Otamdan qolgan saboqlar: Co‘zi yengil odamlardan bo‘lma!
Bir tanga otamning stolida o‘nlab yillar davomida turar edi. Unda Qur’oni karimdagi ushbu oyat bitilgandi:
﴿وَٱللَّهُ خَيْرُ ٱلرَّٰزِقِينَ﴾
“Va Alloh eng yaxshi rizq beruvchidir” (Juma surasi, 11-oyat).
Otam bu oyatning ma’nosiga qattiq ishonardi. Rizq haqidagi e’tiqodi har kuni takrorlaydigan ushbu duosida ham mujassam edi:
اللهم ارزقني وارزق مني
“Ey Robbim, menga rizq ber va meni boshqalarga rizq yetishiga sababchi qil!”.
Bu duo qalbimga chuqur o‘rnashib qolgan. Otam uni menga yoshligimdan o‘rgatgan va har doim bunday derdi:
— O‘g‘lim, doimo: “Ey Robbim, menga rizq ber va meni boshqalarga rizq yetishiga sababchi qil”, deb duo qil. Alloh seni rizqlantirsin va sen orqali boshqalarni ham rizqlantirsin.
Otamning bu uzluksiz duosi ijobat bo‘lgan edi. Chunki Alloh taolo unga kutmagan joylardan rizq ato etardi. U esa bu ne’matni faqat o‘zi uchun emas, balki boshqalarga manfaat yetkazish vositasi deb bilardi.
Otam doimo yaxshilik oqimi bo‘lishga intilar, ne’matlarni o‘zida to‘plab qo‘yishni istamasdi.
Bir kuni u farzandlaridan biri uchun yer maydoni sotib olmoqchi bo‘ldi. O‘ziga ma’qul bo‘lgan yerni tanlab, vositachiga:
— Bu yerni oldim, — dedi.
Vositachi dastlabki kelishuvni qayd qilish uchun daftarini chiqarganida, otam:
— Hojati yo‘q. Bir hafta ichida notarius huzurida shartnomani rasmiylashtiramiz, — dedi.
Oradan bir-ikki kun o‘tib, unga avvalgisidan ham yaxshiroq va uyga yaqinroq bo‘lgan boshqa yer taklif qilishdi. Shunda otam ikkilanib qoldi. Chunki avvalgi yerni sotib olishga so‘z bergan edi.
Uning oldida ikki yo‘l bor edi: vositachiga qo‘ng‘iroq qilib, uzr so‘rab, yangi yerni olish yoki bergan so‘zida turish.
Ko‘pchilik ehtimol birinchi yo‘lni tanlardi. Axir kelishuv hali og‘zaki edi, rasmiy shartnoma tuzilmagan, oradan ikki kungina o‘tgan edi.
Lekin otam boshqacha qaror qildi. U bergan so‘ziga vafo qilib, birinchi yer maydonini sotib oldi.
Bu voqeani eshitganimda otamdan so‘radim:
— Ota, vositachiga qo‘ng‘iroq qilib, uzr so‘rasangiz bo‘lmasmidi? Axir hech kim zarar ko‘rmasdi-ku.
U javob berdi:
— Yo‘q, bo‘lmaydi. Men insonga bergan va’damni buzgan bo‘lardim.
Men:
— Lekin bu unchalik katta masala emas-ku, — dedim.
Shunda u menga hayotim davomida unutmaydigan bir gapni aytdi:
— O‘g‘lim, insonning qadri uning so‘zi bilan o‘lchanadi. Doimo so‘zingning qadriga yet. So‘zi yengil odamlardan bo‘lma!
Otam, Alloh rahmat qilsin, og‘zaki aytilgan so‘zni ham imzolangan shartnoma kabi majburiyat deb bilardi. Uning nazdida so‘z — shartnoma edi.
Oradan vaqt o‘tdi. Keyinchalik otam sotib olgan o‘sha yer maydoni uchun ancha yuqori narx taklif qilindi. U yerni yaxshi foyda bilan sotdi va yana kutmagan joydan rizq eshiklari ochildi.
Bu voqeadan katta saboq oldim.
Mening ishonchim shundaki, inson hatto og‘zaki bo‘lsa ham va’dasiga vafo qilishga harakat qilsa va boshqalarning rizqiga sabab bo‘lishni istasa, Alloh taolo unga kutmagan joylardan baraka va rizq ato etadi.
“Kutmagan joydan” degani shuki, inson qancha reja tuzmasin, hisob-kitob qilmasin, rizq ba’zan umuman o‘ylamagan tomondan keladi. Go‘yo bu yaxshilikka berilgan ilohiy mukofotdek.
Qur’oni karimda marhamat qilinganidek: “Yaxshilikning mukofoti faqat yaxshilikdir”.
Otam endi oramizda yo‘q. Ammo uning hayoti, so‘zga vafosi va insonlarga qilgan yaxshiliklari hamon qalbimizda yashaydi.
