Bismillahir Rohmanir Rohiym
Sidq va uning ulug‘ligi haqida mashoyix ko‘pgina qimmatli so‘zlar aytgan ekanlar, ulardan ba’zilarini keltirib o‘tamiz.
1. Shaqiqi Balxiy quddisa sirruhu shunday deydilar:
“Sodiq muridning holi xurmo ekib, meva o‘rniga tikan o‘sib qolmasaydi, deb xavotirda yurgan odamga o‘xshaydi. Yolg‘onchi muridning holi esa, tikanli buta ekib, xurmo berishini kutayotgan odamga o‘xshaydi”.
2. Abul Fath al-Mosuliy quddisa sirruhudan sidq haqida so‘raganlarida, qo‘llarini temirchining o‘chog‘iga suqib, undan lovullagan temir bo‘lagini oldilar, so‘ng kaftlariga qo‘ydilarda: “Sidq mana budir!” dedilar.
3. Shuningdek, aytilibdi: “Sodiq, o‘zini o‘limga hozirlagan kishidir, u mabodo biror bir siri ochilib qolguday bo‘lsa ham, hijolatda qolmasligiga ishonadi”. Chunonchi Alloh bu haqda marhamat etibdi:
“Agar (da’volaringizda) rostgo‘y bo‘lsangizlar o‘limni orzu qilinglar-chi?!” (Juma surasi, 6-oyat).
Agar banda o‘z o‘limiga tayyorgarligida xolis, samimiy bo‘lsa, ajalning qay vaqtda kelishi uni xavotirga solmaydi, chunki Alloh oldida uni xijolatga qoldiradigan hech bir narsa yo‘qligiga ishonadi.
4. Zunnuni Misriy quddisa sirruhu aytadilar:
“Sidq – Allohning qilichi, nimada sinab ko‘rilmasin, hammasini kesadi”.
5. Shuningdek, bir olim:
“Kim doimiy bajarilishga buyurilgan zimmasidagi farzini ado etmas ekan, bajarilishi ma’lum vaqtlarda belgilangan, farz ibodatlarini ham Alloh qabul qilmaydi”, deb aytganida, O‘sha olimdan:
“Doimiy farz” o‘zi nima, deb so‘rabdilar. U olim: “To‘g‘rilik”, deb javob beribdi.
6. Boshqa bir solih shunday degan ekan:
“Yolg‘onchining alomati, uni undan talab qilmasalarda hadeb bo‘lar-bo‘lmasga qasam ichaverishidir”.
7. Shuningdek, aytilibdi:
“Xushomadchi odam sidqni, rostlikni hidini ham totmaydi. U xoh o‘ziga xushomad qilsin, xoh o‘zgaga, buni aslo farqi yuq”.
Allohning Qur’oni karimdagi: “Ey iymon keltirganlar, Allohga taqvo qilinglar va sodiqlar ila birga bo‘linglar!” degan so‘zini (Tavba surasi, 119-oyat) quyidagicha sharhlagan ekanlar: “Ey Allohga imon keltirgan ahli kitoblar, bu dunyoda sodiq bo‘lgan musulmonlar bilan birga bo‘lingiz, yoxud imoningizni haq va to‘g‘ri bo‘lgan, Islom dini bilan isloh qilishga erishsangiz, ertaga jannatda ham haqiqiy, rostgo‘y, siddiqlar bilan birga bo‘lasiz”.
Ilohiyot olimlari shunday degan ekanlar:
“Sidq – to‘g‘rilik bu tariqatdagi hol maqomining eng oliy darajasidir. Bu degani shuki, insonning ichki olamidagi kayfiyati va tashqi ko‘rinishdagi kayfiyati xoh odamlar ichida bo‘lsin, xoh tanholik holida bo‘lsin, umuman bir-biridan farq qilmasligi lozim. Bu juda ham nodir va kamdan kam uchraydigan holdir”.
Sidq – to‘g‘rilik xuddi odamning so‘zida bo‘lgani kabi uning ruhiy va ma’naviy holida ham bo‘ladi. Sidqning mana shu ko‘rinishi uning eng mukammal shaklidir.
“Axloqus solihiyn” (Yaxshilar axloqi) kitobidan
Yo‘ldosh Eshbek, Davron Nurmuhammad
tarjimasi.
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati