyatlarining tafsirlari va fazilatlarini bayon qilib berganlar. Shunga ko‘ra muhaddis ulamolar o‘z asarlariga “Tafsir kitobi” va “Qur’on fazilatlari kitobi” nomi ostida shu mavzuga oid hadislarni keltirishgan.

Imom Buxoriy rahmatullohi alayh “Sahihi Buxoriy” asarida “Kitab at-Tafsir”, ya’ni “Tafsir kitobi” degan alohida bo‘lim qilib, unda tafsirga oid hadislarni keltirgan. Shuningdek, u kishi bilan bir davrda yashagan Imom Muslim rahmatullohi alayhning “Sahihi Muslim” asarida ham “Kitab at-Tafsir”, ya’ni “Tafsir kitobi” nomli sakkizta bobdan iborat kichik bo‘lim ajratilgan. Imom Termiziy rahmatullohi alayh ham o‘zining “Jome’ at-Termiziy” asarida “Kitabu tafsir al-Qur’an” ya’ni, “Qur’on tafsiri kitobi” degan nom ostida Qur’oni karimning ba’zi oyatlari tafsiri haqidagi hadislarni keltirgan.

Imom Nasoiy rahmatullohi alayh “Sunan al-Kubro” asarida “Kitabut tafsir” nomi bilan tafsirga oid hadislarni keltirgan. Shuningdek, hadis asarlarida “Qur’on fazilatlari kitobi” nomi ostida shu mavzuga oid hadislarni keltirishgan. Jumladan, Imom Buxoriy rahmatullohi alayh Sahihul Buxriy asarida “Kitabu fazoilil Qur’an”, “Qur’on fazilatlari kitobi” bo‘limini va Imom Termiziy rahmatullohi alayh ham o‘zining Jome’ at-Termiziy asarida “Kitabu fazoilil Qur’an”, “Qur’on fazilatlari kitobi” bo‘limini keltirishib, unda Qur’oni karim suralarining fazilatiga oid hadislarni bayon qilishgan. Jumladan, Falaq va Nas suralari haqida ham ko‘p hadisi shariflar vorid bo‘lgan bo‘lib, ularni qisqacha bayon qilamiz.

Suralarning nomlanish sababi

Nas surasining birinchi oyati “Qul a’uzu birobbin naas” (Odamlar Robbisidan panoh so‘rayman) oyati bilan boshlangan. “Nas” so‘zi bu oyatda besh marta zikr qilingan. Shu e’tibordan bu sura “Nas” deb nomlangan. “Nas” so‘zi “odamlar”, degan ma’noni anglatadi.

Falaq surasiga o‘zining birinchi oyatidagi “falaq” so‘zi nom bo‘lib qolgan. “Falaq” so‘zi lug‘atda “yorish ma’nosini bildiradi. Bu surada “Falaq” so‘zi subh-tong ma’nosida kelgan. Tong kechani yorib boshlagani uchun shu nom bilan ham ataladi.[1]

Bu ikki sura birgalikda “Mu’avvizatayn”, “Ikki panoh so‘rovchi” deb nomlanadi. Chunki, ikki sura ham “a’uzu” (panoh so‘rayman) so‘zi bilan boshlanadi.

Suralarning fazilati

Hadisi shariflarda ushbu suralarning fazilati bayon qilingan bo‘lib, ular quyidagilardir:

Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam betob bo‘lib qolsalar, o‘zlariga mu’avvizotni o‘qib, dam solar edilar. (Vafotlaridan oldingi) og‘riqlari kuchayganda esa men o‘zim u zotga o‘qib, barakotidan umid qilib, o‘z qo‘llari bilan silar edim” (Imom Buxoriy rivoyati).

Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam har kecha joylariga yotganlarida ikki kaftlarini jamlab, ularga “Qul huvallohu ahad”, Qul a’uzu birobbil falaq” va “Qul a’uzu birobbinnas” larni o‘qib, dam solib, badanlarining (qo‘llari) yetgan joyigacha silar edilar. Avval boshlari va yuzlaridan boshlardilar. Keyin badanlarining old tarafiga (o‘tardilar). Buni uch marta qilar edilar” (Imom Buxoriy rivoyati).

Uqba ibn Omir Juhaniy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: U kishi aytdi: “Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ergashdim, vaholanki u zot ulovda edilar. Ikki qo‘limni u zotning ikki oyoqlariga qo‘yib: “Menga Yusuf surasini o‘qiting”, dedim. Shunda u zot: “Sen Allohning huzurida “Qul a’uzu birobbil falaq” dan ko‘ra yetukroq biror narsani hargiz o‘qiy olmaysan”, dedilar (Imom Ahmad rivoyati).

Abdulloh ibn Xubayb roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: U kishi aytdi: “Menga Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Kechga kirishingda ham, tongga kirishingda ham “Qul huvallohu ahad” va “mu’avvizatayn” ni uch marta o‘qi, (shunda) u senga har bir narsadan kifoya qiladi”, dedilar (Imom Abu Dovud va Imom Termiziy rivoyati).

Uqba ibn Omir roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: U kishi aytdi: “Men Juhfa va Abvo orasida Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan birga yurib borardim. Bizni yomg‘ir va shiddatli zulmat qoplab oldi. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam “Qul a’uzu birobbil falaq” va “Qul a’uzu birobbin nas”, bilan panoh so‘ray boshladilarda: “Ey Uqba, ikkovi bilan panoh tila, hech bir panoh tilovchi ikkovichalik narsa bilan panoh tilamagan”, dedilar.So‘ngra u zotdan bizga imom bo‘lib, namozda ham ikkovini qiroat qilganlarini eshitdim” (Imom Abu Dovud rivoyati).

Uqba ibn Omir roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Menga ushbu kecha nozil qilingan oyatlarni bildingmi? Ularning misli hech ko‘rilmagan. “Qul a’uzu birobbil falaq” va “Qul a’uzu birobbin nas”, dedilar (Imom Muslim rivoyati).

Xulosa qilib aytganda, Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi va sallam o‘z hadisi shariflarida Qur’oni karim oyatlarining tafsirlari va fazilatlarini bayon qilib berganlar. Zero, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam Qur’onning ma’nolarini mufassal va mukammal tushunganlar. U Zotga Qur’onni yodlatish va ma’nolarini tushuntirish kafolatini Alloh taolo o‘z zimmasiga olgan. Alloh taolo shunday marhamat qiladi: “Zero, uni (Sizning dilingizda) jamlash ham, (tilingizdagi) qiroati ham Bizning zimmamizdadir. Bas, qachon Biz (Jabroil tilida) uni o‘qisak, Siz ham uni o‘qishga ergashing! So‘ngra uni (Qur’onni) bayon qilib berish ham, albatta, Bizning zimmamizdadir” (Qiyomat surasi, 17-19-oyatlar).

Sahobai kiromlar Qur’oni karimni tafsir qilishda biror muammoga duch kelsalar, darhol Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga murojaat qilar edilar. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam oyatlarning maxfiy, nozik joylarini tushuntirib berardilar. Chunki u Zotning asosiy vazifalari shu edi. Alloh taolo oyati karimasida shunday degan:

“Va sizga odamlarga nozil qilingan narsani o‘zlariga bayon qilib berishingiz uchun zikrni nozil qildik. Shoyadki tafakkur qilsalar” (Nahl surasi, 44-oyat).

Shunga ko‘ra u zot Qur’oni karim ma’nolarini o‘z hadislarida bayon qilib berganlar.

Shokirjon MADAMINOV

[1] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tafsiri Hilol. Oltinchi juz. “Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. Toshkent-2008. – B.565.