U haqida qancha she’r yozmay, qancha gapirmay, uning haqiqiy qadrini to‘liq ifoda etib bo‘lmaydi.
Uning vafotidan keyin ko‘z yosh to‘kishdan ko‘ra, hayotidan ibrat olish muhimroq. Chunki insonni abadiy yashatadigan narsa – uning ortidan qolgan yaxshi nomi va ezgu amallaridir.
Davron NURMUHAMMAD
“EHSON” TUSHUNCHASI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Tasavvuf masalasi ham salafiylar tomonidan qattiq tanqidga olingan va ko‘r-ko‘rona rad etiladigan mavzulardan biridir. Tasavvuf, tariqat, suluk, shayx, murid va shu kabi atamalarni eshitishlari bilan mavzuni inkor qilishga tushib ketadilar. Lekin aslida ham shundaymi?
Ming yillardan beri Islomning ruhi bo‘lib kelgan va Islom ummati og‘ishmay amal qilib kelayotgan bu mavzu rad etilishi kerakmi?!
Tasavvuf – bu Allohni tanish va nafsni poklashni o‘rgatadigan va shu yo‘ldagi harakatlarni ifodalaydigan, ularni anglatadigan va bu holatlarga erishish uchun nima qilish kerakligini tushuntiradigan bir ilmdir. Tasavvuf islomiy ilmlarning eng sharaflisidir. Bu ilmning sharafi, mavzusining sharafi bilandir.
Modomiki, tasavvufning maqsadi, mavzusi ma’rifatulloh – Allohni bilish-tanish ekan, u o‘z-o‘zidan islomiy ilmlarning eng sharaflisi bo‘ladi. Tasavvuf bizga nima qilsak, Alloh bizni sevadi? Nima qilsak, qalbimizda bo‘lishini istaganimiz “Alloh sevgisi” hosil bo‘ladi, kabi savollarga javob beradi va bu maqomga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.
Tasavvufga ulamolar tomonidan ko‘plab ta’riflar berilgan. Shayx Ibrohim ibn Muvallid Roqqiy rahmatullohi alayh o‘zining kitoblarida bu ta’riflarni yuzdan oshig‘ini jamlagan.
Shayx Muhammad ibn Ali Qassob rahimahulloh: “Tasavvuf bu – saodat asrida sharafli qavmning eng oliyjanob kishisidan sodir bo‘lgan eng go‘zal xulqlardir”, degan.
Shayx Abu Muhammad Jaririy rahimahulloh: “Tasavvuf – har bir go‘zal xulqni olish va har bir yomon xulqni tark qilishdir”, dedi.
Shayx Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh: “Tasavvuf – go‘zal xulq bilan bir ma’noda bo‘lib, kimning xulqi senikidan go‘zal bo‘lsa, tasavvufi ham go‘zaldir”, degan.
Shayx Abu Hafs Naysoburiy rahimahulloh: “Tasavvuf – uning barchasi odobdir. U har bir vaqt, har bir hol va har bir maqomning odobidir”, degan.
Tasavvuf ba’zi kishilar: “Bu narsa hijriy uchinchi asrdan keyin paydo bo‘lgan bid’at, avvalgi davrda bo‘lmagan. Qur’oni karim va hadisi sharifda “Tasavvuf” so‘zi biror marta zikr qilinmagan”, deb da’vo qilayotganidek keyin paydo bo‘lib qolgan bid’at ilm emas, balki u barcha shar’iy ilmlar qatori Islomning avvalidan mavjuddir.
Qur’oni karimda va hadisi shariflarda “Tasavvuf” so‘zini biror marta kelmagani uni islomiy ilm emasligiga dalil bo‘lmaydi. Chunki boshqa islomiy ilmlarning ham nomlari Qur’on va hadisda zikr qilinmagan. Agar Qur’on va hadisda zikr qilinmagan narsalarni inkor qilsak, juda ko‘plab narsalardan voz kechishimizga to‘g‘ri keladi.
Tasavvuf Islomning avvalgi asrlaridan beri mavjud bo‘lib, u ham boshqa islomiy ilmlar qatori Qur’on va sunnatdan olingan. Bunga Qur’on, hadis va tobeinlarning so‘zlarida dalillar bor. Avval aytganimizdek tasavvufning asosiy vazifasi insonning nafsini tarbiyalash, gunohlardan poklash va botiniy amallarini tartibga solishdir.
Alloh taolo An’om surasining 120-oyatida bunday marhamat qilgan:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Va oshkora hamda maxfiy gunohlarni tark qilinglar!”.
Alloma Alouddin Ali ibn Muhammad Bag‘dodiy rahimahulloh bu oyati karimani tafsir qilib: “Oshkora gunohdan tashqi a’zolar bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan. Maxfiy gunohdan qalb bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan” degan.
Zohiriy a’zolar bilan qilinadigan gunohlarni tark qilishni va unga beriladigan jazolarni fiqh fani o‘rgatsa, qalb kasalliklarini davolashni aynan tasavvuf o‘rgatadi. Boshqa oyati karimada shunday deyiladi:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Batahqiq, kim u(nafs)ni poklasa, yutuqqa erishdi” (Shams surasi, 9-oyat).
Darhaqiqat, inson oxiratda yutuqqa erishishi uchun, jahannam olovidan omonda bo‘lishi uchun bu dunyoda kufrdan, shirkdan, nifoqdan va turli gunoh va qalb kasalliklaridan o‘zini poklashi kerak.
Alloh taolo bu oyati karimalarda bandalarini kufr, shirk va gunohlardan o‘zlarini poklashga buyurmoqda. Mana shu poklashni o‘rgatadigan fanni “Tasavvuf” deb nomlash insonlar orasida urf bo‘lgan.
Shuningdek, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida tasavvuf ehson deb nomlangan. “Jabroil hadisi” deb nomlangan mashhur hadisi sharifda “ehson” ayni tasavvuf ekani namoyon bo‘ldi.
Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Birdan ustimizda oppoq kiyimli, sochlari qop-qora odam paydo bo‘ldi. Unda safarning asari ko‘rinmas edi. Uni birortamiz tanimas ham edik. U kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning to‘g‘rilariga o‘tirdi. Ikki tizzasini u zotning ikki tizzalariga tiradi. Ikki kaftini sonlari ustiga qo‘ydi va: “Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar ber”, dedi.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Islom “Laa ilaaha illallohu Muhammadur Rasululloh”, deb shahodat keltirmog‘ing, namozni to‘kis ado qilmog‘ing, zakot bermog‘ing, Ramazon ro‘zasini tutmog‘ing, agar yo‘liga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi u. Biz undan ajablandik. O‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.
“Menga iymon haqida xabar ber”, dedi.
“Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirmog‘ing, yaxshiyu yomon qadarga iymon keltirmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi.
“Menga ehson haqida xabar ber”, dedi u.
“Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
“Menga Soat (qiyomat)dan xabar ber”, dedi.
“So‘raluvchi bu haqda so‘rovchidan bilimliroq emas”, dedilar.
“Uning alomatlaridan xabar ber”, dedi.
“Cho‘ri o‘z xojasini tug‘ishi, yalangoyoq, yalang‘och, kambag‘al cho‘ponlarning bino qurishda bir-birlaridan o‘zishga urinishlarini ko‘rmog‘ing», dedilar. So‘ngra u (qaytib) ketdi. Bas, birmuncha vaqt o‘tkazdim. So‘ngra u zot menga:
“Ey Umar, so‘rovchi kimligini bildingmi?” dedilar.
“Alloh va Uning Rasuli biluvchidir”, dedim.
“Albatta, u Jabroildir. Sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi”, dedilar».
Ushbu hadisi sharifda dinning asllari iymon, Islom, ehson, zohiriy va botiniy amallarni isloh qilish va oxirat kuni haqida va bularning barchasi din ekanligini xabari berilmoqda.
Hadisi sharifda zikr qilingan “Islom”ni fiqh ilmi o‘rgatadi. “Iymon” qismini aqoid ilmi o‘rgatadi. Bizning mavzumizga bevosita bog‘liq bo‘lgan “ehson” qismini esa tasavvuf ilmi o‘rgatadi va bu hadisi sharifda bunga amaliy namuna ham bor.
Jabroil alayhissalom: “Menga ehson haqida xabar ber”, deganlarida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
Tasavvufning asosiy maqsadlaridan biri ham banda qilayotgan har bir ibodatida, amalida Alloh uni ko‘rib turganini va bu amaliga qiyomat kuni albatta savol-javob bo‘lishini qalban his qildirishdir.
“Tasavvuf” so‘zi Islomning dastlabki asrida ishlatilmagan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda “so‘fiy” so‘zi ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.
Ulamolar mutavotir hadisning qanday bo‘lishi va shartlarini bayon qilib aytadilarki “Mutavotir hadis – uning sanadidagi har bir tabaqada juda ko‘p roviy rivoyat qilgan. Ana shu roviylarning barchasi rivoyat qilingan hadisni o‘zgartirishga kelishib olishlari mumkinligini aql inkor etadi”.
Shunday ekan, tasavvuf ilmi ham ikkinchi asrdan (tobeinlar asridan) to shu kungacha minglab shariatimiz peshvolari orqali ham naqlan, ham amalan mutavotir holatda bizgacha yetib kelgan. Shuning o‘zi ham tasavvuf ilmining shar’iy ilm ekaniga yetarli dalil bo‘ladi.
Mashhur muhaddis olim, Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviy rahimahulloh: “Suhbatlarimiz va ta’lim-tarbiyamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga sahih va mashhur sanad bilan yetib borgan tariqat odobidir”, degan.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
